Siddhantasiddhanjana 2.p298
Siddhāntasiddhāñjana 2.p298
- Language
- Sanskrit
2.p298
iti ca | tathā, "ahaṃ kṛtsnasya jagataḥ prabhavaḥ pralayastathā | mayi sarvamidaṃ protaṃ sūtre maṇigaṇā iva | viṣṭabhyāhamidaṃ kṛtsnamekāṃśena sthito jagat |” "śuddhe mahāvibhūtyākhye pare brahmaṇi śāśvate | maitreya ! bhagavacchabdaḥ sarvakāraṇakāraṇe || saṃbharteti tathā bhartā bhakāro'rthadvayānvitaḥ | netā gamayitā sraṣṭā gakārārthastathā mune ! || aiśvaryasya samagrasya vīryasya yaśasaḥ śriyaḥ | jñānavairāgyayoścaiva ṣaṇṇāṃ bhaga itīraṇā || vasanti tatra bhūtāni bhūtātmanyakhilāni ca | sa ca sarveṣu bhūteṣu vakārārthastato'vyayaḥ || evameṣa mahāśabdo maitreya ! bhagavāniti | paramabrahmabhūtasya vāsudevasya nānyagaḥ || tatra pūjyapadārthoktiparibhāṣāsamanvitaḥ | śabdo'yaṃ nopacāreṇa tvanyatra hyupacārataḥ || jñānaśaktibalaiśvaryavīryatejāṃsyaśeṣataḥ | bhagavacchabdavācyāni vinā heyairguṇādibhiḥ || sarvāṇi tatra bhūtāni vasanti paramātmani | sa ca sarveṣu bhūteṣu vāsudevastataḥ smṛtaḥ ||” ityādiṣu viśvasargasthitilayabharaṇaniyamanādilīlasya tadanuguṇasārvajñyādiguṇagaṇārṇavasya bhagavadādiśabdapravṛttinimittaṣāḍguṇyādiyuktasya, “sa sarvabhūtaprakṛtiṃ vikārān guṇādidoṣāṃśca mune! vyatītaḥ| atītasarvāvaraṇo'khilātmā tenāstṛtaṃ yadbhuvanāntarāle || tejobalaiśvaryamahāvabodhasuvīryaśauryādiguṇaikarāśiḥ | paraḥ parāṇāṃ sakalā na yatra kleśādayaḥsanti parāvareśe ||” ityādiniravaśeṣanirastasamastaheyagandhasya, ‘samastakalyāṇaguṇātmako'sau’, “sa īśvaro vyaṣṭisamaṣṭirūpo'vyaktasvarūpaḥ prakaṭasvarūpaḥ | sarveśvaraḥsarvadṛk sarvavettā samastaśaktiḥ parameśvarākhyaḥ ||” ityevamādiprakārasya pratyāyanāt | tathāca “pratyastamitabhedaṃ yat sattāmātramagocaram | vacasāmātmasaṃvedyaṃ tajjñānaṃ brahmasaṃjñitam ||” iti nāpalapitaprapañcaṃ nirviśeṣaṃ brahma pratipādyate, śrutyādivirodhāt | tatraivopakramopasaṃhārayoḥ saviśeṣatvāvagamāt | tadvirodhena ca tadvyākhyānaṃ yuktam | tatra pratyastamitabhedamiti trividhaparicchedaniṣedhaḥ | atra kālato deśato vastutaścāparicchinnatayā kṛtsnaṃ prati sarvavidhakāraṇatvaṃ vivakṣitaṃ, trividhaparicchedavato ghaṭādeḥ sarvavidhakāraṇatvānupapatteḥ | prakrame'pīdamuktaṃ, “paraḥ parāṇāṃ paramaḥ paramātmātmasaṃsthitaḥ” iti | tatra paraḥ parāṇāmiti kālāparicchedaḥ | ‘sa pūrveṣāmapi guruḥ kālenānavacchedād’ (pāta0 pā0 1. sū0 26) iti yogaḥ | paramātmeti cāmoterdeśāparicchedaḥ, ātmatayā sarvasya saṃsthita iti sarvasāmānādhikaraṇyarhatvena vastuparicchedaścokto bhavati | tathāca śrutiḥ ‘anantaṃ brahma’ti | tatrādyopapādanaṃ — “rūpavarṇādinirdeśaviśeṣaṇavivarjitaḥ | apakṣayavināśābhyāṃ pariṇāmarddhi janmabhiḥ | varjitaḥ śakyate vaktuṃ yaḥ sadāstīti kevalam ||” iti | dvitīyopapādanaṃ — "sarvatrāsau samastaṃ ca vasatyatreti vai yataḥ | tataḥ sa vāsudeveti vidvadbhiḥ paripaṭhyate || tad brahma paramaṃ nityamajamakṣayamavyayam | ekasvarūpaṃ ca sadā heyābhāvācca nirmalam ||” iti | tṛtīyopapādanaṃ — "tadeva sarvamevaitad vyaktāvyaktasvarūpavat | tathā puruṣarūpeṇa kālarūpeṇa ca sthitam ||”