Upapattishekhara 9
Upapattiśekhara 9
- Language
- Sanskrit
Contents
- 9.1 — 13 parts
9.p1
parisaratāṃ gaganasadāṃ calanaṃ kiṃcid bhavedapame
viṣuvadapakramamaṇḍalasaṃpāte prāci meṣādiḥ
paścāt tulādiranayorapakramāsaṃbhavaḥ proktaḥ
rāśitrayāntare'smāt karyādiranukramānmṛgādiśca
tatra ca paramā krāntirjinabhāgamitātha tatraiva
nirdiṣṭo'yanasandhiścalanaṃ tatraiva saṃbhavati
tadbhagaṇāḥ kalpe syurgaurasaratago'ṅkacandramitāḥ
tripraśnavāsanāyāṃ dvanddhāntamārohatīti varāhānugatam
grahaṇavāsanā
dṛkkarmavāsanāpi vilakṣaṇā
śṛṅgonnativāsanā
‘navo navo bhavati jāyamāno'nhāṃ keturuṣasāmetyagraṃ
bhāgaṃ devebhyo vidadhātyāyan pra candramāstirate dīrghamāyuḥ||’
9.p2
ṛksaṃhitā.
9.p3
taraṇikiraṇasaṅgāditi varāhānurūpam | tathāhi‘nityamadhaḥsthasyendorbhābhirbhānoḥ sitaṃ bhavatyardham
svacchāyayā'nyadasitaṃ kumbhasyevātapasthasya
salilamaye śaśini rakherdīdhitayo mūrcchitāstamo naiśam
kṣapayanti darpaṇodaranihitā iva mandirasyāntaḥ
pratidivasamevamarkāt sthānaviśeṣeṇa śauklyaparivṛddhiḥ
bhavati śaśino'parāhve paścādbhāge ghaṭasyeva ||'
9.p4
pañcasi. trailokyasaṃsthā. 35-37
9.1.1
ślokasaṃkhyā 6 pūrvaiḥ saha 341
yantrādhyāyaḥ | uktaṃ ca—
'jñātvāpi golaṃ gaṇitaṃ ca dhīmān
yāvanna yantraṃ gaṇako hi vetti
tāvanna khe kālavilagnakheṭān
pratyakṣato vīkṣitumīśvaraḥ syāt ||'
phalakayantramaṅgale 'niṣkleśam' iti sāhityasaṃmataḥ pāṭhaḥ | ślokasaṃkhyā
58 pūrvaiḥ saha 399
dṛṅmaṇḍale (13-27) iti | laghudāḍhyasamacakre (50--58) iti caita
dvayaṃ saṃkṣepaḥ | kālasyāmūrtattve'pi ṛtuliṅgaistadanumānaṃ śakyata iti ṛtuvarṇanamārabhyata ekādaśabhiḥ pañcabhiḥ prasaṅgapatitam 11+5=16 pūrvaiḥ saha 415
praśnādhyāyaḥ | ihaikadhoccaritasyāpi praśnasyānekadhottaraṃ tathaiko'pi praśno bahuśākha iti tadekīkaraṇād vyañjayan praśnānamūnityanenānukteṣvapi vyutpādanaṃ sūcayatismeti śivam | ślokasaṃkhyā jyotsnyayā saha 64+25=89 | pūrvaiḥ saha 504
prārambhikaḥ pāṭyadhyāyo'pyātmana āryabhaṭabrahmaguptaśrīdharaśrīpatiprabhṛteḥ
prāco gaṇitakaumudīpāṭīsārādikṛto'rvācaśca lekhaprakārābhyāṃ viśiṣṭo bahuvyākhyāsaṃrambhagocara iti nātyuktiḥ | atra paribhāṣayā saha sūtraślokasaṃkhyā 81 + 38
=146 udāharaṇaślokasaṃkhyā
so'yaṃ śrībāpūdevaśāstriṇāṃ vyaktagaṇitena (daivikavyaktena) samameva
viśeṣajijñāsubhirācāryādadhyetavya iti dik
dvaitīyiko bījādhyāyo'pi durddaivānmādṛśāsu bījasaṃpatsu saurakoṇaśaṅkvādiliṅgānumeyasattākāsu bhāskarāejjīvito munīśvarapitṛvyaśaṅkurita āsta eva gaṇitādhyāyaprāṇabhūtaḥ | tadidaṃ bījaṃ prauḍhamapyādhunikasaṃketaviraheṇa traikoṇamitike prameye
mantharamiti tadarthamiyadāvaśyakam'dhanarṇādisaṃketakoṣṭhaprayogāt
kriyā vyaktabījātmikā durgamāpi
9.1.2
