Bhagavadgita 1
Gītārthasaṅgraha (of Abhinavagupta) 1
- Language
- Sanskrit
1.1
gītārthasaṃgraha
1.2
ya eṣa vitatasphuradvividhabhāvacakrātmakaḥ
parasparavibhedavānviṣayatāmupāgacchati | yadekamayabhāvanāvaśata
etyabhedānvayaṃ sa śaṃbhuraśivāpaho jayati bodhabhāsāṃ nidhiḥ
|| 1-1 ||
1.3
dvaipāyanena muninā yadidaṃ vyadhāyi sāstraṃ
sahasraśatasaṃmitamatra mokṣaḥ | mādhānyataḥ phalatayā
prathitastadanya- dharmādi tasya paripoṣayituṃ pragītam || 1-2 ||
1.4
mokṣaśca nāma sakalāpravibhāgarūpe
sarvajñasarvakaraṇādiśubhasvabhāve | ākāṅkṣya virahite
bhagavatyadhīśe nityodite laya iyānprathiḥ samāsāt || 1-3 ||
1.5
yadyapyanyaprasaṅgeṣu mokṣo nāmātra gīyate | tathāpi
bhagavadgītāḥ samyaktatprāptidāyikāḥ || 1-4 ||
1.6
tāsvanyaiḥ prāktanairvyākhyāḥ kṛtā yadyapi bhūyasā |
nyāyyastathāpyudyamo me tadgūḍhārthaprakāśakaḥ || 1-5 ||
1.7
bhaṭṭendurājādāmnāya vivicya ca ciraṃ dhiyā |
kṛto'bhinavaguptena so'yaṃ gītārthasaṃgrahaḥ || 1-6 ||
1.8
atha prathamo'dhyāyaḥ
1.9
vidyāvidyātmanordvayorabhibhāvyābhibhāvakātmakatvaṃ
pradarśayituṃ prathamādhyāyaprastāvaḥ |
nahyanutpannavidyāleśāvakāśa upadeśabhājanam nāpi
nirmūlitasamastāvidyāprapañcaḥ ekakoṭiviśrāntasya tu tataḥ
koṭeścyāvayitumaśakyatvāt | ajñaviparyastayostu upadeśyatvaṃ
yaducyate tatkvacideva | tathātvaunmukhyopadeṣṭavye'rthe
sandigdhataiva | ata eva saṃśayanirṇodaka evopadeśa iti
vidyāvidyāṅgasaṃghaṭṭamayaḥ saṃśaya ucyate |
devāsurasṛṣṭiśca vidyāvidyāmayīti tatkathopakramaṇameva
mokṣamārgopadeśanam | jñānaṃ ca pradhānaṃ karmāṇi
cāpahartavyānīti karmaṇāṃ jñānaniṣṭhatayā kriyamāṇānāmapi
na bandhakatvamiti jñānaprādhānyam nāntarīyakatvaṃ tu karmaṇām
na tu jñānakarmaṇī samaśīrṣakatayā samuñcīyete ityatra
tātparyam | evameva ca munerabhiprāyaṃ yathāsthānaṃ
pratipādayiṣyāma iti
kimanyaistattvadarśanavighnamātraphalairvāgjālaiḥ ||
1.10
dhṛtarāṣṭra uvāca
1.11
dharmakṣetre kurukṣetre sarvakṣatrasamāgame | māmakāḥ
pāṇḍavāścaiva kimakurvata sañjaya || 1-1 ||
1.12
atra kecidvyākhyāvikalpamāhuḥ-kurūṇāṃ-karaṇānāṃ
yatkṣetraṃ-anugrāhakam ata eva sāṃsārikadharmāṇāṃ sarveṣāṃ
kṣetraṃ-utpattinimittatvāt
1.13
ayaṃ sa paramo dharmo yadyogenātmadarśanam (yājñava0 smṛ0)
1.14
ityasya ca dharmasya kṣetram samastadharmāṇāṃ
kṣayādapavargaprāptyā trāṇabhūtam tadadhikāri śarīram |
sarvakṣetrāṇāṃ kṣaderhiṃsārthatvāt
parasparavadhyaghātakabhāvena vartamānānāṃ
rāgavairāgyakrodhakṣamāprabhṛtīnāṃ samāgamo yatra tasmin
sthitā ye māmakāḥ-avidyāpuruṣocitā avidyāmayāḥ saṅkalpāḥ |
pāṇḍavāḥ-śuddhavidyāpuruṣocitā vidyātmanaḥ | te
kimakurvata-kaiḥ khalu ke jitā iti yāvat | mameti kāyatīti
māmakaḥ avidyāpuruṣaḥ | pāṇḍuḥ śuddhaḥ || 1 ||
1.15
sañjaya uvāca
1.16
dṛṣṭvā tu pāṇḍavānīkaṃ vyūḍhaṃ duryodhanastadā |
ācāryamupasaṅgamya rājā vacanamabravīt || 1-2 ||
1.17
paśyaitāṃ pāṇḍuputrāṇāmācārya mahatīṃ camūm | vyūḍhāṃ
drupadaputreṇa tava śiṣyeṇa dhīmatā || 1-3 ||
1.18
atra śūrā maheṣvāsā bhīmārjunasamā yudhi | yuyudhāno
virāṭaśca drupadaśca mahārathaḥ || 1-4 ||
1.19
dhṛṣṭaketuścekitānaḥ kāśirājaśca vīryavān | purujit
kuntibhojaśca śaivyaśca narapuṅgavaḥ || 1-5 ||
1.20
yudhāmanyuśca vikrānta uttamaujāśca vīryavān | saubhadro
