Pramāṇa · Search · About · API

Vicaratrayi 61.1-4

Vicāratrayī 61.1-4

Language
Sanskrit

61.1-4.1

atha vaidikaṃ dvijatvaliṅgaṃ nirūpayāmaḥ | śrīmānparameśvaro
bhūtāni varṇaśo vibhaktāni sṛṣṭvā teṣāmabhyudayaniḥśreyasarūpacaturvidhapuruṣārthasiddhaye ṣoḍaśā'ṣṭācatvāriṃśadvā saṃskārān pradarśayituṃ
śāstramuvācedaṃ vedaṃ nāma sāṅgopāṅgaṃ | teṣu saṃskāreṣu mantrā viniyujyante anena mantreṇāyaṃ saṃskāraḥ kartavya iti brāhmaṇena, sūtreṇetikartavyatocyate | sūtrābhāve brāhmaṇavaiyarthyāt, brāhmaṇābhāve
mantravaiyarthyāt, mantrabrāhmaṇasūtrāṇāṃ saṃbhūya kāryakāritvāddvedatvaṃ
tena vaidikasaṃskāreṇa brāhmaṇādayo dvijā bhavanti | vaidikasaṃskārahīnaḥ prakṛtau tiṣṭhati bālaḥ śūdro vā | saṃskārahīnatvasāmyena
bāleṣvapi śūdratvaṃ kecidvadanti | parantu sā na jātiḥ, upanayanaprakṛtitvābhāvaprasaṅgāt | upanayanaprakṛtayo brāhmaṇaḥ kṣatriyo vaiśya
iti | upanīto brahmacārī gārhasthyādyāśramaprakṛtiḥ | itthaṃ prakṛtivikṛtibhāvāpannairāśramairatrayo varṇāścaturvidhaphalabhājaḥ | śūdrasya tveka
evāśramo gārhasthyaṃ | trayāṇāmapi varṇānāṃ gāyatryupāsyā | tayā
sakalaphalāvāptiḥ| yeṣāṃ na gāyatrī teṣāmavaidikā mantrā avaidikyupāsanā ca | varṇatrayasya gāyatryadhikṛtasya vaidikasaṃskāravato
gāyatryāmaparituṣṭasya viṣṇvādidevatābhaktasya viṣṇvādimantreṣu vaidikeṣvadhikāraḥ sahajasiddho vedārthamupanayanāt
astu kasyāpi vaidikamantrasyopāsakastasya sāgnikatvamavyāhataṃ
tathāca bhasmadhāraṇamavyāhataṃ vidhidarśanādyogyatvācca | anagnikakānāṃ dvijānāmanyataḥ samānītaśrautabhasmadhāraṇam | avaidikadīkṣāvatāṃ gopīcandanaṃ candanaṃ vā | ye tu vaidikadīkṣāto vyutthāya

61.1-4.2

dīkṣāntaraṃ praviṣṭāsteṣāṃ dīkṣānusāri tilakaṃ gopīcandanaṃ
candanamanyadvā | tatra śaivadīkṣāyāṃ bhasma vihitaṃ, vaiṣṇavyāṃ gopīcandanaṃ | sabhasmadīkṣāyāṃ na kaścidvivādaḥ prakṛtivikṛtyoraikyāt
sagopīcandanadīkṣāyāṃ punarbhāsma na dhāryyaṃ, parāvarttanāparādhādatikramāparādhācca pātityaṃ | ataeva gopīcandanādyadhikṛtānāṃ bhasmadhāraṇaṃ niṣiddhyate yatra kutrāpi | nahi dugdhaṃ dadhidaśāmāpannaṃ
punardugdhaṃ bhavati kiṃtubhayabhraṣṭaṃ bhavati | tasmāddbhasmabahirbhūtadīkṣāvatāṃ
bhasmadhāraṇaṃ niṣiddhyate nindyate ca | yuktaṃ tat | bhasmabahirbhūtadīkṣāpravṛttirvedānādareṇamūlā vedānadhikāramūlā vā | yato vedeṣu bahuśa
upalabhyate bhasmapraśaṃsā, yathā "agnerbhasmāsyagneḥ purīṣamasi saṃjñānamasi kāmadharaṇaṃ mayi te kāmadharaṇaṃ bhūyāt” | “mānastoke" ityādimantrāṇāṃ viniyogadarśanaṃ “agniriti bhasma" ityādimantrairvratatvanirūpaṇaṃ | karmaśeṣo bhasma, niṣedhaśeṣo brahma, tayorbhedaḥ karmaśeṣasyaiva
niṣedhaśeṣatvāt | taddhārayitustattvaṃ | bhāsanādbhasmeti vyutpattiḥ
kālāgnirudrādyupaniṣatsu dhāraṇavidhānaprakāraścopalabhyate | purāṇaṃ
ca “rudrākṣā yasya gātreṣu lalāṭe yastripuṇḍradhṛk | sa cāṇḍālo'pi
saṃpūjyaḥ sarvavarṇottamo bhavet ||” iti manuṣyamātrasādhāraṇaṃ bhasmadhāraṇaṃ pratipādayati | na taddīkṣānimittaṃ | nanu rudradaivatyaṃ bhasma śaiveṣvevopayujyate prakṛtaprākaraṇikeṣu mānastoketyādimantreṣu rudraśabdadarśanāt, na sāgnikatvanimittaṃ, nāpi manuṣyasādhāraṇamiti
cet, vede rudraśabdo'gnau dṛṣṭaḥ, taṃ mānastoka iti saṃprārthya