sukhaṃ lāghavājjāyate jñāyate'smādasau dattacittairalokyā prayojyā ||'
idamapi daivikena bījagaṇitena samaṃ paṭhitavyam | atra sūtraślokasaṃkhyā
98 | udāharaṇaślokasaṃkhyā 105 | iti śivam
atha śodhakācāryasya siddhāntaśiromaṇiśāstrīyā ṭippaṇyapyupakramyate
ye parijñātumicchanti śiromaṇipariṣkṛtīḥ
tadarthaṃ parigaṇyante tadviśeṣaviśodhakāḥ
yadyapi śiṣyapraśiṣyapratibhāsaṃkrāntatayā śiromaṇipariṣkārajātānīyattayā
paricchettumaśakyanthāpi saṃśodhakavaraiṇairutprekṣitānyeva vyutpitsūnāṃ prajñāsamullāsāya
saṃkhyāyante | tathāhi prathamaṃ tāvadgaṇitādhyāye-(1) bhagaṇādhyāye vāsanābhāṣye
yuktyā kuṭṭakena vā kalpitā iti | (2) madhyamaśuddhau abdapaḥ syāt, ślo. 1
samāstrinighnya iti | (3-4) spaṣṭādhikāre kramajyā, ślo. 6 jyāvargāditiślokadvayam | jyavidyaṣṭrmaurvyāṃ iti | rāśiliptāṣṭamobhāga iti saurasyopapattiḥ
bhogyam, ślo. 16 (5) śreṣṭhyāḥ pratyekarāśīnāmityādi | (6) vāsanābhāṣye
bījakarmaṇā....iti | khaṇḍānītyāryādvayam | evamasakṛtkarmaṇāpītyādi | (7) grahāṇām, ślo. 32 drākkendretiślokadvayam | (8-9) phalāntyaphalayoritiślokadvayam | phalāntyaphalaśiñjinyoriti ca | (10) mandaparisphuṭā syāt, ślo. 37
koṭīphalaghnītyādyuktaprakāreṇa | (11) viparītaśuddhau, ślo. 39 trijyā drākkendrotślokadvayaṃ karṇanirapekṣaṃ sphuṭagatisādhanam | (12) syādvakratā, ślo. 41 trijyākṛtiritiślokadvayaṃ vakrārambhakālikaśīghrakendrāṃśānayanam | (13) prācyāmudeti,
yadi rasato'lpairindoḥ śuklāṅgulakai ravīnduvivarāṃśāḥ
jñātumabhīṣṭāstu tadā'ṅgulasaṃkhyā triguṇasaṃguṇāṅgahatā
9.1.3
āptotkramacāpabhavāḥ sitasaṃjñāstajjryakāgravidhukarṇāt
ravikarṇāptadhanurlavahīnasitāṃśā abhīṣṭabhāgāḥ syuḥ
(42) bhagrahayutyadhikāre-aṣṭau nakhā ityādi, ślo. 1-6 yadantaraṃ
bhadhruvayorityādi ślokacatuṣṭayam | (43) pātādhikāre-tau candrasya syātām
ślo. 5 pareṣujīvetyādi ślokapaṅkam | evaṃ grahagaṇitādhyāye saṃbhūya saṃśodhakoktā viśeṣāstricatvāriṃśat
atha golādhyāye saṃśodhakoktaṭippaṇīviśeṣāḥ saṃkhyāyante | tathāhigolasvarūpapraśnādhyāye (1) tithyante cedgraha uḍupateḥ, ślo. 8 candrasya graho'pītyādi | bhuvanakośe-(2) jyā tatsaṃkhyayā sā guṇitā satī paridhirbhavati,
ślo. 52 trijyeti sūkṣmaparidhyānayanopayogī ślokaḥ | (3-5) vāsanābhāṣye atra sarvajyānāṃ śaranetravāhava ityādīnāmaikyamiti ślo. 61 ādyacāpadaleti | ādyacāpadlayugiti | kramotkramajyāyutiriti | evamiti ślokena
sarvajyaikyapradarśanam | (6) saikajyetyādi ślokenotkramajyaikyānayanam | grahaṇavāsa
nāyām-(7) bhānorbimbapṛthutvātpṛthupṛthivyā iti ślo. 5 divākareti | dṛkkarmavāsanāyām-(8) lambajyayākṣajaṃ cet syāddalanmiti, ślo. 5 carāṃśakhāṅkāntaraśiñjinītīti | evaṃ golādhyāye saṃbhūya saṃśodhakoktā viśeṣā aṣṭau
atha mahāpraśnādhyāye saṃśodhakoktāḥ praśnāstadbhaṅgāśca | (1) śārdūlavikrīḍitam,