draupadeyāśca sarva eva mahārathāḥ || 1-6 ||
1.21
asmākaṃ tu viśiṣṭā ye tānnibodha dvijottama | nāyakā mama
sainyasya saṃjñārthaṃ tān bravīmi te || 1-7 ||
1.22
sainye mahati ye sarve netāraḥ śūrasammatāḥ | bhavān bhīṣmaśca
karṇaśca kṛpaḥ śalyo jayadrathaḥ aśvatthāmā vikarṇaśca
saumadattiśca vīryavān || 1-8 ||
1.23
anye ca bahavaḥ śūrā madarthe tyaktajīvitāḥ |
nānāśastrapraharaṇā nāsti nānāyuddhaviśāradāḥ || 1-9 ||
1.24
kiṃvānena parigaṇanena idaṃ tāvadvastutattvamityāha
1.25
aparyāptaṃ tadasmākaṃ balaṃ bhīmābhirakṣitam | paryāptaṃ
tvidameteṣāṃ balaṃ bhīṣmābhirakṣitam || 1-10 ||
1.26
bhīmasenābhirakṣitaṃ pāṇḍavīyaṃ balam
asmākamaparyāptaṃ-jetumaśakyam
athavā-aparyāptaṃ-kiyattadasmadvalasyetyarthaḥ | idaṃ tu
bhīṣmābhirakṣitaṃ balamasmākaṃ saṃbandhi
eteṣāṃ-pāṇḍavānāṃ paryāptaṃ-jetuṃ śakyam yadi vā
paryāptaṃ-bahu na samare jayyametairiti || 1-10 ||
1.27
ayaneṣu ca sarveṣu yathābhāgamavasthitāḥ |
bhīṣmamevābhirakṣantu bhavantaḥ sarva eva hi || 1-11 ||
1.28
tasya sañjanayan harṣaṃ kuruvṛddhaḥ pitāmahaḥ | siṃhanādaṃ
vinadyoccaiḥ śaṅkhaṃ dadhmau pratāpavān || 1-12 ||
1.29
tataḥ śaṅkhāśca bhīryaśca paṇavānakagomukhāḥ |
sahasaivābhyahanyanta sa śabdastumulo'bhavat || 1-13 ||
1.30
tataḥ śvetairhayairyukte mahati syandane sthitau | mādhavaḥ
pāṇḍavaścaiva divyau śaṅkhau pradadhmatuḥ || 1-14 ||
1.31
pāñjajanyaṃ hṛṣīkeśo devadattaṃ dhanañjayaḥ | pauṇḍraṃ
dadhmau mahāśaṅkhaṃ bhīmakarmā vṛkodaraḥ || 1-15 ||
1.32
anantavijayaṃ rājā kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ | nakulaḥ
sahadevaśva sughoṣamaṇipuṣpakau || 1-16 ||
1.33
kāśyaśca parameṣvāsaḥ śikhaṇḍī ca mahārathaḥ |
dhṛṣṭadyumno virāṭaśca sātyakiścāparājitaḥ || 1-17 ||
1.34
pāñcālaśca maheṣvāso draupadeyāśca pañca ye | saubhadraśca
mahābāhuḥ śaṅkhāndadhmuḥ pṛthak pṛthak || 1-18 ||
1.35
sa ghoṣo dhārtarāṣṭrāṇāṃ hṛdayāni vyadārayat | nabhaśca
pṛthivīṃ caiva tumulo vyanunādayan || 1-19 ||
1.36
atha vyavasthitāndṛṣṭvā dhārtarāṣṭrānkapidhvajaḥ | pravṛtte
śastrasampāte dhanurudyamya pāṇḍavaḥ || 1-20 ||
1.37
hṛṣīkeśaṃ tadā vākyamidamāha mahīpate |
1.38
arjuna uvāca
1.39
senayorubhayormadhye rathaṃ sthāpaya me'cyuta || 1-21 ||
1.40
yāvadetānnirīkṣe'haṃ yoddhrukāmānavasthitān | kairmayā saha
yoddhavyamasmin raṇasamudyame || 1-22 ||
1.41
yotsyamānānavekṣe'haṃ ya ete'tra samāgatāḥ |
dhārtarāṣṭrasya durbuddheryuddhe priyacikīrṣavaḥ || 1-23 ||
1.42
sañjaya uvāca
1.43
evamukto hṛṣīkeśo guḍākeśena bhārata ! | senayorubhayormadhye
sthāpayitvā rathottamam || 1-24 ||
1.44
bhīṣmadroṇapramukhataḥ sarveṣāṃ ca mahīkṣitām | uvāca pārtha
paśyaitānsamavetānkurūniti || 1-25 ||
1.45
tatrāpaśyatsthitānpārthaḥ pitṛnatha pitāmahān |
ācāryānmātulānbhrātṝnputrānpautrānsakhīṃstathā || 1-26 ||
1.46
śvaśurānsuhṛdaścaiva senayorubhayorapi || 1-27 ||
1.47
tānsamīkṣya sa kaunteyaḥ sarvān bandhūnavasthitān | kṛpayā
parayāviṣṭo sīdamāno'bravīdidam || 1-28 ||
1.48
arjuna uvāca
1.49
dṛṣṭvemānsvajanānkṛṣṇa yuyutsūnsamupasthitān | sīdanti mama
gātrāṇi mukhaṃ ca pariśuṣyati || 1-29 ||
1.50
vepathuśca śarīre me romaharṣaśca jāyate | gāṇḍīvaṃ sraṃsate
hastāttvakcaiva paridahyate || 1-30 ||
