Tattvanusamdhana 1.27
Tattvānusaṃdhāna 1.27
- Language
- Sanskrit
1.27
kiñca, samavāyaḥ samavāyibhyāṃ bhinno'bhinno vā ? ādye'pi samavāyaḥ samavāyini kena sambandhena varttate saṃyogena
samavāyenānyena vā | nādyaḥ, dravyadharmatvāt saṃyogasya | na dvitīyaḥ, anavasthāprasaṅgāt | na tṛtīyaḥ, sambandhāntarānirūpaṇāt,
svarūpasambandhasyāprāmāṇikatvād anyathā samavāyāsiddhiprasaṅgāt | nādya dvitīyaḥ, apasiddhāntāpatteḥ | tasmāttatsvarūpasya
dunirūpatvāttadasiddhiḥ
evaṃpramāṇābhāvādapi samavāyāsiddhiḥ| tathāhi-na tāvatpratyakṣaṃ pramāṇamatīndriyatvāt samavāyasya| ghaṭe rūpaṃ
samavetamityādipratītervā dakalpitatayā sarvasammatatvābhāvenāpramāṇatvāt | nāpi tatrānumānaṃ pramāṇaṃ liṅgābhāvāt
naca viśiṣṭabuddhirviśeṣaṇaviśeṣyasambandhaviṣayā viśiṣṭabuddhitvā'dityanumānena tatsiddhiriti vācyam| anumānasyārthāntaratvāt | tasmāllakṣaṇapramāṇayoranirūpaṇāt samavāyāsiddherjātivyaktyoḥ sāmānyaviśeṣayorvā sarvatra tādātmyameva
sambandha iti siddham | atastaddṛṣṭāntena samaṣṭibyaṣṭisūkṣmaśarīrayostādātmyapratipādanaṃ yuktameva
. naca vyaṣṭisūkṣmaśarīrasya bhautikatayā samaṣṭisūkṣmaśarīropādānatvābhāvātkathaṃ tayostādātmyamiti vācyam; apañcīkṛtatatra kāryāvidyā draṣṭavyā| sā ca caturvidhā anitye nityatvabuddhiḥ, aśucau śucitvabuddhiḥ, asukhe sukhabuddhiḥ,
anātmanyātmabuddhiśceti
taduktam-“anityāśuciduḥkhānātmasu nityaśucisukhātmakhyātiravidyeti ||”
asyārtho'nitye brahmalokādisaṃsāraphale nityatvabuddhirekā'vidyā draṣṭavyā
atra brūmaḥ-nityatvapratipādakaśruterarthavādatvāda brahmaloko'nitya eva | tathāhi, “pūrṇāhūtyā sarvān kāmān
vāpnotī”ti vacanasya' vidhyapekṣitatayā itarakarmavidhyanārthakyaprasaṅgena ca yathārthavādatvaṃ, tathā'syāpi tathātvameva | na
copāsanāvidhistannityatvamapekṣate | kiṃ rtāha ? phalamātram | anyathā svargādisādhanavidherapi tathātvena karmaphalānāṃ tāratamyābhāvaprasaṅgenāgnihotrānuṣṭhāturuttarakālakarmānuṣṭhāne upāsanāyāñca pravṛttirna syād | ato vidhiḥ phalamevāpekṣate, na tannityatvamapi
naca brahmalokasyānityatvadoṣadarśanena tatsādhanopāsanāyāmavṛttyā tadvidhāyakaśāstrasyāprāmāṇyamānarthakyañca prasajyeteti
vācyam | rtāha karmavidhāyakaśāstrasyāpi tathātvaprasaṅgāt
tacca karmaphalānityatvajñāne'pi rāgavaśātpravṛttisambhavena karmaśāstrasya nāprāmāṇyamānarthakyañceti vācyam | rtāha
prakṛte'pi tulyatvāt | kiñca “tadyatheha karmacito lokaḥ kṣīyata evamevāmutra puṇyacito lokaḥ kṣīyate” ityādi śruteḥ śravaṇavidhyapekṣitatayā bhūtārthavādatvena svargārthavādavat svārthe prāmāṇyasambhavena puṇyakāryyasya brahmalokāntasyānityatvameva
naca brahmalokasya vidyāsādhyatvena karmaphalavailakṣaṇyena nityatvamiti vācyam | tattvavidyayā brahmabhinnasarvaṃnivartakatvena
tatsāyanatvābhāvādupāsanāyāstu mānasakriyārūpatvena puṇyāntarbhūtatayā tatsādhyabrahmalokāntyānityatvaṃ syādeva
kiñca, “tadyathā peśaskārī peśasomātrāmapādāyānyannavataraṃ kalyāṇataraṃ rūpaṃ tanuta evamevāyamātmedaṃ śarīraṃ nihatya
avidyāṅgamayitvānyannavataraṃ rūpaṃ kalyāṇataraṃ rūpaṃ kurute pitryaṃ vā gāndharvaṃ vā daivaṃ vā prājāpatyaṃ vā brāhmaṃ ve”tyādinā brahmalokāntasya sarvasya karmaphalatvena saṃsāragocaratvamuktvā “athākāmayamāna” ityārabhya “brahmāpyetī” tyantena saṃsārāsaṃsṛṣṭamavidyākāmakamītītaṃ brahmabhāvaṃ mokṣaṃ nityaphalaṃ brahmalokātiriktaṃ darśayati śrutiḥ | atastadatiriktanityaphale mānābhāva ityunmattapralāpaḥ | kiñca,
“yo vai bhūmā tadamṛtamatha yadalpaṃ tanmartyam” “ato'nyadārttam”
“avināśi tu tadviddhi yena sarvamidaṃ tataṃ | vināśamavyayasyāsya na kaścitkartumarhati
antavanta ime dehā nityasyoktāḥ śarīriṇaḥ | māmupetya punarjanma dukhālayamaśāśvatam
nāpnuvanti mahātmānaḥ saṃsiddhi paramāṅgatāḥ | ābrahmabhuvanāllokāḥ punarāvarttinorjuna”
ityādiśrutismṛtibhirakhaṇḍaikarasabrahmabhāvavyatiriktasyānityatvaduḥkhahetutvāvagamād brahmalokasyānityatvameva
api ca “yatkāryyaṃ tadanityami”ti vyāptyā bhāvakāryyasya sarvasyānityatvāvagamād brahmalokasyāpi karmasādhyatvena
aśuciṣu svaśarīraputrabhāryādiśarīreṣu śucitvabuddhiraparā, duḥkheṣu duḥkhasādhaneṣu ca sukhatatsādhanabuddhiranyā,
anātmani dehādiṣvahamityātmabuddhiritarā ceti avidyā caturvidheti
Linked texts (1)
- Vulgate (700 verses) — Sanskrit