ślo. 10. adhimāsāvamaśeṣe iti praśnasya kalpādhimāsāvamasaṅkhyeyoge ityādi
ślokābhyāṃ bhaṅgaḥ | (2) vāsanābhāṣye sthirakuṭṭakaḥ kṛtaḥ, ślo. 16 sūryendusauraya iti praśnasya kalpe iti ślokābhyāṃ bhaṅgaḥ | (3) vāsanābhāṣye'sya bhaṅgaḥ,
ślo. 18 rāśyādervikalā ityāryāpañcakena saṃśodhakokto bhaṅgaḥ sādhuḥ
9.1.4
(4) palabhājña iti praśnasya iṣṭacchāyāhatetyādiśrlokatrayeṇa bhaṅgaḥ | (5)
carāpamāṃśasaṃyogamiti praśnasya dvitrīti ślokābhyāṃ bhaṅgaḥ | (6) tārakayoriti
praśnasya yadantaraṃ bhadhruvayoriti ślokacatuṣṭayena gaṇitādhyāyanyasto bhaṅgaḥ | (7)
grahasya madhyamāṃ krāntimiti praśnasya grahasyāsphuṭakrāntīti ślokena gaṇitādhyāyanyasto bhaṅgaḥ | (8) taddyurātre palone, ślo. 36 yā sāyanārkasyetyādinā ślokadaśakena gaṇitagolajñānaphalaṃ saṃśodhakoktaṃ tanurānayanam, candradevapaṇḍitoktaṃ ca | (9) viddhvaikasminniti praśnasya vedhakālāntarārdhasyeti
ślokaṣaṭkena bhaṅgaḥ | vināyakaśāstrivetāloktaśca | (10) dvividhāpamabhāgānāmiti
pratijñātasya iha prasādhyetyanena ślokapañcakenottaram | (11) kāle pañcaghaṭīmite
dinagate, ślo. 40 iha prasādhyonnatakālakhaṇḍetyanena bhaṅgaḥ | (12) cedakṣajakṣetravicakṣaṇo'si, ślo. 42 | viyadabhrarasairiti praśnasya krāntijyaketi
ślokābhyāṃ bhaṅgaḥ | (13) vande paraṃ bhāskaram, ślo. 43 agraketi praśnasya
agrāsamanaretyāryayā bhaṅgaḥ | (14-16) yatra trivargeṇeti, ślo. 45
atra palaprabhāṃ vīkṣyeti praśnasya, palaprabhāvarga iti ślokābhyām, athavā
akṣajyakāntrāditi ślokābhyām, yadvā vedendrāddata iti ślokābhyāṃ ca bhaṅgāḥ
(17-18) yāmyodak śloka 46 atra jñātākṣāṃśa iti praśnasya palaprabheti ślokatrayeṇa, yadvā chāyāyāt ityanena bhaṅgau | (19) dṛṣṭe'bhāṃ yo'tra digarkavedī ślo. 47
ityatra viṣuṃvāṃśāniti praśnasya viṣuvrāṃśānihākṣāṃśān, ślokābhyāṃ bhaṅgaḥ | (20)
ye krāntināḍīti praśnasya trijyākrameṇeti ślokacatuṣṭayena vyutpādanam | (21-25)
9.1.5
sahasrarucāviti praśnasya syādunnataḥ kāla ityādiślokaiḥ pañcadhā bhaṅgaḥ | (26) yastīkṣṇabhānoriti praśnasya doḥ koṭijye iti ślokatrayeṇa bhaṅgaḥ, jyotirvidviśāradamahādevabhaṭṭokto'pi | (27) unnatamiti praśnasya palakarṇeti ślokatrayeṇa
bhaṅgaḥ (28) yo vijñāyeti praśnasya natāsukoṭīti padyacatuṣṭayena bhaṅgaḥ | (29-30)
ekasyeti praśnasya dviguṇeti padyābhyāṃ bhaṅgau | (31) nakṣatrāṇāmiti praśnasya bhajātānītyādinottaram | (32-52) samunnatasyetyādikā praśnaikaviṃśatikā | (53-75)
māsasya prathame, evaṃ saṃvīkṣya, himāṃśugolāyaneti trayo vidhipraśnā gaṇitādhyāye'pi sottarāḥ | (56-79) trijyākṛtīṣughātāditi jyotpattiśeṣam
gaṇite=38
gole= 8
mahāpraśne=79
evaṃ gaṇitagolayoḥ saṃśodhakoktāḥ pañcottaraśataṃ viśeṣāḥ | anye tūpekṣaṇīyāḥ | uktaṃ cānyatra—