1.51
na ca śaknomyavasthātuṃ bhramatīva ca me manaḥ | nimittāni ca
paśyāmi viparītāni keśava ! || 1-31 ||
1.52
na ca śreyo'nupaśyāmi hatvā svajanamāhave | na kāṅkṣe vijayaṃ
kṛṣṇa ! na ca rājyaṃ sukhāni ca || 1-32 ||
1.53
kiṃ no rājyena govinda ! kiṃ bhogairjīvitena vā | yeṣāmarthe
kāṅkṣitaṃ no rājyaṃ bhogāḥ sukhāni ca || 1-33 ||
1.54
ta ime'vasthitā yuddhe prāṇāṃstyaktvā dhanāni ca | ācāryāḥ
pitaraḥ putrāstathaiva ca pitāmahāḥ || 1-34 ||
1.55
mātulāḥ śvaśurāḥ pautrāḥ syālāḥ sambandhinastathā | etānna
hantumicchāmi ghnato'pi madhusūdana ! || 1-35 ||
1.56
api trailokyarājyasya hetoḥ kimu mahīkṛte |
1.57
amī ācāryādayaḥ iti viśeṣabuddhyā buddhāvāropyamāṇā
vadhakarmatayāvaśyaṃ pāpadāyinaḥ | tathā
bhogasukhādidṛṣṭārthametadyuddhaṃ kriyate iti buddhyā
kriyamāṇaṃ yuddheṣvavadhyahananādi tadavaśyaṃ pātakakārīti
pūrvapakṣābhiprāyaḥ | ata eva svadharmamātratayaiva
karmāṇyanutiṣṭha na viśeṣadhiyā-ityuttaraṃ dāsyate || 35 ||
1.58
nihatya dhārtarāṣṭrānnaḥ kā prītiḥ syājjanārdana ! || 1-36 ||
1.59
pāpamevāśrayedasmān hatvaitānātatāyinaḥ | tasmānnārhā vayaṃ
hantuṃ dhārtarāṣṭrānsvabāndhavān || 1-37 ||
1.60
nihatyeti ātatāyināṃ hanane pāpameva kartṛ | ato'yamarthaḥ
pāpena tāvadete'smacchatravo hatāḥ paratantrīkṛtāḥ tāṃśca
nihatyāsmānapi pāpamāśrayet | pāpamatra lobhavaśāt
kulakṣayādidoṣādarśanam || 1-36 ||
1.61
ata eva kulakṣayādidharmāṇāmupakṣepaṃ karoti arjunaḥ svajanaṃ
hi kathaṃ ityādinā
1.62
svajanaṃ hi kathaṃ hatvā sukhinaḥ syāma mādhava ! | yadyapyete na
paśyanti lobhopahatacetasaḥ || 1-38 ||
1.63
kulakṣayakṛtaṃ doṣaṃ mitradrohe ca pātakam | kathaṃ na
jñeyamasmābhiḥ pāpādasmānnivartitum || 1-39 ||
1.64
kulakṣayakṛtaṃ doṣaṃ prapaśyadbhirjanārdana ! | kulakṣaye
praṇaśyanti kuladharmāḥ sanātanāḥ || 1-40 ||
1.65
dharme naṣṭe kulaṃ kṛtsnamadharmo'bhibhavatyuta |
adharmābhibhavāt kṛṣṇa ! praduṣyanti kulastriyaḥ || 1-41 ||
1.66
strīṣu duṣṭāsu vārṣṇeya ! jāyate varṇasaṅkaraḥ | saṅkaro
narakāyaiva kulaghnānāṃ kulasya ca || 1-42 ||
1.67
patanti pitaro hyeṣāṃ luptapiṇḍodakakriyāḥ | doṣairetaiḥ
kulaghnānāṃ varṇasaṅkarakārakaiḥ || 1-43 ||
1.68
utsādyante jātidharmāḥ kuladharmāśca śāśvatāḥ |
utsannakuladharmāṇāṃ manuṣyāṇāṃ janārdana ! || 1-44 ||
1.69
narake niyataṃ vāso bhavatītyanuśuśruma |
1.70
viśeṣaphalabuddhyā hantavyādiviśeṣabuddhyā ca hananaṃ
mahāpātakamiti | etadeva saṃkṣipyābhidhātuṃ
paritāpātiśayasūcanāyātmagatamevārjuno vacanamāha
1.71
aho vata mahatpāpaṃ kartuṃ vyavasitā vayam | yadrājyasukhalobhena
hantuṃ svajanamudyatāḥ || 1-45 ||
1.72
vayamiti - kauravapāṇḍavabhedabhinnāḥ sarva evetyarthaḥ || 1-45 ||
1.73
evaṃ sarveṣvavivekiṣu mama vivekinaḥ kimucitam ucitaṃ
tāvadyuddhānnivartanam etattūcitataramityāha
1.74
yadimāmapratīkāramaśastraṃ śastrapāṇayaḥ | dhārtarāṣṭrā
raṇe hanyustanme kṣemataraṃ bhavet || 1-46 ||
1.75
sañjaya uvāca
1.76
evamuktvārjunaḥ saṅkhye rathopastha upāviśat | visṛjya saśaraṃ
cāpaṃ śokasaṃvignamānasaḥ || 1-47 ||
1.77
atra saṃgrahaślokaḥ
1.78
vidyāvidyobhayāghātasaṃghaṭṭa vivaśīkṛtaḥ yuktyā dvayamapi
tyaktvā nirviveko bhavenmuniḥ || 1-1 ||
1.79
iti
śrīmahāmāheśvarācāryavaryarājānakābhinavaguptapādaviracite