61.1-4.3

gṛhyate, taddevatāṃ śivaṃ rudranāmadheyaṃ saṃprārthya dhriyate | yathā
varuṇadevatāṃ saṃprārthya jalamavagāhyate naitāvatā snānaṃ vāruṇānāmeveti vaktuṃ yuktam | kiṃca “yajño vai viṣṇuḥ” iti śruteryajñāgninnasya viṣṇoridaṃ vaiṣṇavaṃ bhasma vaiṣṇavānāṃ prāptaṃ | “śivo vedaḥ”
iti smṛteḥ śivābhinnavedasaṃskṛtaṃ bhasma śaivānāmapi prāptaṃ | yato
vaidikā eva śaivā vaiṣṇavāścocyante teṣāmāśramavartināmapyupāsakānāṃ bhasma pratyāsannaṃ vaidikatvāt | atyāśramiṇāṃ nyāsināṃ vaidikaprakṛtitvādvasma prāptaṃ | nahyavaidikā nyāsino bhavanti | pariśiṣṭāḥ
śūdrā anye vā tānpratyapi vidhīyate purāṇena bhasmadhāraṇaṃ
nanu gopīcandanaśāstraṃ niravakāśaṃ sarvasāmānyaviṣayaṃ bhasmadhāraṇaṃ
bādheteti cet, na | tasyāvaidikavaiṣṇavadīkṣāviṣayatvena cāritārthyasaṃbhavāt | śaivā vaiṣṇavāśca dvividhā vaidikā avaidikāśca | tatra
vaidikānāṃ bhasma prāptamāvaśyakaṃ ca | avaiṣṇavānāṃ gopīcandanavidhānaṃ bhasmaniṣedhaśca | avaidikaśaivānāṃ bhasmānūdyate na vidhīyate manuṣyasāmānyaprāptam | anena gopīcandanavidhānena sarvathā
bhasmaniṣedhena cāvaidikavaiṣṇavānāṃ na kathamapi vedasaṃbandhagandha iti
dhvanyate | anyathā homānte prāptabhasmadhāraṇaṃ kathaṃ niṣiddhayeta ?
nanu bhasma niṣiddhyate na homa iti cet, homasyāṅgavaikalyāpatti
sāṅgatve bhasmaniṣedhāyogaḥ | dhṛtabhasmano vaiṣṇavasya caṇḍālatvābhidhānādvaiṣṇavatantre | śaivatantre tu praśasyate mahāphalaṃ ca nirūpyate
yathā vede | tasmādvirajādīkṣāvatāṃ śaivānāṃ vaidikatvameva | ataeva śrīrāmacandro'pi agastyātprāptadīkṣo bhasma jaṭā ca dadhāreti

61.1-4.4

pādme śivagītāyām “evamuktvā muniśreṣṭhe gate tasminnijāśrame
atha rāmagirau rāmastasmingodāvarītaṭe | śivaliṅgaṃ pratiṣṭhāpya
kṛtvā dīkṣāṃ yathāvidhi | bhūtibhūṣitasarvāṅgo rudrākṣābharaṇairyuta
abhiṣicya jalai. puṇyairgotamīsindhusambhavaiḥ | arcayitvā gandhapuṣpaistadvadvanyaphalairapi | bhasmacchanno bhasmaśāyī vyāghracarmāsane
sthita. | nāmnā sahasraṃ prajapannastadivamananyadhī. ||” iti caturbhi
ślokaiścaturthādhyāye | yacca śaivānāṃ tāmasatvamucyate tatpāśupataparaṃ vedabāhyatriśūladhāraṇāt tasya vedādanupalambhāt | tathā tāmasatvaṃ vedabāhyacihnadhāriṇāmanyeṣāmapi | dvividhapākhaṇḍināmekaiva
gati, yato vedānāvadara. | ataeva smṛtyā cakraṃ śūlaṃ ca niṣiddhyate, tulyanyāyāt | tathā bhasmānādaramācaranto vedānāvadaramapīti vedabāhyatva | bhakṣite'pi laśune na śānto vyādhiritinyāyena
bhasmaniṣedhāṅgīkāre'pi homāṅgabhasmavāraṇaniṣedhāyogāt prāpte bhasmadhāraṇe bhasmadhāriṇāṃ caṇḍālatvaṃ vadanto buddhimanta eveti vaktumavakāśaḥ | svaniṣṭhenaiva doṣeṇānyanindāpravṛtteḥ| tasmādbhasmaniṣedhavacanāni pūrvāparavivekahīnakalpitāni na vā | kiṃ bhasmāṅgīkriyate'thavānagnikatvaṃ vaiṣṇavena vicāraṇīyaṃ | dhanyā tava vaidikatā,
vedamavalambyāgniraṅgīkṛtaḥ, bhasma nindyate vedenāpi stutaṃ, mṛdamaṅgīkaroṣi śūdrasādhāraṇīṃ | vaidikavaiṣṇavatve kā hānistava | kiṃ
na saṃti viṣṇumaṃtrā vede | kiṃ na tvāmuddharti gāyatrī | kiṃ na vedaḥ
samarthaḥ phaladāne | kiṃ na tuṣyati vedācchivo viṣṇurvā | kiṃ
śruto vaidikānāṃ kvacidadhaḥpātaḥ | kimidaṃ brāhmaṇaireva brāhmaṇā