‘adhīte tu mahābhāṣye vyarthā sā padamañjarī
anadhīte mahābhāṣye vyarthā sā padamañjarī ||’ iti
‘tad brahmāṇḍalipinyāsapāṭībījamupāsmahe
vyaktāvyaktāhvayā yatra jagaccitraṃ vibhāvyate ||’
(1) yogacakram | (2) antaracakram | (3) guṇanacakram | (4) saṃkhyāviśeṣadharmāḥ | (5) ādyāṅkato vargaḥ | (6) vargamūlam | (7) ghanamūlam | (8)
laghutamasāpavartyaḥ (9) svāṃśānubandhāpavāhau | atra varṣe śatasyetipraśnabhaṅgaḥ | (10)
bhinnaguṇanacakram | (11) kṣīṭrakarma | (12–13) iṣṭakṛti–27 sū. atropapattiḥ
(14) iṣṭasya–29 sū. upa. (15–16) vidhidvayam | (17) pañcarāśikādau
viśeṣaḥ | (18) bhāṇḍapratibhāṇḍake viśeṣaḥ | (19–21) naraghna–sū. 42 atra
saviśeṣaṃ sodāharaṇaṃ ca vidhitrayam | (22) sādhyena–46 sū. atrodāharaṇam
9.1.6
(23) śreḍhīvyavahāre śreḍhyā iti sopapattikaḥ prakāraḥ | (24) śreḍhyantyadhanānayanavidhiḥ | (25) saika–50 sū. upa. (26) dvighna–51 sū. upa. atra vyekamitipadyadvayaṃ nidarśanam | (27) tribhuje iti lambānayanaprakāraḥ sopapattikaḥ | (28)
tatastribhujavahilagnavṛttavyāsādhīnayanaṃ sopapattikam | (29) tataḥ sarvadoryutidalaṃ–75 sū. iti tribhujaphalānayanaṃ nirantaraṃ caturbhujaphalaṃ tu sāntaram | (30)
vṛttāntarlagnacaturbhuje tu tannirantarameveti vivecanād vyāmohāpasāraṇam | (31)
yatra viṣamacaturbhuje karṇau mitho lambarūpau tatrāpi atulyakarṇābhihatidvibhakteti phalaṃ
nirantaram | (32) karṇāśritabhujaghātaikyamityādau brahmaguptokte karṇāvapi vṛttāntargatacaturbhuje eva niyatāviti yathāsthānaṃ dṛḍhīkaraṇam | (33) caturvedodāharaṇagrāhakaṃ dvipañcāśanmitetyādikṣetramabhinnatvārthaṃ pañcaguṇīkṛtya svakalpanayā sūcīkṣetratāmānītam | tatpratidvandi sūcīkṣetrāntaraṃ ca | (34) vyāse–96 sū. ihopapattipratipādanāt sūkṣmataro vidhirunmīlitaḥ | (35) vṛttakṣetre–97 vilakṣaṇopapattiḥ
(36–40) vyāsasya varga–98 sū. iha dīrghavṛttāntāḥ pañca vidhayaḥ | (41) cāpona104 sū. upapattiḥ | iha doḥ koṭibhāgeti śrīpatiḥ | tathā caturasram, vṛttam,
ardhacandram, tryasram, yonikuṇḍatrayam, pañcāsram, ṣaḍasram, saptāsram, aṣṭāsram,
padmakuṇḍam, ityasyā daśakuṇḍayā nirmāṇabhujaguṇakavyāsaguṇakavāsanājñānārthaṃ tattadvivekoktam | (42) mukhajatalejeti khātasūtropapattiḥ | (43) anaṇuṣu daśamāṃśa iti
rāśisūtropapattiḥ | (44) chāyayoriti chāyāsūtropapattiḥ | (45) bījakriyayā
9.1.7
kuṭṭakopapattiḥ | (46) kalpyāya śuddhirityādervivecanam | (47) saṃśliṣṭakuṭṭakasya
vivecanam | (48) navānvitasthānakasaṃkhyakāyā ityataḥ pūrvo
sattve'pyuktaniyamena mūlābhāvo dṛśya iti tatraiva prapañcitam || (11-16) tathā
karaṇīnāṃ mahatsamāpavartanam, laghusamāpavartyaḥ, bhinnakaraṇīnāṃ rūpabhedāḥ, parikarmāṇi
karaṇīnirāsaprabhṛtīni prakīrṇakāni, asaṃbhāvyarāśigaṇitaṃ ca | (17) bhājyo hāra