śrīmadbhavadgītārthasaṃgrahe prathamo'dhyāyaḥ | 1 | iti śivam
1.80
atha dvitīyo'dhyāyaḥ
1.81
sañjaya uvāca
1.82
taṃ tathā kṛpayāviṣṭamaśrupūrṇākulekṣaṇam |
viṣīdantamidaṃ vākyamuvāca madhusūdanaḥ || 2-1 ||
1.83
śrībhagavānuvāca
1.84
kutastvā kaśmalamidaṃ viṣame samupasthitam |
anāryajuṣṭamasvargyamakīrtikaramarjuna || 2-2 ||
1.85
ādau lokavyavahārāśrayeṇaiva śrībhagavānarjunaṃ pratibodhayati
kramāttu jñānaṃ kariṣyatīti ataḥ anāryajuṣṭam ityāha || 2-2
||
1.86
klaivyādibhirnirbhartsanamabhidadhadadharme tava
dharmābhimāno'yamityādi darśayati
1.87
mā klaibyaṃ gaccha kauntena naitattvayyupapadyate | kṣudraṃ
hṛdayadaurbalyaṃ tyaktvottiṣṭha parantapa || 2-3 ||
1.88
arjuna uvāca
1.89
kathaṃ bhīṣmamahaṃ saṅkhye droṇaṃ ca madhusūdana iṣubhiḥ
pratiyotsyāmi pūjārhāvarisūdana || 2-4 ||
1.90
gurūnahatvā hi mahānubhāvā- ñchreyaścartuṃ bhaikṣamapīha loke
| na tvarthakāmastu gurūnnihatya bhuñjīya bhogān rudhirapradigdhān
|| 2-5 ||
1.91
bhīṣmaṃ droṇaṃ ca ityādinā bhuñjīya bhogān ityanena ca
karmaviśeṣānu-sandhānaṃ phalaviśeṣānusandhānaṃ ca heyatayā
pūrvapakṣe sūcayati || 5 ||
1.92
naitadvidmaḥ kataranno garīyo yadvā jayema yadi vā no jayeyuḥ |
yāneva hatvā na jijīviṣāma- ste naḥ sthitāḥ pramukhe
dhārtarāṣṭrāḥ || 2-6 ||
1.93
naitadvidyaḥ-ityanena ca karmaviśeṣānusaṃdhānamāha |
nirabhisaṃdhānaṃ tāvatkarma nopapadyate | na ca
parājayamabhisaṃdhāya yuddhe pravartate | jayo'pi cāyamanartha eva
| tadāha ahatvā gurūn bhaikṣamapi cartuṃ śreyaḥ | etacca
niścetumaśakyam-kiṃ jayaṃ kāṅkṣāmaḥ kiṃ vā parājayam
jayo'pi bandhūnāṃ vināśāt || 6 ||
1.94
kārpaṇyadoṣopahatasvabhāvaḥ pṛcchāmi tvāṃ
dharmasaṃmūḍhacetāḥ | yacchreyaḥ syānniścitaṃ brūhi tanme
śiṣyaste'haṃ śādhi māṃ tvāṃ prapannam || 2-7 ||
1.95
na hi prapaśyāmi mamāpanudyā- dyaḥ śokamucchoṣaṇamindriyāṇām
| avāpya bhūmāvasapatnamṛddhaṃ rājyaṃ surāṇāmapi cādhipatyam
|| 2-8 ||
1.96
sañjaya uvāca
1.97
evamuktvā hṛṣīkeśaṃ guḍākeśaḥ parantapa | na yotsyāniti
govindamuktvā tūṣṇīṃ babhūva ha || 2-9 ||
1.98
tamuvāca hṛṣīkeśaḥ prahasanniva bhārata | senayorubhayormadhye
sīdamānamidaṃ vacaḥ || 2-10 ||
1.99
senayorubhayormadhye-ityanenedaṃ sūcayati-saṃśayāviṣṭo'rjuno
naikapakṣeṇa yuddhānnivṛtto yata evamāha sma-śādhi māṃ tvāṃ
prapannam iti || 2-10 ||
1.100
ata ubhayorapi jñānājñānayormadhyagaḥ śrībhagavatānuśiṣyate
1.101
śrībhagavānuvāca
1.102
tvaṃ mānuṣyeṇopahatāntarātmā viṣādamohābhibhavādvisaṃjñaḥ
| kṛpāgṛhītaḥ samavekṣya bandhū- bhiprapannānmukhamantakasya ||
2-11 ||
1.103
mānuṣyaṃ-manuṣyabhāvaḥ | antakamukhaṃ svayamete praviṣṭā iti
tava ko bādhaḥ || 11 ||
1.104
aśocyānanvaśocastvaṃ prajñavannābhibhāṣase |
gatāsūnagatāsūṃśca nānuśocanti paṇḍitāḥ || 2-12 ||
1.105
śocitumaśakyaṃ kalevaraṃ-sadā naśvaratvāt aśocanārhamātmānaṃ
ca śocasi | na kaścit gatāsuḥ - mṛtaḥ agatāsuḥ - jīvanvā
śocyo'sti | tathāhi-ātmā tāvadavināśī nānāśarīreṣu
saṃcarataḥ kāsya śocyatā | na ca dehantarasaṃcāre eva śocyatā |
evaṃ hi yauvanādāvapi śocyatā bhavet || 2-12 ||
1.106
evamarthadvayamāha
1.107
nahyevāhaṃ jātu nāsaṃ na tvaṃ neme janādhipāḥ | na caiva na
bhaviṣyāmaḥ sarve vayamitaḥ param || 2-13 ||
1.108
