Pramāṇa · Search · About · API

Vadanyaya 2.2

Vādanyāya (ed. M. T. Much, Wien 1991 (input by Motoi Ono)) 2.2

Language
Sanskrit

2.2.106

iṣṭasya arthasya siddhiḥ sādhanam, tasya nirvartakam

2.2.107

aṅgam, tasya avacanam tasya aṅgasya anuccāraṇaṃ vādino

2.2.108

nigraha-adhikaraṇam, tad abhyupagamya apratibhayā tūṣṇīṃbhāvāt,

2.2.109

sādhana-aṅgasya asamarthād vā.

2.2.110

trividham eva hi liṅgam apratyakṣasya siddher aṅgam,

2.2.111

svabhāvaḥ kāryam anupalabdhaś ca. tasya samarthanaṃ

2.2.112

sādhyena vyāptiṃ prasādhya dharmiṇi bhāva-sādhanam,

2.2.113

yathā yat sat kṛtakam vā, tat sarvam anityam, yathā ghaṭa-ādiḥ,

2.2.114

san kṛtako vā śabda iti. atra api na kaścit krama-

2.2.115

niyamaḥ, iṣṭa-artha-siddher ubhayatra aviśeṣāt. dharmiṇi prāk

2.2.116

sattvaṃ prasādhya paścād api vyāptiḥ prasādhyata eva

2.2.117

yathā san śabdaḥ kṛtako vā, yaś ca evam, sa sarvo anityaḥ,

2.2.118

yathā ghaṭa-ādir iti.

2.2.201

atra vyāpti-sādhanaṃ viparyaye bādhaka-pramāṇa-upadarśanam.

2.2.202

yadi na sarvaṃ sat kṛtakaṃ vā pratikṣaṇa-vināśi

2.2.203

syāt, akṣaṇikasya kramayaugapadyābhyām arthakriyā-ayogād

2.2.204

arthakriyā-sāmarthya lakṣaṇato nivṛttam ity asad eva syāt.

2.2.205

sarva-sāmarthya-upākhyā viraha-lakṣaṇaṃ hi nirupākhyam iti.

2.2.206

evaṃ sādhanasya sādhya-viparyaye bādhaka-pramāṇa-anupadarśane

2.2.207

virodha-abhāvād asya viparyaye vṛtter adarśane api

2.2.208

san kṛtako vā syān nityaś ca ity anivṛttir eva śaṅkāyāḥ. tato

2.2.209

vyatirekasya sandehād anaikāntikaḥ syād hetvābhāsaḥ.

2.2.210

na apy adarśana-mātrād vyāvṛttiḥ, viprakṛṣṭeṣv asarva-darśino

2.2.211

adarśanasya abhāva-asādhanāt, arvāgdarśanena satām api keṣāṃcid

2.2.212

arthānām adarśanāt.

2.2.213

bādhakaṃ punaḥ pramāṇam, yatra kramayaugapadya-ayogaḥ,

2.2.214

na tasya kvacit sāmarthyam, asti ca akṣaṇike sa iti

2.2.215

pravartamānam asāmarthyam asal-lakṣaṇam ākarṣati. tena

2.2.216

yat sat kṛtakaṃ vā tad anityam eva iti sidhyati, tāvatā ca sādhana

2.2.217

dharma-mātra-anvayaḥ sādhya-dharmasya, svabhāvahetu-

2.2.218

lakṣaṇaṃ ca siddhaṃ bhavati.

2.2.219

atra apy adarśanam apramāṇayataḥ kramayaugapadya-ayogasya

2.2.301

eva asāmarthyena vyāpty-asiddheḥ pūrvakasya api hetor

2.2.302

avyāptiḥ. iha api punaḥ sādhana-upakrame anavasthā-prasaṅga

2.2.303

iti cet. na, abhāva sādhanasya adarśanasya apratiṣedhāt. yad

2.2.304

adarśanaṃ viparyayaṃ sādhayati hetoḥ sādhya-viparyaye,

2.2.305

tad asya viruddha-pratyupasthāpanād bādhakaṃ pramāṇam

2.2.306

ucyate. evaṃ hi sa hetuḥ sādhya-abhāve asan sidhyet, yadi

2.2.307

tatra pramāṇavatā sva-viruddhena bādhyeta. anyathā tatra

2.2.308

asya bādhaka-asiddhau saṃśayo durnivāraḥ. na ca sarva-anupalabdhir

2.2.309

bhāvasya bādhikā. tatra sāmarthyaṃ krama-akrama

2.2.310

yogena vyāptaṃ siddham, prakāra-antara-abhāvāt. tena vyāpaka-

2.2.311

anupalabdhir akṣaṇike sāmarthyaṃ bādhata iti

2.2.312

kramayaugapadya-ayogasya sāmarthya-abhāvena vyāpti-siddher

2.2.313

na anavasthā-prasaṅgaḥ.