iti mahatsamāpavartanopapattirvyakte bīje'pi draṣṭavyā | jagannāthasamrājā racitasya rekhāgaṇitasya saptamāṣṭamanavamadaśameṣvadhyāyeṣu vyaktāvyaktayoraneke viśeṣāḥ prayojanīyāḥ
(18)bījakarmaṇā kuṭṭakopapattayaḥ saṃśodhakoktā eva sarvatra vitatāḥ | (19) kalpyādya
śuddhiriti grahagaṇitaviṣaye sodāharaṇā savimarśā ca vāsanā līlāvatīpāṭhoviśeṣe
jāgarti | (20) grahagaṇite'tīvopayuktā āsannamānādiprakriyā vyaktagaṇite sopapattikā prakāśitaiva | yato nānāprakāraślokā grathituṃ sulabhāḥ | (21-26)
dvitrisaṃkalitena syādityādīni saṃśodhakoktasūtrāṇi | (27) cakravālopasaṃhāre
niragramūlaṃ prakṛterhi labdhirityādikā saṃśodhakopajñā sulabhā kriyā | tadarthaṃ lakhanaūmudritaṃ mama bhāskarīyabījaṃ draṣṭavyam, tadupapattyarthaṃ tu vyaktagaṇitam | (28-33)
guṇaḥ, anupāta:, calanam, avyaktavāradyotakānāṃ gaṇitam, lupyamānabhinnarāśiḥ,
dviyukrūpadavidhirityevaṃpūrvāyā viśeṣāḥ (uttarārdha bī0 dra0) iti bījopayogigaṇitaprakaraṇam
(34) atra samīkaraṇadisambandhino'vāntarānekaviśeṣāḥ śākhriṇāṃ
9.1.8
bījasya pūrvottarārdhābhyāmavadhāryāḥ | (35) eko bravītītyasya dvīyaṣṭakarmaṇādānaikye saikenetyanena vā bhaṅgaḥ | (36) catvāro rāśayaḥ ke ta ityasya rāśikṣepādvadhakṣepa ityādinā bhaṅgo jñānāñjanaśalākāyitaḥ | (37) yogo doḥ koṭikarṇānāmityasya yuktyā vibhaktādityanena bhaṅgaḥ | (38) tribhiḥ pārāvatāḥ pañcetyasya caturvidhānāṃ jīvānāmityādinā bhaṅgaḥ | (39) ṣaḍbhaktaḥ pañcāgra ityasya bhājakānāṃ
laghusamāpavartya ityanena bhaṅgaḥ | (40) ṣaḍaṣṭaśatakāḥ krītvetyasya śeṣavikrayahadrūpamityādinā bhaṅgaḥ
śeṣavikrayahateṣṭavikrayaḥ śītaraśmirahito bhavet krayaḥ
puṃdhanādhika iheṣṭavikrayaḥ kalpya itthamavagamya dhīmatā
iti viṣṇudaivajñokto'pi | sarūpake varṇakṛtī ityatra jñānarājasyājñānabhañjakaṃ
tattvavivekoktaṃ draṣṭavyam | (41) bhāvitopapattiṣu saṃprati saṃśodhakoktaiva vitateti
śivam | prasaṅgāt phalito praśnaḥ—
‘kuṇḍalyo yāvatyaḥ proktā bhṛgusaṃhitāyāṃ tāḥ
ekaikasmin lagne vidvan ! syuḥ kimitā brūhi ||’
atha dvisahasrayā āsannago'yaṃ pañcāṅgasaṃgharṣaḥ | tatra yogasya paścād yojanamutprekṣatāṃ samādhaye granthabhūyastvamapi kṛtam | tithigrahe aikamatye'pi tadvṛddhihāsayorasti vaimatyam, raverekarūpatve'pīndorvairūpyāt | yavanasāmrājye hīndau bhūyān
vicāro'bhūt sa idānīṃ paramāvadhi gatavān | cirāya vicāryamāṇāvapi brāhmasaurasiddhāntau tattvavivekasamaye sauro'titarāṃ parāmṛṣṭaḥ | tadā prabhṛtyeva kamalākareṇa dṛṣṭādṛṣṭapakṣa unmīlitaḥ | itthamacira|devāṣṭādaśadvāviṃśāyanāṃśapakṣa utthāpitaḥ
9.1.9
nātiviprakṛṣṭa eva kalikātā-mumbāpurāntare hyevaṃmāyā dharmagalagrāhikā daivajñakulaceṣṭā | haṃho ubhayatrāpi vīrāyitānāṃ bahulībhāvād vādināṃ lekhā api bhaviṣyapurāṇāyamānāḥ pāṭhakānāmaśraddhāspadībhūtā iva jātāḥ | kiṃ pratividhīyatām