dehino'sminyathā dehe kaumāraṃ yauvanaṃ jarā | tathā
dehāntaraprāptirdhīrastatra na muhyati || 2-14 ||
1.109
ahaṃ hi naiva nāsam api tu āsam | evaṃ tvam amī ca rājānaḥ || 13
|| ākārāntare ca sati yadi śocyatā tarhi kaumārāt yauvanāvāptau
kimiti na śocyate | yo dhīraḥ sa na śocati | dhairyaṃ ca
etaccharīre'pi yasyāsthā nāsti tena sukaram | atastvaṃ
dhairyamanviccha || 2-14 ||
1.110
adhīrāstu mātrāśabdavācyairarthairye kṛtāḥ sparśā
indriyadvāreṇātmanā saṃbandhāḥ tatkṛtā yāḥ
śītoṣṇasukhaduḥkhādyāvasthā anityāḥ tāsvapi śocanti | na
tvevaṃ dhīrā ityāha
1.111
mātrāsparśāstu kaunteya śītoṣṇasukhaduḥkhadāḥ |
āgamāpāyino'nityāstāṃstitikṣasva bhārata ! || 2-15 ||
1.112
athavā-mātrābhiḥ-indriyairyeṣāṃ sparśoṃ na tu
sākṣātparamātmanā | āgamaḥ-utpattiḥ | apāyo-vināśaḥ |
etadyukrāṃstitikṣasva-sahasva || 15 ||
1.113
yaṃ hi na vyathayantyete puruṣaṃ puruṣarṣabha ! |
samaduḥkhasukhaṃ dhīraṃ so'mṛtatvāya kalpate || 2-16 ||
1.114
nanu yata evāgamāpāyina ete sarve daśāviśeṣāstata eva śocyante
? maivam | tathāhi ko'yamāgamo nāma ? utpattiriti cet | sāpi kā ?
asata ātmalābhaḥ sā iti tvasat | asatsvabhāvatā hi
niḥsvabhāvatā nirātmatā | nirātmā ca niḥsvabhāvaḥ kathaṃ sa
svabhāvīkartuṃ śakyaḥ anīlaṃ hi na nīlīkartuṃ
śakyam-svabhāvāntarāpatterduṣṭatvāt | tathā ca śāstram
1.115
nahi svabhāvo bhāvānāṃ vyāvartetauṣṇyavadraveḥ |
1.116
iti | atha sata evātmalābha utpattiḥ tadā labdhātmano'sya jātvapi
anabhāvāt nityataivetyāgame kā śocyatā | evamapāyo'pi sato'sato
vā | asattāvadasadeva | satsvabhāvasyāpi kathamasattāsvabhāvaḥ |
dvitīye kṣaṇe'sāvasatsvabhāvaḥ-iti cet ādye'pi tathā syāditi
na kaścidbhāvaḥ syāt svabhāvasyātyāgāt | atha mudgarādināsya
nāśaḥ kriyate | sa yadi vyatiriktaḥ bhāvasya kiṃ vṛttam ? na
dṛśyate-iti cet mā nāma darśi bhāvaḥ | na tvanyathābhūtaḥ
paṭāvṛta iva | avyatiriktastu nāsāvityuktam | tadetatsaṃkṣipyāha
1.117
nāsato vidyate bhāvo nābhāvo vidyate sataḥ | ubhayorapi
dṛṣṭo'ntastvanayostattvadarśibhiḥ || 2-17 ||
1.118
atha ca lokavṛttenedamāha-asato-nityavināśinaḥ śarīrasya na
bhāvaḥ-anavaratamavasthābhiḥ pariṇāmitvāt |
nityasataśca-paramātmano nāsti
kadācidvināśo'pariṇāmadharmatvāt | tathā ca vedaḥ
1.119
avināśī vā are'yamātmānucchittidharmā iti | (bṛ0 ā0 4| 5 | 14)
1.120
anayoḥ sadasatorantaḥ-pratiṣṭhāpadaṃ yatrānayorviśrāntiḥ || 17
||
1.121
yastattvadarśibhidṛṣṭaḥ sa khalu nityo'nityo vā-ityāśaṅkyāha
1.122
avināśi tu tadviddhi yena sarvamidaṃ tatam | vināśamavyayasyāsya
na kaścitkartumarhati || 2-18 ||
1.123
tuścārthe | ātmā ca avināśī || 18 || tuścārthe | ātmā ca
avināśī || 18 ||
1.124
antavanta ime dehā nityasyoktāḥ śarīriṇaḥ |
vināśino'prameyasya tasmādyuddhyasva bhārata ! || 2-19 ||
1.125
nirupākhyatākāle sthūlavināśayoginaḥ tadanyathānupapattereva ca
vināśinaḥ-pratikṣaṇamavasthāntarabhāginaḥ | yaduktaṃ
1.126
ante purāṇatāṃ dṛṣṭvā pratikṣaṇaṃ navatvahāniranumīyate |
1.127
iti | munināpi
1.128
kalānāṃ pṛthagarthānāṃ pratibhedaḥ kṣaṇe kṣaṇe | vartate
sarvabhāveṣu saukṣmyāttu na vibhāvyate ||
1.129
iti | pṛthagarthānāmiti-pṛthagarthakriyākāritvāditi yāvat |
dehā antavanto vināśinaśca | ātmā tu nityaḥ yato'prameyaḥ |