61.1-4.5

nindyante | kimidaṃ brāhmaṇyamuta kalikautukam
vede tu viṣṇuḥ sarvottamatvena nirūpitaḥ sa eva gāyatryarthaḥ
tathā śivo'pi so'pi gāyatryarthaḥ | tāmupārasva śiva iti viṣṇuriti vā | sā yacchatyabhīṣṭam | itthaṃ gaurīgaṇeśakhayopi sarvotttamatvena nirūpitā gāyatryarthāḥ || nanu bahavaḥ sarvottamā bahavo
gāyatryarthāḥ idamasaṃbhāvitaṃ, yata ekasya sarvottamatve'nyasya nyūnatā'rthasiddhā | yuktamucyate | paraṃtu vede tathā nirūpitā apahnotuṃ
na śakyante tvayā'nyena vā | ata idaṃ prāptaṃ ekaḥ sarvottama iti
matvā'nyanindanamathavā teṣāṃ bhedatyāga iti | ādyaṃ tu na
samañjasaṃ vedo vandate svayaṃ nindatīti mūrkhalakṣaṇapatteḥ | dvitīyastu bhavedvedasaṃmato vedapratipāditasarvottamatvasāmañjasyāt || nanu
bhinnarūpāṇāṃ pañcānāmapi kathaṃ mitho'bheda iti cet, daśāvatāravaditi viddhi | kimete'vatārāḥ pañca | satyamavatārāḥ pañca | imameva vedābhiprāyaṃ jñāpayituṃ pañcāpi pūjyante vaidikaiḥ | avaidikaistvekaḥ pūjyate nindyante'nye, vedābhiprāyānabhijñatvāt | aparairnaikopi pūjyate | prāptaḥ ko'pi sarvottamaḥ sa jñātavyo mantavyo
jñāpayitavyo mānayitavyaḥ pūjyaḥ pūjayitavyo yathādhikāraṃ | vedābhiprāyastu pañcānyatamarūpeṇopāsya ekastathetare catvāraḥ pūjyā
nāvamānyā iti | tadavamāne vedāvamānāt| tarhi pañcavidho gāyatryarthaḥ
prāptaḥ ? na prāptaḥ | tadarthastvantaryāmī sarvātmā nityānandarūpo
buddhisākṣī | tasyaimāni pañca rūpāṇi prayojanabhedabhinnāni
sarvottamaparameśvarābhinnāni | tattadupāsanayā sarvottamapadaṃ

61.1-4.6

labhate iti vedārtho virodharahitaḥ | ataeva pañcāyatanavinyāsaḥ | pañcavidho'pyekavākyatāpanno vedārthaṃ spaṣṭaṃ kathayati
vinyastānāṃ pañcānāmanyatamaprādhānye sarvaprādhānyamavyāhatamiti
prādhānyāvacchedakamanyatamatvaṃ yataḥ | imamevārthaṃ nirūpayituṃ śrīśaṃkaro'vatatāra buddhairūpāsakairvā vede' jarjarīkṛte | tadabhiprāyobhinairaṅgīkṛto tadīyavyavasthā'bhinnairapyaṅgīkāritā | sā ca yāvanna
rājopaplavastāvannirvighnaṃ pravṛtte | rājopaplavārambhe dharmopaplavārambho
mleccharājyamārabhya | punarupaplave punaravatāraprasaṃgo'vaśyaṃ | prāpte
prasaṅge kiṃ na syāt | siddhametāvatā pañcānāmīśatvaṃ, īśo
gāyatryarthaḥ, gāyatrīmūlo'gniḥ, agnimūlaṃ bhasmadhāraṇaṃ, tena vaidikatvadyotanaṃ, tato vaidikakarmādhikāraḥ, tataḥ sarvapuruṣārtha iti
yena pañcānyatamo ninditastena vedo ninditastata īśo'pīti
yuktā tasyādhamā gatiḥ | iyāṃstu viśeṣaḥ prāgbuddhairvedādvahiḥ sthitvā
jarjarīkṛto veda idānīṃ vede praviśya kriyate iti | eṣā kalibādhā
vedasya | āstāmetatprasaktānuprasaktam
prakṛtaṃ gopīcandanamapratyāsannabhasmanāṃ vedaviruddhadīkṣāvatāṃ
vaidikadīkṣāvatāṃ pratyāsannaṃ bhasma saṃtyajya mṛdādidhāraṇakalpanā
anyāyyā | yato vaidikānāṃ kadāpi prāptaṃ bhasma na prāptamavaidikānāmamagnīnāṃ, mṛcca prāptā vaiṣṇavatvāt | tatastacca cāritrārthyena dvijāvaśyakabhasmanā bādhyate | na mṛdā bhasma bādhyate homādinyaṅgatāpatteḥ || nanu mṛdaṃ bibhrāṇenaiva hotavyaṃ homānte bhasma dhāryamiti