athedaṃ tāvat kamalākaramānasaṃ (hṛdayam) - 'sauroktasaṃskāraśarīra eva saṃketito dṛggaṇitaikyaśabdaḥ' iti | tadupaślokitamevāsmābhistacchātraiḥ | adyāpi
doṣā vācyā gurorapīti nyāyamāśrityātra pratyavāyabahirbhūtaṃ niṣkaṇṭakaṃ panthānamuddiśāmaḥ | avaśyamānyametat, yadi nāma tatrabhavān svasiddhānte niścala upalabhyeta | naivaṃ punaḥ | tatraiva tattvaviveke-raviṇā'lpāntarāt tyaktaṃ tadbījaṃ vidhinādattam' ityādi nirdiṣṭam | itthaṃ ca brāhmamapyāstheyam | paramubhayatrājñayaiva samavasthānaṃ nopadiṣṭam | upadiṣṭaṃ tu dṛggaṇitaikyāt | taccānyathānyathā pratipadyamānamasaṃbhavi, bādhasaṃmardāt
itaśca yādṛg indugrahaṇe śṛṅgonnatau krāntisāmyākhyamahāpāte'pekṣyate tādṛk
paurṇamāse darśe tadviśeṣe'pi | tithiranyathā pratipattumaśakyā | śithilamūlārdhajaratīyaparihāreṇa bāṇavṛddhī rasakṣaya iti gatānugatikaniyamopamarde'pi kiṃlakṣaṇaḥ kiṃpramāṇako vā pratyavāyaḥ saṃkrāmatīti dūre ārṣagirām | evaṃ tārāgrahā api tathābhūtā divi parīkṣyante | ṛṣivacanabalād gauravavatsare gurumadhyamo'pi gaṇyata
ityanyat | abhogo'ṣṭaśatī liptā iti nakṣatrapaddhatirapi dṛśyā bhavantī ṣaṇmāsaṃ grahabhinnabhaṃ tyajyata ityevamādau sphuṭaṃ parīkṣyate | maghādipañcapādeṣu guruḥ sarvatra ninyata
9.1.10
iti vibhāvyamāno bhaugolikīṃ saṃsthāṃ jñāpayatīti sākṣāt parokṣādvā dṛṣṭagaṇanābhiprāyakāṇyeva dṛṣṭādṛṣṭatātparyakāṇi manuṣyādhikārāṇi śāstrāṇi pravartante
atha sūryasya bhacakrabhogakālo hi varṣaṇād varṣamiti śrūyate tatra tatra smaryate'pi | tadetaccāsmākaṃ kṣitijarekhāyāmupalabhyamānasya sūryabimbasya prātyāhikavedhāt saṃpadyate | so'yaṃ vedhaḥ—
‘dūrasthacihnavedhādudaye'stanamaye'pi vā sahasrāṃśoḥ
chāyāpraveśanirgamacihnairvā maṇḍale mahati ||'
iti varāhamihiroktyanugṛhītena bhagaṇopapattidarśitena bhāskarīyeṇa prakāreṇa sphuṭamavadhāryate | yāvatsmārtaśrautakarmaṇāṃ sūryodayāśritatvāttata eva prācāṃ vedhopi prāvartateti | kimiyatā dinasya sāvanasaṃjñāpi savanasambandhādeva jajñe | seyaṃ
saurasāvanavarṣamānasaṃsyā sāmpātikavarṣamānādadhikāpyaudayikavedhādapi kiṃcidadhikā saṃgacchate | tadidamādhikyaṃ bhūtaṃ bhavad bhaviṣyacca draṣṭavyaṃ prakriyāprārambhikabindubhedāt | tathaitadvarṣamānānusaddhā varṣagatirapi sāmpātikavarṣagateradhikā saṃghaṭate
sāmpātikavarṣaṃ tu saṃpūrṇabhacakrabhogavaidhuryād bhāktaṃ draṣṭavyam | pūrvamapi yavanasāmrājye tājikaviṣayān gṛhṇānairapi bhāratīyaistanmādhyānhikabhittiyantrādyānītavarṣamānataddhatī na vyavajahrāte iti varṣatantrato'pi vyaktam | maulikameṣādibindujñānaṃ hi
kevalamāgamikaṃ saṃjātamiti sati niyāmake vedhadvaitāśrayaṇaṃ na tāvat sārvatrikamiti