prameyasya tu jaḍasya pariṇāmitvaṃ na tvajaḍasya cidekarūpasya
svabhāvāntarāyogāt | evaṃ dehā nityamantavantaḥ iti
śocitumaśakyāḥ | ātmā nityamavināśī tena na śocanārhaḥ |
tantreṇāyamakeḥ kṛtyapratyayo dvayorarthayormuninā darśita
aśocyān iti || 19 ||
1.130
ya enaṃ vetti hantāraṃ yaścainaṃ manyate hatam | ubhau tau na
vijānīto nāyaṃ hanti na hanyate || 2-20 ||
1.131
ya enamātmānaṃ dehaṃ ca hantāraṃ hataṃ ca vetti tasya ajñānam
ata eva sa baddhaḥ || 20 ||
1.132
na jāyate mriyate vā kadāci- nnāyaṃ bhūtvā bhavitā vā na
bhūyaḥ | ajo nityaḥ śāśvato'yaṃ purāṇo na hanyate hanyamāne
śarīre || 2-21 ||
1.133
etadeva sphuṭayati-nāyaṃ bhūtvā-iti | ayamātmā na na bhūtvā
bhavitā apitu bhūtvaiva | ato na jāyate | na ca mriyate-yato bhūtvā
na na bhavitā apitu bhavitaiva || 21 ||
1.134
vedāvināśinaṃ nityaṃ ya enamajamavyayam | kathaṃ sa puruṣaḥ
pārtha hanyate hanti vā katham || 2-22 ||
1.135
ya enamātmānaṃ prabuddhatvājjānāti na sa hanti na sa hanyate iti
tasya kathaṃ bandhaḥ || 22 ||
1.136
vāsāṃsi jīrṇāni yathā vihāya navāni gṛhṇāti naro'parāṇi |
tathā śarīrāṇi vihāya jīrṇā- nyanyāni saṃyāti navāni dehī
|| 2-23 ||
1.137
yathā vastrācchāditastadvastranāśe samucitavastrāntarāvṛto na
vinaśyati evamātmā dehāntarāvṛtaḥ || 23 ||
1.138
nainaṃ chindanti śastrāṇi nainaṃ dahati pāvakaḥ | na cainaṃ
kledayantyāpo na śoṣayati mārutaḥ || 2-24 ||
1.139
acchedyo'yamadāhyo'yamakledyo'śoṣya eva ca | nityaḥ sarvagataḥ
sthāṇuracalo'yaṃ sanātanaḥ || 2-25 ||
1.140
avyakto'yamacintyo'yamavikāryo'yamucyate | tasmādevaṃ viditvainaṃ
nānuśocitumarhasi || 2-26 ||
1.141
nāsya nāśakāraṇaṃ śastrādi kiṃcitkaram
cidekasvabhāvasyānāśritasya nirapekṣasya niraṃśasya svataṃtrasya
svabhāvāntarāpattyāśrayavināśāvayavavibhāgavirodhiprādurbhāva
adi-krameṇa nāśayitumaśakyatvāt | na ca
dehāntaragamanamasyāpūrvam | dehānvito'pi satataṃ dehāntaraṃ
gacchati tena saṃvadhyata ityarthaḥ dehasya
kṣaṇamātramapyanavasthāyitvāt | evaṃbhūtaṃ viditvainamātmānaṃ
śocituṃ nārhasi || 26 ||
1.142
athavainaṃ nityajātaṃ nityaṃ vā manyase mṛtam | tathāpi tvaṃ
mahābāho nainaṃ śocitumarhasi || 2-27 ||
1.143
athāpyenaṃ dehaṃ manyase nityajātaṃ pravāhasyāvināśāt tathāpi
na śocyatā | kṣaṇikaprakriyayā vā nityavināśinam tathāpi kā
śocyatā | evaṃ yadi ātmanastaddehasaṃyogaviyogābhyāṃ
nityajātatvaṃ nityamṛtatvaṃ vā manyase tathāpi sarvathā śocanaṃ
prāmāṇikānāmayuktam || 27 ||
1.144
na caitadanyathā nityatvānityatvamupapattimat-yataḥ
1.145
jātasya hi dhruvo mṛtyurdhruvaṃ janma mṛtasya ca |
tasmādaparihārye'rthe na tvaṃ śocitumarhasi || 2-28 ||
1.146
janmana evānantaraṃ nāśo nāśādanantaraṃ janma iti cakravadayaṃ
janmamaraṇasantāna iti kiṃ parimāṇaṃ śocyatāmiti || 28 ||
1.147
apica
1.148
avyaktādīni bhūtāni vyaktamadhyāni bhārata ! avyaktanidhanānyeva
tatra kā paridevanā || 2-29 ||
1.149
nityāḥ santu anityā vā yastāvadasya śocakastaṃ pratyeva
ādāvavyaktaḥ ante cāvyaktaḥ madhyetasya vyaktatā vikāra iti
pratyuta vikāre śocanīyaṃ na svabhāve | kiṃca
yattanmūlakāraṇaṃ kiṃcidabhimataṃ tadeva yathākramaṃ
vicitrasvabhāvatayā svātmamadhye
darśitatattadanantasṛṣṭisthitisaṃhṛtivaicitryaṃ nityameva |