2.2.314

evaṃ svabhāvahetu-prayogeṣu samarthitaṃ sādhana-aṅgaṃ

2.2.315

bhavati. tasya asamarthanaṃ sādhana-aṅga-avacanaṃ tad-vādinaḥ

2.2.316

parājaya-sthānam ārabdha-artha-aprasādhanāt, vastutaḥ

2.2.317

samarthasya hetor upādāne api sāmarthya-apratipādanāt.

2.2.318

kāryahetāv api sādhana-aṅgasya samarthanam, yat kārya-

2.2.319

liṅgaṃ kāraṇasya sādhanāya upādīyate, tasya tena saha kāryakāraṇabhāva-

2.2.401

prasādhanaṃ bhāva-abhāva-sādhana-pramāṇābhyām.

2.2.402

yathā idam asmin sati bhavati. satsv api tad-anyeṣu

2.2.403

samartheṣu tad-hetuṣu tad-abhāve na bhavati iti. evaṃ hy

2.2.404

asya asandigdhaṃ tat-kāryatvaṃ samarthitaṃ bhavati.

2.2.405

anyathā kevalaṃ tad-abhāve na bhavati ity upadarśane

2.2.406

anyasya api tatra abhāve sandigdham asya sāmarthyam. anyat

2.2.407

tatra samartham, tad-abhāvāt tan na bhūtam. etan-nivṛttau

2.2.408

punar nivṛttir yadṛcchā-saṃvādaḥ, mātṛ-vivāha-ucita-deśa-janmaḥ

2.2.409

piṇḍa kharjūrasya deśa-antareṣu mātṛ-vivāha-abhāve

2.2.410

abhāva-vat.

2.2.411

evaṃ samarthitaṃ tat tat-kāryaṃ sidhyati. siddhaṃ

2.2.412

sat sva-sambhavena tat-sambhavaṃ sādhayati. kāryasya kāraṇa-

2.2.413

avyabhicārāt. avyabhicāre ca sva-kāraṇaiḥ sarva-kāryāṇāṃ

2.2.414

sadṛśo nyāyaḥ. evam asamarthanaṃ kāryahetāv api sādhana-

2.2.415

aṅga-avacanaṃ tad-vādinaḥ parājaya-sthānam, asamarthite

2.2.416

tasmin kāryatva-asiddher artha-antarasya tadbhāva-apratibaddha-

2.2.417

svabhāvasya bhāve tadbhāva-niyama-abhāvād ārabdha-artha-

2.2.418

asiddheḥ, vastutaḥ kāryasya apy upādāne tad-apratipādanāt.

2.2.420

anupalabdhāv api pratipattur upalabdhi-lakṣaṇa-prāptasya

2.2.421

anupalabdhi-sādhanaṃ samarthanam, tādṛśyā eva anupalabdher

2.2.422

asad-vyavahāra-siddheḥ, anupalabdhi-lakṣaṇa-prāptasya

2.2.423

pratipattṛ-pratyakṣa-upalabdhi-nivṛttāv apy abhāva-asiddheḥ.

2.2.501

tatra upalabdhi-lakṣaṇa-prāptiḥ svabhāva-viśeṣaḥ kāraṇa-antara-

2.2.502

sākalyaṃ ca. svabhāva-viśeṣo yan na trividhena

2.2.503

viprakarṣeṇa viprakṛṣṭam, yad anātma-rūpa-pratibhāsa-vivekena

2.2.504

pratipattṛ-pratyakṣa-pratibhāsa-rūpam. tādṛśaḥ satsv

2.2.505

anyeṣu upalambha-pratyayeṣu tathā anupalabdho asad-vyavahāra-

2.2.506

viṣayaḥ. tato anyathā sati liṅge saṃśayaḥ.