saṃkṣepaḥ | kālāntare'pi tadantatāre ca tathā 'dhruvattve iti nirṇayamabhyupagacchanta iva
visaṃvādopalambhe'pi revatītārāṃ meṣādimabinduṃ pratipadyamānā ayanāṃśāṃstaddhatiṃ
9.1.11
coddharantaḥ kathamivārṣagaṇitagoṣṭhīṣu viśanto yaśasāṃ bhājanaṃ bhaveyuḥ | ye punaścitrātastānuddharanti te mahābhāgā upālambhabhāgino bhavanto'pi pariṇāmato muñjālamataṃ gāhamānā yaśasvina eveti spaṣṭaṃ prācāṃ vindhyadakṣiṇottaravāsināṃ daivajñaprakāṇḍānām | evaṃ prācāmarvācāṃ caikamatye ekavidhairevāyanāṃśairapyudīryate | prāṅnītyā
varṣamānasya tadgateścādhikye pratiṣṭhite yatkkāpi kiṃcid vaiṣamyaṃ tadapi mahājanāviṣṭambhena parihartuṃ śakyate
iha 'kerolakṣmaṇachatre' mahāśayāḥ svopakramarevatītaḥ sarvebhyo bhinnānayanabhāgānādiśanto'pyātmano granthe'dhimāsān kṣayamāsāṃśca prācāṃ varṣamānāyanagatyanuruddhāneva niracinvan | kiṃ bahunā | saṃprati sāṃpātikavarṣamānādapi muñjālamatāsannaiva vārṣikācayanagatirāyāti | kuśakāśāvalambanāyitā bhidā tu sarvatraiva
duṣparihāryā
idānīmeneke granthā dṛkpratyayāvahā labhyante | tathā cālanamaryādayāpi prativarṣaṃ prakāśyamānānnāāvikapañcāṅgapustakād yāvadupayogi grahagaṇitajātamavadhārayituṃ śakyate
evaṃ ca yadi dhārmikadṛṣṭyā śuddhabuddhyā svasvavargasaṃghaṭanāśayavaimukhyena udāracaritānāṃ tu vasudhaiva kuṭumbakamiti nyāyyena nyāyena ca vyāpāradṛṣṭiṃ parihṛtya
parihṛtadurahaṃkṛtipiśācikaṃ pravarteta, tarhi jitamaikamatyenetyalaṃ mahatsu vācālatayā
‘siddhāntātphalitācca yā praguṇitā smārtādiśāstrakriyā
tasyā nirṇayasādhanāya sugamā padyā'navadyākṛti
ādarśo grahaṇodayāstadiviṣadyogādibhaṭhyāvadheḥ
prāṇāḥ sarvavidhe sthitivyavahṛteḥ pañcāṅgamunmīlyatām ||'
sūryaḥ ... sauram .... kṛtāntakālikam
9.1.12
lagadhaḥ .... vedāṅgajyotiṣāṇi śakakālād bhūyāṃsi prācīnāni
bhāratayuddhādhastāt hatabhāgyasyāsyāryāvartasya guṇināṃ guṇānāṃ ca lopa ivājanīti vyaktam
atredamavaśyālocanīyam—
pūrva-pūrvatara-pūrvatamgranthānāmavalokanānnānā granthā viṣayā upadeṣṭāro
nirmātāraścāvabudhyante | teṣu kecidicchāvigrahā devāḥ, keciddaityāḥ, kecidṛṣayaḥ,
kecinmunayaḥ, kecana punaścāturvarṇikāścāturāśramikāśca | yeṣāmiyattā samayaparicchedaśca sarvathaivāsaṃbhavo | ye ca punaramīṣāṃ bandhavo jainā bauddhā yavanā (javanā)śca teṣāmapi mahātmanāmiyattayā sattā nirdeṣṭumaśakyaiva | itthaṃ satyapi gatānugatikayā kiṃcidudīryate
viṣṇuguptaḥ .... .... (candraguptakālikaścāṇakyāparanāmā
viṣṇucandraḥ .... .... prasiddhaḥ | viṣṇucandrādayo nava
pradyumnaḥ .... .... pañcasiddhāntikābṛhajjātakādiṣu
vijayanandī .... .... nirdiṣṭāḥ | evamanye'pi yatra
jīvaśarmā .. .. tatrājñātasamayāḥ |)
satyaḥ (bhadattaḥ) .... .
devasvāmī .... ....
siddhasenaḥ .... ...
lāṭadevaḥ .... ....
siṃhācāryaḥ .... ....
