Vedantakaumudi 3.p167

3.p167

padācca padārthamātrajñānaṃ, saṅgatyanurodhādanvitajñānaṃ vā na tāvat pramā, pramāṇāntaradṛṣṭārthatvādajñāte saṅgatigrahāyogāt | nāpi viparyyāso, bādhavaidhuryyāt | na ca saṃśayaḥ, koṭidvayavikalatvāt | nāpi ca vikalpo nirvastu katvābhāvāt | ataḥ smṛtireva | tenānvitapramā vyavadhānenaiva śabdasya cābhidhāvyāpāro'pi na vibhudravyasya parispandaḥ | “varṇātmanastu ye śabdā nityāḥ sarvagatāstathā | pṛthagdravyatayā te hi na guṇāḥ kasyacinmatāḥ || ” iti vibhudravyatvasvīkārācca | guṇapakṣe'pyevam | nāpi prayatno'cetanatvāt | ataḥ śabdavijñānameva padārthasmaraṇajananaśaktyupabṛṃhitam tasyābhidhāvyāpāraḥ | ato'pi padārthasmaraṇavyavadhānam | na ca saṅketagrahadaśāyāṃ gṛhītasāhacaryyavaśāt padārthasmṛtyupapatteḥ saṃsargadhījananaśaktireva śabdasyābhidhāvyāpāraḥ | tathā sati etadasyābhidhāyakam iti saṅketasyaivānudayāt padārthasyāpi sāhacaryyāt padasmārakatvena tadabhidhānatvaprasaṅgāt | tenānvitābhidhāne padārthavākyārthābhidhāvyāpāradvayaprasaṅgaḥ, śabdabuddhikarmaṇāṃ ca viramyavyāpārānaṅgīkārāt | yadi ca saṃsargagraho'pi saṃsargasāmānyasya tadā padānāṃ bhūyaḥ samabhivyāhāralabdhātiśayānāṃ harītakyādinyāyena pūrvasaṃsargaviśeṣapramāpakatvaṃ prathamata eveti nādhiko'bhidhāvyāpāraḥ | tathā'pi harītakīguḍādīnāmivāgṛhītasāmarthyānāmapi yadṛcchāprayuktānāṃ padānāṃ svakāryakaratvaṃ prasajyeta ; anyavākyārthasambandhajñānāccet anyabodhaḥ, tadā padārthāntarabodhasyāpi prasaṅgāt | 'gāmānaya' ityukte turaṅgiṇībandhanabodhaḥ syāt | tadāhurbhaṭṭapādāḥ :— “anyavākyārthasambandhajñānāccānyena gamyate |^1 sāmānyadṛṣṭaklṛptau ca labhyate na viśeṣadhīḥ ||” iti | yadā tu vākyārthadhīkaraṇabhūtānāṃ padānām— “na vimuñcanti sāmarthyaṃ vākyārthe'pi padāni naḥ | ”^2 iti padārthasmaraṇamavāntaravyāpāraḥ kriyāyā ivāpūrvaṃ, na tadā'dhiko'bhidhāvyāpāraḥ :— “sākṣādyadyapi kurvanti padārthapratipādanam | varṇāstathāpi naitasmin paryavasyanti niṣphale