61.1-4.7

cet, gatā bhasmadhāriṇāṃ nindā | paraṃtūbhayadhāraṇaṃ prāptaṃ vaidikatvāddmasma sāmānyato mṛditi cet, viśeṣeṇa bhasmanā bādhyate
sāmānyā mṛt || nanu na sāmānyā mṛt kiṃtu vaiṣṇavatvaviśeṣeṇa
cet, kiṃ vaiṣṇavatvaṃ dvijatvavyāpyamuta tadvyāpakaṃ | ādye dvijatvasāmānyanimittaṃ kiṃ bhasma bādhyate uta dvijatvaṃ | ubhayathāpi
na bhasmaprāptiḥ | ucitaṃ tu dvijatvabādhakatvaṃ tadvyāpyatve vaiṣṇavatvasya | bādhite dvijatve kathamubhayaṃ | avyāpyatve bhasmabādhyatā
durvārā | kālabhedādubhayamiti cet, bādhakakoṭau kālaviśeṣaṇe
gauravāt dvijatvasāmānyena mṛdbādhaḥ | tato nobhayamekā vā mṛddvije
siddhyati takrakauṇḍinyanyāyāt | yadi vaiṣṇavatvaṃ na dvijatvavirodhi tarhi kuto bhasmavirodhi dhṛtastannindeti cintyaṃ | ata idaṃ
siddhaṃ vaiṣṇavānāmaivadikānāṃ cakrādimudrā mṛttikā tulasī ca mukhyaṃ
liṅgaṃ | śaivānāmaivadikānāṃ triśūlamudrā bhasma rudrākṣaṃ ca mukhyaṃ
liṅgaṃ | dvijānāṃ śikhā yajñopavītaṃ bhasma ca mukhyaṃ liṅgaṃ
śūdrāṇāmekahastena vandanaṃ vṛttatilakaṃ śikhā ca mukhyaṃ liṅgaṃ | itareṣāmekahastavandanaṃ mukhyaṃ liṅgam | varṇānāṃ krameṇa pustakakhaḍgattulāpratodā liṅgānīti | itthaṃ pratidevamapi liṅgaṃ bhinnaṃ bhinnaṃ tattadupāsakānāṃ prāptaṃ, tacca vedabāhyatvena nirvāhyate | vaidikānāṃ gāyatryupāsanānimittaṃ yajñopavītaṃ, ag‍nyupāsanānimittaṃ bhasma, varṇanimittā śikhā cetyalaṃ liṅgaṃ || nanu cakraṃ mṛttikā ca dvijatvaliṅgamivi cet, vaiṣṇavācāryāṇāṃ rāmānujaprabhṛtīnāmutpattikule
sadbhāvena dvijatvābhāvaprasaṅgāt || nanu śikhāyajñopavīte eva

61.1-4.8

liṅgamastu, mā'stu bhasmeti cet, sarvopāsakānāṃ tattalliṅge prāpte
gāyatryupāsakasyāpi tripādagāyatryamitratripādāmicihna bhasma prāptam| ataevāgmyupāsanānte taddhāraṇaṃ vidhīyate nānyatkvacit| agni
śivasya tṛtīyā mūrti, sa eva yajñatvādviṣṇu, "yajño vai viṣṇu"
ijyante sarve devā aneti yajña | yajñiyaṃ bhasma gāyatryā māpitaṃ
ata idamūcyate satyupanayane tadaṅgahome ca sati bhasmadhāraṇaṃ prāptaṃ
tatkadā tyajyate, kadā dhriyate gopīcandanaṃ | ekatyāgamantarekasya
praveśāyogāt, avakāśaṃ vinā tyāgāyogāt | kva kadā
bhasma tyakta, kathaṃ kadā gopīcandana dhṛtaṃ kasminkarmaṇyaṅgatayā
praviṣṭa, yena bhasmanā prasthānaṃ karttavya | kiṃ tatkarma gopīcandanavatā karttavyamiti vede vihitaṃ | bhasma tu labdhaṃ yadā
gāyatrī labdhā, tadāminna, tato gāyatrīsahacaritaṃ bhasmābhinnaṃ tāvadanuvartteta yāvadgāyatrī yajñopavītaṃ ca | kadācitprāptaṃ vaiṣṇavatvanimittaṃ gopīcandana | tathāpi dvijatvaliṅga yajñopavītasahakṛta, āgantukaṃ gopīcandana, vaiṣṇavatvādapi dvijatvasya
balavattvāt, yato dvijatvamīśadatta, vaiṣṇavatvaṃ saṃpāditaṃ | tata
īśadattadvijatvāvirodhena vaiṣṇavatvena sthātavyaṃ | dvijatvaṃ liṅgena
vyajyate yajñopavītabhasmaśikhābhi | vaiṣṇavatvaṃ gopīcandanena
tadā nyakkaroti dvijatvaṃ gopīcandanena vaiṣṇavatvaṃ | tadayuktaṃ dvijena
dvijacihnandhakkāra kṛta iti | ato dvijatvāvirodhena vaiṣṇavatvena
stheyaṃ vaidikagehe, anyatra tu prathitaliṅgena stheyaṃ kuśalamanāghāt
etena śaivo vyākhyātaṃ | na śaivatvaṃ vaiṣṇavatvaṃ vā pitṛparamparāniyata