āryabhaṭaḥ .... 398
varāhamihiraḥ (triskandhakṛt ) .... 427
brahmaguptaḥ .... .... 520
vaṭeśvaraḥ ... .... 500
lallaḥ (triskandhakṛt) .... 560
muñjālaḥ .... .... 584
śrīdharācāryaḥ .... .... 775
dvitīya āryabhaṭaḥ ....
bhaṭṭotpalaḥ ....
1śrīpatiḥ (triskandhakṛta)
caturvedaḥ (pṛthūdakaḥ)
bhojarājaḥ ....
varuṇaḥ (khaṇḍakhādyaṭīkākṛta )
brahmadevaḥ ....
śatānandaḥ ....
bhāskarācāryaḥ ....
'āsītsahyakulācalāśritapure traividyavidvajjane
nānāsajjanadhāmni bijjalaviḍe śāṇḍilyagotro dvijaḥ
9.1.13
śrautasmārtavicārasāracaturo niḥśeṣavidyānidhiḥ
sādhūnāmavadhirmaheśvarakṛtī daivajñacūḍāmaṇiḥ
rasaguṇapūrṇamahī 1036 samaśakanṛpasamaye'bhavanmamotpattiḥ
rasaguṇa 36pūrṇena mayā siddhāntaśiromaṇī racitaḥ ||' iti
deśādapi nikaṭe | godāvaryā nātidūre nāma samīpe yasmāt pañcakrośāntare—'gaṇeśāya namo nīlakamalāmalakāntaye' iti līlāvatyāmārambha uktagaṇeśasya pratimā
prasiddhāsti | sā tṛtīyavarṇā nāma kṛṣṇavarṇā'sti' iti | asyāḥ śrīmunīśvarācāryāṇāmukteḥ śrībhāskarācāryāṇāṃ grāmo biḍameva nānya iti ko'pi jñāsyati
ācāryaupāsyadaivataṃ gaṇeśapratimā biḍasamīpe limbagrāme'dyāpi prasiddhā'sti | marīciṭīkākāle śakavarṣe 1557 āsīttathā'pi pūrvetihāsasyājñānādvijjalaśabdasaṃdarbhaḥ
śrīmunīśvarācāryairnoktaḥ | ato'sminviṣaye yannyūnaṃ tadadhastanaiḥ padyaiḥ saṃpūrayāmaḥ—
'sahyācalājjunnarasannidhau yā sahyasya śākhendradiśi prayātā
godāvarīdakṣiṇarodhasā sā samaṃ calitvā biḍasaṃhitā'bhūt
9.2
sahyasya śākhāsu mahattamā'pi nāstyudgamo'syāṃ ca mahānadīnām
prasiddhayabhāvātkila bhāskarāryaiḥ saṃjñāpitā sahyakulācaleti
9.3
śiromaṇigranthasamāptikāle biḍāgnidiksyañcakru 10 yojanāni
kalyāṇanāmnī jinarājadhānī tanmaṇḍale bijjala īśa āsīt
9.5
kalrcūryavaṃśyaḥ paramādiputraścālukyacaraṇāmānḍalikaḥ pratāpī
seneśa ityullikhitaṃ śilāyāṃ bījāpure tryadridiśo 1073nmite'bde
cālukyasāmrājyasukarṇadhāraḥ svasvāminaṃ hanta tṛtīyatailam
vijitya lobhātkila bijjalo'yaṃ kalyāṇasiṃhāsanamāruroha
9.6
padmāvatīṃ rūpavatīṃ vilokya vyāmohitastāṃ mahiṣīṃ cakāra
bhrātraiva tasyā basavena paścātsa ghātito mantripadasthitena
9.7
saṃsthāpitaṃ śrībasavena śaivaṃ mataṃ purāṇe basavābhidhe ca
jainaistathā bijjalanāmni kāvye saṃkīrtitaṃ bijjalabhūpavṛttam
9.8
puraṃ sthitaṃ bijjalarājyamadhye tasmācca tannāmaviśeṣapūrvam
śrībhāskarāryaiḥ svapuraṃ yathārthaṃ saṃkīrtitaṃ bijjalabīḍanāmnā
Linked texts (1)
- Golādhyāya (Bhāskarācārya II) — Bhāskarācārya II, Sanskrit