Pramāṇa · Search · About · API

Hetubindutika 23.3

Edition by Sukhlalji Sanghavi and Jinavijaya (1949) 23.3

Language
Sanskrit

23.3

yady evaṃ sāmānyam apy arthakriyāsādhanam eva tatas tadviṣayo vidhivikalpaḥ pramāṇaṃ bhaviṣyatīti ced, āha -- na ca naiva sāmānyaṃkāñcit tatsādhyatayopagatām abhinnajñānābhidhānalakṣaṇām anyāṃ vā vyaktisādhyām arthakriyām upakalpayati | kīdṛśam?, svalakṣaṇapratipatteḥ vyaktipratipatter ālocanājñānasaṃjñitāyā ūrddhvam uttarakalāṃ tatsāmarthyotpannavikalpavijñānagrāhyam iti | tacchabdena svalakṣaṇapratipattiḥ sambadhyate | `tataḥ paraṃ punar vastu' ityādiparair abhidhānād evaṃ bravīti darśanapṛṣṭhabhāvino vikalpasya pratyakṣapramāṇatāṃ nirākartum | sarvam eva tu sāmānyaṃ na kāñcid arthakriyām upakalpayati.
{p.29.1} yat tu sāmānyam anumānavikalpagrāhyam, tat kāraṇavyāpakasambaddhaliṅganiścayadvārāyātaṃ sambaddhasambandhād anadhigatārthakriyāsādhanaviṣayām arthakriyām upakalpayatīti tadviṣayo vikalpaḥ pramāṇam | idaṃ tu naivam, adhigatatvād arthakriyāsādhanasyālocanājñāneneti | atrodāharaṇam yathā-- nīlaṃdṛṣṭvānīlam iti jñāne pratibhāsamānam iti śeṣaḥ | na sāmānyaṃ kāñcid arthakriyām upakalpayatīti prakṛtena sambandhaḥ |
nanu ca liṅgavikalpapratibhāsi sāmānyaṃ prakṛtam tat kim anyad udāhriyate? | sarvasya darśanapṛṣṭhabhāvino vikalpasya paropagatāṃ pratyakṣapramāṇatāṃ tulyanyāyatayā nirākartum | kāṃ punar nīlam iti vikalpajñāne darśanapṛṣṭhabhāvini pratibhāsamānaṃ sāmānyam arthakriyāṃ nopakalpayati? | yadi vyaktisādhyām; tadā 'nyo 'pi padārtho 'nyadīyām arthakriyāṃ nopakalpayatīti tasyāpy anarthakriyāsādhanatvād avastutvaprasaṅgaḥ | atha svasādhyām; tad asiddham, abhinnajñānābhidhānalakṣaṇāyāḥ svasādhyāyāḥ karaṇād ity āśaṅkyāha -- tad eva hi yat tadālocanājñānenopalabdhaṃ nīlasvalakṣaṇam nīlavyaktiḥ tathāvidhasādhyārthakriyākāri | tathāvidhaśabdena sāmānyam atrābhipretam, tādṛśaparyāyatvād asya, sādhāraṇarūpasya ca tādṛśatvāt | tena tathāvidhasādhyāṃ nīlasāmānyasādhyām abhinnajñānābhidhānalakṣaṇām
arthakriyāṃ kartuṃ śīlam asya svalakṣaṇasyeti tat tathoktam |
evaṃ manyate -- yathā bhinnā api vyaktyaḥ kayācit pratyāsattyā tadekakāryapratiniyamalakṣaṇayā tadekam abhinnaṃ sāmānyam upakurvanti, tadaparasāmānyayogam antareṇāpi, anyathā 'navasthāprasaṅgāt, tathā 'bhinnajñānābhidhānātmikām apy arthakriyāṃ sādhayiṣyanti | kim apramāṇakena pramāṇabādhitena ca sāmānyenopagatena? | tathā hi -- anumānādike jñāne yathāvidham asyāspaṣṭaṃ rūpaṃ pratibhāsate na tathāvidhaṃ vyaktiṣu dṛśyamānās upalakṣayāmaḥ | ekam eva hi vyaktidarśanakāle spaṣṭam nīlādirūpaṃ vibhāvayāmaḥ |
{p.30.1} tat katham adṛṣṭakalpanayā ''tmānaṃ svayam eva vipralabhe mahi? | vyaktirūpasaṃsargād ayogolakavahnivad avibhāvanamiti cet; na, sarvatra bhedābhedavyavasthāyā abhāvaprasaṅgāt | asyottarasyānyatrāpi sulabhatvāt | na ca sāmānyasya dve rūpe staḥ spaṣṭam aspaṣṭaṃ ca, yenaikena darśane pratibhāseta anyenānumānādijñāne, padārthadvayopagamaprasaṅgāt, pratibhāsabhedasyaiva sarvatra bhāvabhedavyavasthānibandhanatvāt, sāmānyasyāparasāmānyaprasakterniḥsāmānyasya cāsyopagamāt |

Linked texts (1)