61.1-4.9

gāyatrī tu niyatā, gāyatryupāsakaputra eva gāyatryā dīkṣitavya
iti niyamāt | ataeva yaṃ kaṃcana dīkṣayanti pratyahaṃ tata eva teṣu
guruparamparaiva na pitṛparamparā, tato na dvijaliṅgaṃ tatpūrvajeṣu cakra
śūlaṃ vā niścetuṃ śakyate tato dvijatvābhāvaprasakteḥ | śikhāyajñopavītabhasmaliṅgenaiva dvijatvaṃ niścetuṃ śaknumastatpūrvajānāṃ yathādhunikavaiṣṇavaśaivapūrvajānāṃ | tato na dvijaliṅgeṣu cakraśūlamṛttulasīrudrākṣāṇi
parigaṇituṃ yogyāni | tasmādbādhitaṃ parameśvaraprasādalabdhaṃ vedamāśritya, paramparālabdhāṃ gāyatrīmupāsya, agnisodhyāni karmāṇi
kṛtvā, śivaṃ viṣṇumanyaṃ vā pradhānīkṛtya pañcāyatanāni saṃpūjya,
abhīṣṭadevaṃ dhyātvā, gāyatryarthaṃ ca jñātvā, devayānapitṛyāne ca
jñātvā, saṃsārāsāratāmanubhūya, tatra virajya, trividhakarmāṇi nyasya,
praṇavaṃ sakalavedārthasya vaktāraṃ darśayitāraṃ copāsya, jñātvā ca
tadarthaṃ, bhavasāgaraṃ goṣpadīkṛtya, virājantu vaidikā iti śrīśaṃkarācāryāṇāṃ mataṃ śāsanaṃ ca
imamabhiprāyamasahamānā ajānanto vā śrījagadguruṃ nindakasevakasādhāranyena svābhiprāyamāviṣkurvantaṃ nindanti bhāgyahatāḥ, kalpayanti vacanāni praveśayanti purāṇeṣu likhantyutsāhena svasvanibandhepu ca | paraṃtu na vicārayanti vedamārgaṃ kaḥ pupopeti | kathamadyāpi dvijatvaṃ dṛśyeta yadi śrīśaṃkaro na syāt | vicārayantu
dvijāḥ svasvamaṇḍale | kimanenābhinānena | vayaṃ tu manyāmahe sarvametatkalinartanaṃ | yato bauddhavirodhinī vaidikasiddhāntapratipādakasya

61.1-4.10

nindakāḥ kiṃ vaidikapakṣe'thavā bauddhapakṣe | śatroḥ śatruḥ svasya mitramiti nyāyopi jāgarti | dvijaścedvauddhapakṣaṃ nādhirohet | yadyadhirohettaṃ dvijabruvaṃ vadanti śiṣṭāḥ | yataḥ ācāryā dvividhāḥ sāmānyopadeśinaḥ karṇopadeśina iti | sāmānyāstu vedābhiprāyamupavarṇya
varṇāśramān sthāpayanti yathā śrīśaṃkaraḥ | karṇinastu śiṣyakarṇe
imaṃ devaṃ bhajānena mantreṇānena prakāreṇeti | evaṃ svācāryatve siddhe'pi
sāmānyācāryaśiṣyatvamapohumaśakyaṃ | tadapohāya tannindāṃ bhinnasiddhāntaṃ ca racayāmāsuḥ | paraṃtu na vijānanti svadvijatvaṃ
śithilāyata iti | ataeva vivadante, dvijebhyo vaiṣṇavāḥ śreṣṭhāḥ,
tatra dvijebhyaḥ śaivāḥ śreṣṭhā iti | asminkalahe dvijatvaṃ dvābhyāmapi
tiraskṛtaṃ spaṣṭataraṃ | caturthavarṇasamatāmāpannau dvāvapi | yuktaṃ śūdrebhyaḥ śreṣṭhā iti | kuto na vicārayanti gāyatryupāsanayā śaivatvavaiṣṇavatvadvijatvāni svataḥsiddhāni śāktatvaṃ ca | gāyatryāḥ sarvātmatvamuktaṃ purastāt | mā rūpyantu ke'pi kathamapi na prāpto'vakāśo
nindāyāḥ śrījagadguroḥ śrīśaṃkarasya || nanu vayaṃ jagadguravo na śaṃkara
iti cet, kena karmaṇā bhavatāṃ gurutvaṃ | śaṅkhacakrādisahitamārgasthāpaneneti cet, astvasminnaṃśe, paraṃtu dvijatvaṃ tu tadadhīnameva, vedoddhāro'pi tathā | uddhṛte ca vede sthāpite ca dvijatve kaściccukūja viṣṇuḥ
sarvottama iti kaścicchivastatheti | gāyatrī sarvottameti na kaściccukūja | cukūja tu paramahaṃsaḥ śaṃkaraḥ parameśvaraḥ gāyatrī sarvottamā
sarvātmā vedarahasyamiti | aho pratidinamupāsate trikālaṃ trirūpāṃ