2.2.507

atra api sarvam evaṃvidham asad-vyavahāra-viṣaya iti

2.2.508

vyāptiḥ, kasyacid asato abhyupagame tal-lakṣaṇa-aviśeṣāt; na

2.2.509

hy evaṃvidhasya asattvān abhyupagame anyatra tasya yogaḥ.

2.2.510

na hy evaṃvidhasya sataḥ satsv anyeṣu upalambha-kāraṇeṣv

2.2.511

anupalabdhiḥ. anupalabhyamāṇaṃ tv īdṛśaṃ na asti ity etāvanmātra-

2.2.512

nimitto ayam asad-vyavahāraḥ, anyasya tan-nimittasya

2.2.513

abhāvāt.

2.2.514

sarva-sāmarthya-viveko nimittam iti cet, evam etat tasya eva

2.2.515

sarva-sāmarthya-vivekina evaṃ pratītiḥ, anyasya tat-pratipatty-

2.2.516

upāya-abhāvāt. tat-pratipattau ca satyām asad-vyavahāra

2.2.517

iti idaṃ tan-nimittam ucyate.

2.2.518

buddhi-vyapadeśa-arthakriyābhyaḥ sad-vyavahāro viparyaye

2.2.519

ca asad-vyavahāra iti cet, bhavati buddher yathokta-pratibhāsāyāḥ

2.2.520

sad-vyavahāraḥ, viparyaye asad-vyavahāraḥ.

2.2.521

pratyakṣa-aviṣaye tu syāl liṅgajāyā api kutaścit sad-vyavahāraḥ.

2.2.522

asad-vyavahāras tu tad-viparyaye anaikāntikaḥ, viprakṛṣṭe

2.2.523

arthe pratipattṛ-pratyakṣasya anyasya vā pramāṇasya

2.2.524

nivṛttāv api saṃśayāt.

2.2.601

na ca sarve buddhi-vyapadeśās tad-bheda-abhedau vā vastu-

2.2.602

sattāṃ vastu-bheda-abheda-sattāṃ vā sādhayanti, asatsv api

2.2.603

kathaṃcid atīta-anāgata-ādiṣu nānā-eka-arthakriyākāriṣu vā artheṣu

2.2.604

tad-bhāva sthāpanāya nānā-ekātma-abhāve api nānā-eka-rūpāṇāṃ

2.2.605

vṛtteḥ, rājā mahā-sammataḥ prabhavo rājavaṃśasya, śaṅkhaś

2.2.606

cakravarttī mahā-sammata-nirmitasya yūpasya utthāpayitā,

2.2.607

śaśa-viṣāṇam, rūpaṃ sanidarśanaṃ sapratigham,

2.2.608

ghaṭaś ca iti. na hi sanidarśana-ādi śabdā nānā-vastu-viṣayā ekatra

2.2.609

upasaṃhārāt.

2.2.610

nānā-viṣayatve apy ekatra upasaṃhāras tan-nimittānān tatra

2.2.611

samavāyād iti cet, āyāse vata ayaṃ tapasvī padārthaḥ patito

2.2.612

aneka-sambandhinam upakṛtya-anekaṃ śabdam ātmani tebhyaḥ

2.2.613

samāśaṃsan. sa yaiḥ śakti-bhedair anekaṃ sambandhinam

2.2.614

upakaroti tair eva anekaṃ śabdaṃ kiṃ na utthāpayati.

2.2.615

evaṃ hy anena paraṃpara-anusāra-pariśramaḥ parihṛto

2.2.616

bhavati nānā-śabda-utthāpana asāmarthye nānā-sambandhy-

2.2.617

upakāro api mā bhūt, anupakāre hi teṣāṃ tat-sambandhitā

2.2.618

api na sidhyati.

2.2.619

ghaṭa ity api ca rūpa-ādaya eva bahava eka-arthakriyākāriṇa

2.2.620

eka-śabda-vācyā bhavantu, kim artha-antara-kalpanayā.

2.2.621

bahavo api hy eka-artha-kāriṇo bhaveyuś cakṣur-ādi-vat. tat-sāmarthya-

2.2.622

sthāpanāya tatra eka-śabda-niyogo api syād iti yuktaṃ

2.2.623

paśyāmaḥ. na ca niḥprayojanā lokasya artheṣu śabda-yojanā.