tathāsvabhāve'pi kāsya śocyatā || 29 ||
1.150
evaṃvidhaṃ ca
1.151
āścaryavat paśyati kaścidena- māścaryavadvadati tathainamanyaḥ |
āścaryavaccainamanyaḥ śṛṇoti śrutvāpyenaṃ veda na caiva kaścit
|| 2-30 ||
1.152
nanu yadyevamayamātmā avināśī kimiti sarveṇa tathaiva nopalabhyate
? yato'dbhutavatkaścideva paśyati | śrutvāpi na kaścidenaṃ
jānāti-vetti || 30 ||
1.153
dehī nityamavadhyo'yaṃ dehe sarvasya bhārata | tasmātsarvāṇi
bhūtāni na tvaṃ śocitumarhasi || 2-31 ||
1.154
ato nityamātmano'vināśitvam || 31 ||
1.155
svadharmamapi cāvekṣya na vikampitumarhasi | dharmyāddhi
yuddhācchreyo'nyatkṣatriyasya na vidyate || 2-32 ||
1.156
svadharmasya cānapahāryatvāt yuddhaviṣayaḥ kampo na yuktaḥ || 32
||
1.157
yadṛcchayā copapannaṃ svargadvāramapāvṛtam | sukṛtātkṣatriyāḥ
pārtha labhante yuddhamīdṛśam || 2-33 ||
1.158
anye'pi ye kāmamayāḥ kṣatriyāstairapi īdṛśaṃ yuddhaṃ
svargahetutvānna tyājyam kiṃ punaryasya īdṛśaṃ
jñānamupadiṣṭamiti tātparyam | na punaḥ svargaparyavasāyī
ślokaḥ || 33 ||
1.159
yadbhayācca bhavān yuddhānnivarteta tadeva
śataśākhamupanipatiṣyati bhavata ityāha
1.160
atha cettvamimaṃ dharmyaṃ saṃgrāmaṃ na kariṣyasi | tataḥ
svadharmaṃ kīrtiṃ ca hitvā pāpamavāpsyasi || 2-34 ||
1.161
akīrtiṃ cāpi bhūtāni kathayiṣyanti te'vyayām | sambhāvitasya
cākīrtirmaraṇādatiricyate || 2-35 ||
1.162
bhayādraṇāduparataṃ maṃsyante tvāṃ mahārathāḥ | yeṣāṃ ca
tvaṃ bahumato bhūtvā yāsyasi lāghavam || 2-36 ||
1.163
avācyavādāṃśca bahūnvadiṣyanti tavāhitāḥ | nindantastava
sāmarthyaṃ tato duḥkhataraṃ nu kim || 2-37 ||
1.164
hato vā prāpsyasi svargaṃ jitvā vā bhokṣyase mahīm |
tasmāduttiṣṭha kaunteya yuddhāya kṛtaniścayaḥ || 2-38 ||
1.165
ślokapañcakamidamabhyupagamya vādarūpamucyate yadi laukikena
vyavahāreṇāste bhavāṃstathāpyavaśyānuṣṭheyametat || 38 ||
1.166
sukhaduḥkhe same kṛtvā lābhālābhau jayājayau | tato yuddhāya
yujyasva naivaṃ pāpamavāpsyasi || 2-39 ||
1.167
tava tu svadharmatayaiva karmāṇi kurvato na kadācitpāpasambandhaḥ
|| 39 ||
1.168
eṣā te'bhihitā sāṃkhye buddhiryoge tvimāṃ śṛṇu | buddhyā
yukto yayā pārtha karmabandhaṃ prahāsyasi || 2-40 ||
1.169
eṣā ca tava sāṃkhye-samyagjñāne buddhiḥ-niścayātmikā uktā |
eṣaiva ca yathā yoge-karmakauśale yojyate tathaiva śṛṇu | yayā
buddhyā karmaṇāṃ bandhakatvaṃ tyakṣyasi | nahi karmāṇi svayaṃ
badhnanti-jaḍatvāt ataḥ svayamātmā
karmabhirvāsanātmakairātmānaṃ badhnāti || 40 ||
1.170
nehātikramanāśo'sti pratyavāyo na vidyate | svalpamapyasya
dharmasya trāyate mahato bhayāt || 2-41 ||
1.171
asyāṃ buddhau atikrameṇa-aparādhena pramādena nāśo na
bhavati-pramādasyābhāvāt | yathā ca parimitena śrīkhaṇḍakaṇena
jvālāyamāno'pi tailakaṭāhaḥ sadyaḥ śītībhavati evamanayā
svalpayāpi yogabuddhyā mahābhayaṃ saṃsārarūpaṃ vinaśyati || 41
||
1.172
na caiṣā buddhirapūrvānīyate kiṃtarhi
1.173
vyavasāyātmikā buddhirekaiva kurunandana | bahuśākhā hyanantāśca
buddhayo'vyavasāyinām || 2-42 ||
1.174
vyavasāyātmikā sarvasyaikaiva sahajā dhīḥ | niścetavyavaśāttu
bahutvaṃ gacchati || 42 ||
1.175
tathāca
1.176
yāmimāṃ puṣpitāṃ vācaṃ pravadantyavipaścitaḥ |
vedavādaratāḥ pārtha nānyadastītivādinaḥ || 2-43 ||