61.1-4.11

mahārudraviṣṇvātmikāṃ tadapi muhyanti vivandate ca viṣṇuśivayormitho nyūnatve'dhikatve vā | na tayoradhikatvaṃ nyūnatvaṃ vā kiṃtvekātmānau | prasiddhastayorātmā gāyatrī | atra pramāṇaṃ tava saṃdhyaiva
yadyācarasi | sā dhyāyate pratidinaṃ bhedāpohāya tribhī rūpaistathāpi
bhedo nāpoḍhastrayāṇāṃ devānāṃ | tataḥ pariśiṣṭaṃ devatopadeśeneva
gurutvaṃ | sā ca kaiścidabhilapyate, na kaiścit | gāyatrī vedo dvijatvaṃ
cābhilapyate pramāṇakuśalairmanuṣyaiḥ | tāṃ vyavasthāmātanvāno jagadguruḥ
śaṃkaro yathā nārāyaṇaḥ | anyaistu devatākalahaḥ kṛtaḥ, tadācāryatvaṃ
na jagadgurunindāprayojakaṃ | bauddhānāṃ tu prāptā nindā svasiddhāntavirodhāt | yadi dvijatvaṃ tavābhimataṃ tadeva pratipāditaṃ śaṃkareṇa
yadi vadasi tadabhimatamadvaitaṃ mamāsaṃmataṃ tato nindāmīti cet, astu
tavāsaṃmataṃ, tvadupāsyasya tu susaṃmataṃ | tava bhinnātmatvābhimāne'pi
tasya sarvātmatvābhimānāt | sarvātmatvaṃ ca sarvarūpatvaṃ, tadeva na
vijānāsi | jānāsi mālāsūtravat | kiṃ bhavenmaṇīnāmātmā sūtraṃ
yadi savicāraṃ saṃdhyāmācarethāstadā sarvātmatvamapi vijānīthāḥ
yadi jīvabrahmabhedirūpaṇamūlo'yaṃ dveṣa iti cet, ayaṃ dveṣaḥ śrutau
paryavasyati, yataḥ śrutiḥ "atha yo'nyāṃ devatāmupāste'nyosāvanyo'hamasmīti na sa veda yathā paśuḥ” iti bhedadarśinaṃ nindati,
vakti ca "tattvamasi” iti jīvabrahmaṇoraikyaṃ | yadi "dvā suparṇā”
iti śrutistava saṃmatā tato bhedastava saṃmataścet, tarhi tava paśutvaṃ
vakti śrutiḥ | yadi "tattvamasi” iti śrutiḥ saṃmatā tarhi brahmatvaṃ

61.1-4.12

nanu tattvamasīti saṃmataṃ tathāpi dāsatvaṃ saṃmatamiti cet, kiṃ paśutvaṃ
dāsatvavirodhi | tarhi "dvāsuparṇā” iti śruteḥ kā gatiriti cet,
tvadajñānānuvādena kṛtārthatā, tatrāpi na paśutvaṃ | tasmācchrutyarthānabhijñānamūlā śaṃkarācāryanindā dvijatvamapohati paśutvaṃ ca yacchati
nanu purāṇopalabdhānāṃ nindāvacanānāṃ kā gatiriti cet, śrutimārgānabhijñatāmūladveṣa eva śaraṇaṃ | yato na yujyate śrutimūlapurāṇaiḥ
śrutimārgavyavasthāpakanindā, tatastādṛśavaiṣṇavaiḥ śrutibāhyaliṅgadhāribhiḥ kalpitānītyanavadyaṃ | tasmātpaśutvabauddhapakṣapātitvādiṭopāpāttānnindā tyājyā | dvijatvamūlaṃ vaidikatvamaṅgīkāryaṃ śrīśaṃkarapratipāditam
vaidikasve tu vaiṣṇavatvaṃ ca śaivatvamanyadvā yadabhilaṣasi tatsahajasiddhaṃ, gāyatryāṃ sarvāntarbhāvāt | yathā gāyatryāḥ sarvātmatvaṃ tathopāsakasyāpi sarvātmatāsiddhiḥ śrutyā pratipādyate bhedamapohya || nanu
nānubhūyate sarvātmateti cet, gāyatryupāsanābhāvāt iti vaktuṃ śakyate
yatastaddhyānena devatābhedāpohastadarthavicāreṇa jīvabrahmabhedāpohaḥ
tvadanubhavastu na śāstrabādhakaḥ śāstraṃ tu tvadanubhavagrāhyakaṃ vaktṛ sarvajñatvāditi dik
nanu bhedavākyānā kā gatiriti cet, avaidikeṣu mūḍheṣu cāritārthyaṃ | yato bhedo mūḍhasādhāraṇa , abhedabodhastu vidvatsādhāraṇa ,
suprasiddhavākyamaryādājñānasya vidvatsādhāraṇatvāt | vastutastu
svānubhavānusāreṇa bhedavākyāni kalpitāni purāṇādiṣu, yathā
tvādṛśena vaidikasaṃpradāyabāhya padacchedo''tat tvamiti kṛta ,

61.1-4.13

yathākāśo'pi nityo'ṅgīkṛta kenacinnāpi kenacittathā kalpanasabhavāt | tasmādakalpita vaidikasaṃpradāya śraddhatsva, tena tuṣyati
bhagavān parameśvaro vedavaktā, kimitaradhikārikapāñcarātrādyāśrayeṇa gopīcandanalepena śrīśaṅkarācāryaviṣaye yathecchapralāpena vaidikatvalopena | tasmāttamīśa toṣaya, veda poṣaya, pūrva ka puṣopeti
vicāraya
yattu kaścit ॱtryambakamantravyākhyānaprasaṅge, tryambaka trilocana,
yajāmahe pūjayāmahe upāsamaha iti yāvat, sugandhi puṇyakarmāṇa
lokoddhārasamartha, puṣṭivardhana puṣṭimārgasyāṣṭākṣaropāsanāmārgasya
vardhana pravartaka, puṇyakarmatvātpuṣṭivardhana puṣṭivardhanatvātpuṇyakarmeti
mitho hetuhetumadbhāva vyācakhyau, sa pṛcchayate kathamaṣṭākṣaropāsanāmārga puṣṭiśabdārtha | vede'yamaṣṭākṣara kutra paṭhita | gāyatryupāsanāmārga kuto na puṣṭi | kiṃ tyaktā gāyatrī | ki nādhigatā | ki nādhikārī tva | tathā tu lekhanīya yathā vedāvamāno
na syādvijenārabdha | kiṃ cāmantravicchabdavyākhyāyāmamantraviccha
bdāthā'ṣṭākṣarānabhijña iti vyākhyāta , tatra gāyatryanabhijña iti
vyākhyāne kuto lekhanī niruddhā | kiṃ gāyatryā dvijatva na labhyate
kiṃ labhyate'ṣṭākṣareṇa, yena śrāddhādhikāritā syāt | kutastavāya gāyatryāmanādaraḥ | kuto'yamaṣṭākṣarādaraḥ | asmadupāsyapratipādakatvāditi cet, kiṃ na pratipādayati gāyatrī tvadupāsyaṃ devaṃ || nanvaṣṭākṣaro'smatsiddhāntaṃ pratipādayatīti cet, kiṃ gāyatryāṃ nāsti
tava siddhāntaḥ | ko'yaṃ gāyatryasaṃmatastava siddhāntaḥ | ko'si tvaṃ
dvijo'nyo vā | dvijo bhūtvāpi vedaṃ nādriyase | tathā mā kuru