2.2.624

tatra ye arthāḥ saha pṛthag vā eka-prayojanās teṣāṃ tadbhāva-

2.2.625

sthāpanāya hy eka-śabdo niyujyate yadi, kiṃ syāt. tad-arthakriyā-

2.2.701

śakti-sthāpanāya niyuktasya samudāya-śabdasya eka-

2.2.702

vacana-virodho api na asty eva. sahitānāṃ sā śaktir ekā na

2.2.703

pratyekam iti samudāya-śabda ekasmin samudāye vācye

2.2.704

eka-vacanaṃ ghaṭa iti. jāti śabdeṣv arthānāṃ pratyekaṃ

2.2.705

sahitānāṃ ca śakter nānā-ekā ca śaktir iti, nānā-eka-śakti-vivakṣāyāṃ

2.2.706

bahu-vacanam eka-vacanaṃ ca icchāto vṛkṣā vṛkṣa iti

2.2.707

syāt, yady eṣa niyamo bahuṣv eva bahu-vacanam, ekasminn

2.2.708

eka-vacanam iti. asmākan tu sāṃketikeṣv artheṣu saṃketa-

2.2.709

vaśād vṛttir ity anabhiniveśa eva.

2.2.710

nānā-eko rūpa-ādir eka-śabda-utthāpane śakta iti cet, kiṃ vai

2.2.711

puruṣa-vṛtter anapekṣāḥ śabdān arthāḥ svayam utthāpayanti,

2.2.712

āhosvit puruṣair śabdā vyavahāra-artham artheṣu

2.2.713

niyujyante. svayam utthāpane hi bhāva-śaktir aśaktir vā cintyeta,

2.2.714

na ca tad yuktam. puruṣais teṣāṃ niyoge yatheṣṭaṃ

2.2.715

niyuñjīrann iti kas tatra upālambhaḥ, nimittaṃ ca niyogasya

2.2.716

uktam eva. api ca yadi na rūpa-ādīnām ekena śabdena sambandhaḥ,

2.2.717

katham ekena eṣām āśraya-abhimatena dravyeṇa

2.2.718

sambandha iti kevalam ayam asad-bhūta-abhiniveśa eva.

2.2.719

na vayam eka-sambandha-virodhād ekaṃ śabdaṃ na icchāmaḥ,

2.2.720

api tv abhinnānāṃ rūpa-ādīnāṃ ghaṭa-kambala-ādiṣu nānā-

2.2.721

arthakriyā-śabda-virodhāt ta eka-rūpāḥ samudāya-antara-asambhāvinīm

2.2.722

arthakriyām eva na kuryuḥ. tena tat-prakāśanāya ekaikena

2.2.723

api śabdena na ucyeran. bhavatu nāma kasyacid ayaṃ

2.2.724

vāñcchā bhaveyur eka-rūpā rūpa-ādayaḥ sarva-samudāyeṣv iti.

2.2.725

kim idaṃ paraspara-vivikta-rūpa pratibhāsa-adhiyakṣa-darśanam

2.2.726

enām upekṣate. aniṣṭaṃ ca idaṃ rūpa-ādīnāṃ pratisamudāyaṃ

2.2.727

svabhāva-bheda-upagamāt.

2.2.801

yady anya eva rūpa-ādibhyo ghaṭa iti ekaḥ syāt,

2.2.802

kiṃ syāt. astu, pratyakṣasya sato arūpa-ādi-rūpasya tad-vivekena buddhau

2.2.803

svarūpeṇa pratibhāsena kim āvaraṇam. pratibhāsamānāś

2.2.804

ca vivekena pratyakṣā arthā dṛśyante apṛthagdeśatve

2.2.805

api gandha-rasa-ādayaḥ, vāta-ātapa-sparśa-ādayaś ca eka-indriya-grāhyatve

2.2.806

api. idam eva ca pratyakṣasya pratyakṣatvam, yad

2.2.807

anātma-rūpa-vivekena svarūpasya buddhau samarpaṇam.

2.2.808

ayaṃ punar ghaṭo amūlya-dāna-krayī, yaḥ svarūpaṃ ca na upadarśayati

2.2.809

pratyakṣatāṃ ca svīkartum icchati. etena buddhi-

2.2.810

śabda-ādayo api vyākhyātā yadi tais tat-sādhanam iṣyate. na ca

2.2.811

pratyakṣasya anabhibhave rūpa-anupalakṣaṇam, yena tat-sādhanāya

2.2.812

liṅgam ucyate. apratyakṣatve apy apramāṇasya sattā-

2.2.813

upagamo na yuktaḥ. tan na rūpa-ādibhyo anyo ghaṭaḥ. evaṃ

2.2.814

tāvan na buddhi-vyapadeśābhyāṃ sattā-vyavahāraḥ sattā-

2.2.815

bheda-abheda-vyavahāro vā ata eva na tad-viparyayād viparyayaḥ.