1.177
kāmātmānaḥ svargaparā janmakarmaphalepsavaḥ |
kriyāviśeṣabahulā bhogaiśvaryagatīḥ prati || 2-44 ||
1.178
bhogaiśvaryaprasaktānāṃ tayāpahṛtacetasām | vyavasāyātmikā
buddhiḥ samādhau na vidhīyate || 2-45 ||
1.179
ye kāmābhilāṣiṇaste svayametāṃ vācaṃ vedātmikāṃ
puṣpitāṃ-bhaviṣyatsvargaphalena vyāptāṃ vadanti | ata eva
janmanaḥ karmaiva phalamicchanti te'vapiścitaḥ | te ca
tayaiva-svayaṃkalpitayā vedavācā apahṛtacittā
vyavasāyabuddhiyuktā api na samādhiyogyāḥ-tatra
phalaniścayatvāditi ślokatrayasya tātparyam || 2-45 ||
1.180
ata eva ca
1.181
traiguṇyaviṣayā vedā nistraiguṇyo bhavārjuna | nirdvandvo
nityasattvastho niryogakṣema ātmavān || 2-46 ||
1.182
vedāstraiguṇyena karaṇena viśeṣeṇa sinvanti-badhnanti na tu
bandhakāḥ | yasmāt sukhaduḥkhamohabuddhyā karmāṇi vaidikāni
kriyamāṇāni bandhakāni atastraiguṇyaṃ-kāmarūpaṃ tyājyam | yadi
tu vedadūṣaṇaparametadabhaviṣyat prakṛtaṃ yuddhakaraṇaṃ
vyaghaṭiṣyata-vedādanyasya svadharmaniścāyakatvābhāvāt |
yeṣāṃ tu phalābhilāṣo vigalitasteṣāṃ na vedā bandhakāḥ || 46
||
1.183
yato vedāḥ paraṃ teṣāṃ samyagjñānopayoginaḥ ata āha
1.184
yāvānartha udapāne sarvataḥ samplutodake | tāvānsarveṣu vedeṣu
brāhmaṇasya vijānataḥ || 2-47 ||
1.185
yasya svadharmamātre jñāne ca prādhānyaṃ parimitādapi
vedabhāṣitātkāryam || 47 ||
1.186
ataśca
1.187
karmaṇyastvadhikāraste mā phaleṣu kadācana | mā
karmaphalahetubhūrmā te saṅgo'stvakarmaṇi || 2-48 ||
1.188
karmamātre tvaṃ vyāpṛto bhava natu karmaphaleṣu | nanu karmaṇi
kṛte nāntarīyakatayaiva phalamāpatati iti ? maivam | tatra hi yadi
tvaṃ phalakāmanā-kāluṣyavyāpto bhavasi tadā karmaṇāṃ phalaṃ
prati hetutvam | yadaprārthyamānaṃ phalaṃ tat jñānam |
nānicchostaditi karmābhāvena yaḥ saṅgaḥ sa eva gāḍhagraharūpo
mithyā-jñānasvarūpaḥ iti tyājya eva || 2-48 ||
1.189
kiṃtarhi
1.190
yogasthaḥ kuru karmāṇi saṅgaṃ tyaktvā dhanañjaya |
siddhyasiddhyoḥ samo bhūtvā samatvaṃ yoga ucyate || 2-49 ||
1.191
yoge sthitvā karmāṇi kuru | sāmyaṃ ca yogaḥ || 49 ||
1.192
yasya sarve samārambha nirāśīrbandhanāstviha | tyāge yasya hutaṃ
sarvaṃ sa tyāgī sa ca buddhimān || 2-50 ||
1.193
yasya sarve vyāpārā āśīrūpeṇa bandhanena na yuktāḥ |
abhilāṣo hi bandhakaḥ || 50 ||
1.194
dūreṇa hyavaraṃ karma buddhiyogāddhanañjaya | buddhau
śaraṇamanviccha kṛpaṇāḥ phalahetavaḥ || 2-51 ||
1.195
buddhiyogātkila hetoravaraṃ-duṣṭaphalaṃ riktaṃ karma dūrībhavati
| atastādṛśyāṃ buddhau śaraṇamanviccha-prārthayasva yena sā
buddhirlabhyate || 51 ||
1.196
buddhiyukto jahātīha ubhe sukṛtaduṣkṛte | tasmādyogāya yujyasva
yogaḥ karmasu kauśalam || 2-52 ||
1.197
ubhe iti parasparavyabhicāraṃ darśayati | tasmāt-yathāhi
sukṛttaduṣkṛte naśyatastathākaraṇameva paramaṃ kauśalamiti
bhāvaḥ || 52 ||
1.198
karmajaṃ buddhiyuktā hi phalaṃ tyaktvā manīṣiṇaḥ |
janmabandhavinirmuktāḥ padaṃ gacchantyanāmayam || 2-53 ||
1.199
yogabuddhiyuktāḥ karmaṇāṃ phalaṃ tyaktvā janmabandhaṃ
tyajantibrahmasattāmavāpnuvanti || 53 ||
1.200
yadā te mohakalilaṃ buddhirvyatitariṣyati | tadā gantāsi nirvedaṃ
śrotavyasya śrutasya ca || 2-54 ||
First 200 of 591 passages. Read on
Linked texts (1)
- Bhagavadgītā — Vyāsa, Sanskrit