61.1-4.14

dvijatve sthirībhūtena vaidikordhvā rakṣanīyaḥ | bhavatsadṛśaiḥ paṇḍitaiḥ
śobhāmāpnuyādvedamārgaḥ kalpataruṇeva devavāṭī, pāṭīravatparimalopi vyāpnuyānmahīṃ, kalaho'pi śāmyeta | kiṃ bahunā, tvameva
puṣṭivardhano bhaviṣyasi sugandhirutryambakaśca | keyaṃ vedasya durdaśā,
svakīyaiḥ parakīyaiśca pīḍayitavyaḥ | kiṃ vedādvahireva gamyate'ṣṭākṣaragehe | kiṃ parāvṛtyate caturviṃśatyakṣarāgehaṃ prati | yadi parāvṛttistarhyaṣṭākṣareṇa kiṃ | yadi bahirgamyate kiṃ gāyatryā dohanāsamarthagaveva | itthaṃ vyākhyāne ko'parādhaḥ, puṣṭirvedaḥ svataḥpramāṇatvādvitopadeśācca, tasya vardhanaṃ pravartakaṃ, sugandhi yaśasvinaṃ, tryambakaṃ
śrīśāṃkaramavatīrṇaṃ vedamārgasthāpanāya, yajāmahe pūjayāmahe vedamārgasthāpanakarmaṇā tuṣṭā iti | sāṃpradāyikodhrthastu nirukte nirūpitastato
draṣṭavyaḥ || nanu kaḥ saṃpradāyo varākaḥ, paṇḍitairbahudarśibhiryathecchaṃ
vyākhyātuṃ śakyate vyākaraṇādīnāṃ tatraiva sāfalyādasmatpāṇḍityasyāpi ca, tasmādvedavyākhyāne sarve paṇḍitāḥ saṃskṛtabhāṣābhijñāḥ
kāvyādiṣviva svatantrā iti cet, yuktametat pragalbhyaṃ, paṇḍitānvihāya kutra tiṣṭhen | parametadvicāryate saṃskṛtabhāṣā kiṃ
svayaṃlabdhota saṃpradāyāt | svayaṃlābhe na mārgaḥ saṃpradāyāditi
vaktavyaṃ tathā vyākaraṇamapi | saṃpradāyāditi vacane ko hetuḥ
tattatparibhāṣāyāḥ saṃpradāyādhīnatvāditi cet, vedaparibhāṣā kiṃ
mārge patitā | tataḥ saṃpradāyādhīna evārtho vedasya | kāvyaśloko'pi na vyākhyātuṃ śakyate yathecchaṃ, yāvacchrūyate kaverabhigatvā ca kiṃ kariṣyasi | śrūyate prāk śrīrāmacandro jagāmeti

61.1-4.15

kasmai prayojanāya kena sādhanena | tatrasthena kenacidrakṣasā'pahṛtāṃ
bhāryā manvicchan svagrathitasetuneti cet, dattamuttaraṃ śrīrāmacandreṇa | kasmādayaṃ praśnaḥ gatvā ca kiṃ kariṣyasītyasyottaramavaśiṣṭaṃ
asmādayaṃ praśno'sti mama didṛkṣāniṣedhaśca śrūyate “dvijasyābdhau
tu nauyātuḥ śodhitasyāpyasaṃgrahaḥ” iti | nānena vacanena gamanaṃ
niṣidhyate kiṃtu saṃgraho niṣidhyate gatasyāgatasya vā | tatra nauyānaṃ
nimittaṃ, ato nāvā na gantavyaṃ | tarhi setunā gantavyaṃ | na gatavyaṃ
tenāpīti śrīrāmābhiprāyaḥ, ataeva chinnaḥ setustenaiveti śrūyate
etenāsaṃgrahapakṣo balavāniti gamyate | dvijasyeti ganturviśeṣaṇāt
dvijatvabādhakamapi gamyate gamanaṃ | “aṅgavaṅgakaliṅgeṣu saurāṣṭrmamagadheṣu ca | tīrthayātrāṃ vinā gatvā punaḥsaṃskāramarhati ||”
iti yathā deśaviśeṣāṇāṃ dvijatvabādhakatā dṛṣṭā tathā dvīpāntaragamanasyāpīti | iyāṃstu viśeṣaḥ kvacitsaṃskāreṇa grahaṇaṃ kvacineti
dvīpāntarasthairubhayairapi gatāgataḥ puruṣo na grāhya iti svadvīpānyadvīpastheṣu na praveṣṭumarhati, niṣedhasya sāmānyaviṣayatvāt | dṛśyate
ca tathā, tasmāt didṛkṣāśāntireva samañjasā | nanvarjuno'pi setuṃ
vinā jagāmeti śrūyate'śvamedhe | tarhi tadā vimānāngyapi śrūyanta
āsanniti | gacchatu nāvā'nyena vā yānena tathāpi prāptaṃ gamanaṃ
vaidhaṃ digvijayaṃ vinā'śvamedhāsaṃbhavāt | śrīrāmacandro duṣṭanigrahāya