2.2.817

arthakriyātas tu sattā-vyavahāraḥ syāt, na sattā-bheda-abheda-

2.2.818

vyavahāraḥ, ekasya apy aneka-arthakriyā-darśanāt, yathā

2.2.819

pradīpasya vijñāna-varti-vikāra-jvālā-antara-utpādanāni, anekasya

2.2.820

api cakṣur-āder eka-vijñāna-kriyā-darśanāt.

2.2.821

na brūmo arthakriyā-bheda-mātreṇa sattā-bheda iti, kiṃ

2.2.822

tarhi adṛṣṭa-arthakriyā-bhedena. yā arthakriyā yasminn adṛṣṭā

2.2.823

punar dṛśyate sā sattā-bhedaṃ sādhayati, yathā mṛdy adṛṣṭā

2.2.824

saty udaka-dhāraṇa-ādy-arthakriyā ghaṭe dṛśyamānā, adṛṣṭā api

2.2.825

tantuṣu prāvaraṇa-ādy-arthakriyā paṭe dṛśyata iti sattā-

2.2.826

bhedaḥ.

2.2.901

sidhyati evam artha-antaram, tathā apy avayavī na sidhyati.

2.2.902

yathāpratyayaṃ saṃskāra-santatau svabhāva-bheda-utpatter

2.2.903

arthakriyā-bhedaḥ, araṇi-nirmathana-avasthā-bhedād iva agneḥ

2.2.904

sthūla-karīṣa-tṛṇa-kāṣṭha-dahana-śakti-bhedaḥ. tathā yathāpratyayaṃ

2.2.905

svabhāva-bheda-utpattes tantv-ādiṣv arthakriyā-bhedaḥ.

2.2.906

etena buddhi-vyapadeśa-bheda-abhedau vyākhyātau.

2.2.907

tatra yad uktam arthakriyātaḥ sattā-vyavahāra-siddhiḥ,

2.2.908

viparyayād viparyaya iti satyam etat. sa eva tu viparyayo

2.2.909

anupalabdhi-lakṣaṇa-prāpteṣu na sidhyati. tatra punar idam

2.2.910

anicchato apy āyātam, yasya idaṃ sāmarthyam upalabdhi-lakṣaṇa-

2.2.911

prāptaṃ san na upalabhyate, so asad-vyavahāra-viṣayaḥ

2.2.912

sāmarthya-lakṣaṇatvāt sattvasya iti. tathā api ko atiśayaḥ pūrvakād

2.2.913

asya. na hi svabhāvād artha-antaraṃ sāmarthyam, tasya

2.2.914

upalabdhi-lakṣaṇa-prāptasya yo anupalambhaḥ sa svabhāvasya

2.2.915

eva iti pūrvakā eva iyam anupalabdhiḥ. tasmād anena kvacit

2.2.916

keṣāṃcid asad-vyavahāram abhyupagacchatā ato anupalambhād

2.2.917

abhyupagantavyo na vā kvacid viśeṣa-abhāvāt. so

2.2.918

anyatra api tathāvidhe aviśiṣṭa iti so api tathā astv iti vyāptiḥ:

2.2.919

sarva evaṃvidho anupalabdho asad-vyavahāra-viṣaya iti.

2.2.920

na eva kaścit kvacit kathaṃcid anupalabdho apy asad-vyavahāra-

2.2.921

viṣaya iti cet, sarvasya sarva-rūpāṇāṃ sarvadā anivṛtteḥ

2.2.922

sarvaṃ sarvatra sarvadā samupayujyeta. idaṃ ca na

2.2.923

syāt: idam ataḥ, nāta idam, iha idam, iha na idam, idānīm

2.2.924

idam, idānīṃ na idam, idam evam, idaṃ na evam iti, kasyacid

2.2.925

api rūpasya kathaṃcid kvacit kadācid viveka-hetor abhāvāt.

2.2.926

ananvaya-vyatirekaṃ viśvaṃ syāt, bheda-abhāvāt.

First 200 of 995 passages. Read on

Linked texts (1)