61.1-4.16

setunā'rjuno vijayāya jagāmeti rājadharma upanyastaḥ, nedamudāharaṇaṃ sarvajanagamanaprayojakaṃ | urvaritaṃ ca tvaṃ gatvā kiṃ kariṣyasīti praśnasya prativacanaṃ | upanyastabacanasyārthastu gantavyagamanāvadhi dvīpasyainauyāturdvijasyāsaṃgraha iti | setunā vidhinā vā
gatayordhanurdharacūḍāmaṇyoḥ śrīrācārjunayornopanyastaniṣedhaviṣayatā
nanu dvijakṛtasamudrādhikaraṇakanaukāyānāsya niṣedhaviṣayatā vidhivāhyasya, tathāpi yadi vidyādhanādisaṃpādanaṃ tadadhīnaṃ tadāyaṃ
niṣedho durbalaḥ phalasya dṛṣṭaviṣayatvānniṣedhasya cādṛṣṭaviṣayatvāditi cet, niṣedhānāmayaṃ mukhyo'vakāśo yatrāvaśyaṃ pravṛttisaṃbhavaḥ | kiṃca vidyādhanādikamasmādeva dvīpāttatra gacchati
tasmādatraiva saṃpādyaṃ buddhivibhave | tadabhāve tu nātra tatra vā
ataeva dvīpāntarasthairatra saṃpādyate dhanaṃ vidyā vā | na tatra
kācidvidyā dvijasaṃpādyā dṛṣṭacarā, śilpisaṃpādyā tu dṛṣṭacarā
dvīpāntare, ataeva tairapi śilpaṃ pradarśyate yatra tantuvāyāmbaṣṭhalohakāratakṣādīnāmadhikāraḥ | nāpi teṣāṃ gamanaṃ niṣidhyate
nanu dhanārthaṃ śilpaśikṣaṇārthaṃ vā dvijānāmastvadhikāra iti cet,
dvijatvāviroghe sati nirbādho'dhikāraḥ | nahi śrīrāmārjunābhyāṃ
dvijatvamapahāritaṃ, saṃpāditaṃ ca saṃpādanīyaṃ, tasmādupanyastavacanasya
śrīrāmārjunayośca dvijatvaṃ nāpanetavyamityevābhiprāyaḥ | nahi śiṣṭācāraḥ śāstraṃ vā lābhaṃ niruṇaddhi kiṃtu hāniṃ || nanu nauyāne yadi
pratyavāyastarhi prāyaścittamapi, tadā saṃgrahābhāvaḥ kasmāditi cet,
jātiniṣṭhānāmiyameva paripāṭī yadanyasaṃsargasaṃsaktaparityāgo yathā

61.1-4.17

pakṣyādiṣu dvijeṣu markaṭādyadvijeṣu ca prasiddhaḥ|| nanu pakṣyādidṛṣṭānto
mānuṣāṇāmayukto vivekādhikānāmiti cet, yuktamupanyastaṃ | kiṃ
svasvajātiviveko na vivekaḥ | yathā viṣāmṛtaviveko'nyatramānuṣebhyaḥ prasiddhopi mānuṣaniṣṭho virājate, tathaivāyaṃ jātivivekaḥ || nanu nāsti jātiḥ | kiṃ tvayi, kiṃ brahmāṇḍe | manyate ca
sā sarvaiḥ svasva niṣṭhā kācit | yathā tvayā manuṣyatvaṃ, tathā
brāhmaṇatvādayopyanyaiḥ | yo hi yāṃ jātimātmani manute sa tajjātihīnaṃ na praveśayati svajātau | yathā mānuṣāḥ paśūnanyānvā
tasmājjātibādhakasaṃgrahe dvīpāntaragamanaṃ gaṇanīyaṃ, tato'sya prabhasyottaraṃ śāstranītyasaṃmataṃ dvīpāntaragamanamiti | jātibāpakamiti
śāstraṃ | jātyasaṃmataṃ na kartavyamiti nītiḥ | jñānakriyāviśeṣāhuṃṅkāraviśeṣābhivyaṅgyā jātiḥ | nimittavaiparītye nimittivaiparītyamiti
niyamaḥ | sati balavati nimitte svābādhakaniścaye kṣatriyaiḥ śastramavalambya gantavyaṃ dvīpāntaramiti śrīrāmārarjunayorabhiprāyaḥ | evameva
vasiṣṭhādimaharṣīṇāmabhiprāya ūhanīyaḥ | gatvā tvaṃ kiṃ kariṣyasītyasyottaraṃ tu prārthanīyameva vaṃśottaṃsānāṃ | yatoyaṃ nyāyaḥ paragṛhaṃ
sahasā na praveṣṭavyamiti maryādāmaṅgalam
vastutastu-paradeśī na viśvasyaḥ svahṛdyaṃ na prakāśayet
jātibādhā na kartavyā na kuryātkuladūṣaṇam

Linked texts (3)