Pramāṇa · Search · About · API

Bhagavadgita 6

Gītārthasaṅgraha (of Abhinavagupta) 6

Language
Sanskrit

6.1

na tadbhāsayate sūryo na śaśāṅko na pāvakaḥ | yadgatvā na
nivartante taddhāma paramaṃ mama || 15-6 ||

6.2

sūryādīnāṃ tatrānavakāśaḥ | teṣāṃ kālādyavacchedāt
vedyatvāt karaṇopakārakatvāt | tasya tu dikkālādyanavacchedāt
vedakatvāt karaṇapravartakatvāt-tadatītatvāt || 6 ||

6.3

mamaivāṃśo jīvaloke jīvabhūtaḥ sanātanaḥ | manaḥ
ṣaṣṭhānīndriyāṇi prakṛtisthāni karṣati || 15-7 ||

6.4

brahmaṇa evāyamaṃśa iti | ajñānadharmatayā
paripūrṇasyāsaṃvedanāñcetanatānivṛtteścāṃśatvamupacaritaṃ
na punarvastuto'ṃśavattopapadyate-

6.5

pradeśo'pi brahmaṇaḥ sārvarūpyamanatikrāntaḥ | (avikalpyaśca)

6.6

iti hi śrutiḥ | eṣaiva caupacārikatā yathāvasaraṃ yojanīyeti na
vipratipattavyam || 7 ||

6.7

śarīraṃ yadavāpnoti yaccāpyutkrāmatīśvaraḥ | gṛhītvaitāni
saṃyati vāyurgandhānivāśayāt || 15-8 ||

6.8

avāpnoti-gṛhṇāti | utkrāmati-tyajati | etaiḥ saha | yathā vāyuḥ
sarvagato viśrāntidhāma pārthivaṃ prāpya tato gandhamānīya
sthānāntare tatsahita eva saṃkrāmati evaṃ jīvaḥ puryaṣṭakena
saha | evaṃ sṛṣṭau saṃhāre caitaiḥ sāhityamasyoktvā sthitāvapi
sthānāsanamananādirūpāyāṃ viṣayagrahaṇātmikāyāṃ
tatsahitasyaivāsya vyāpāra iti niścīyate || 8 ||

6.9

śrotraṃ cakṣuḥ sparśanaṃ ca rasanaṃ ghrāṇameva ca |
adhiṣṭhāya manaścāyaṃ viṣayānupasevate || 15-9 ||

6.10

tiṣṭhantamutkrāmantaṃ vā bhuñjānaṃ vā guṇānvitam | vimūḍhā
nānupaśyanti paśyanti jñānacakṣuṣaḥ || 15-10 ||

6.11

mana ityanenāntaḥkaraṇamupalakṣyate | ata eva
śarīrasthitiyogāttiṣṭhantam | śarīrāntaragrahaṇāya
utkrāmantam | viṣayānvā bhuñjānaṃ mūḍhā na
paśyanti-aprabuddhatvāt | prabuddhāstu sarvatraiva
bodharūpamevānusandadhānā jānantyeva
ityalupta-samādhayaḥ-teṣāṃ yatnaparatvāt || 10 ||

6.12

yatanto yoginaścainaṃ paśyantyātmanyavasthitam |
yatanto'pyakṛtātmāno nainaṃ paśyantyacetasaḥ || 15-11 ||

6.13

akṛtātmanāṃ tu yatno'pi na phalāya-aparipakvakaṣāyatvāt | nahi
śaradi salilādisāmagrīsaṃmarde'pi dhānyabījāni upyamānāni
phalasaṃpade'lam | ata eva sāmagrī eva sāsya na bhavati-anyadeva
kila madhumāsasaṃbhṛtajaladharapaṭalīpreritamambhaḥ | kācideva ca
sā bhūḥ yasyāṃ śiśiravivaśīkṛtāyāṃ ravikarasparśenaiva
kāntiḥ | evamakṛtātmanāṃ yatno na
sakalāṅgaparipūrṇatvamāyāti | eta eva prāpyāpyupāyaṃ
pārameśvaradīkṣādi ye
tathāvidhakrodhamohādigranthisandarbhagarbhīkṛtāntardṛśaḥ
teṣūpāya eva sākalyaṃ na bhajatīti mantavyam | yaduktaṃ-

6.14

krodhādau dṛśyabhāve hi dīkṣito'pi na muktibhāk |

6.15

iti || 11 ||

6.16

yadādityagataṃ tejo jagadbhāsayate'khilam | yaccandramasi yaccāgnau
tattejo viddhi māmakam || 15-12 ||

6.17

gāmāviśya ca bhūtāni dhārayāmyahamojasā | puṣṇāmi
cauṣadhīḥ sarvāḥ somo bhūtvā rasātmakaḥ || 15-13 ||

6.18

ahaṃ vaiśvānaro bhūtvā prāṇināṃ dehamāsthitaḥ |
prāṇāpānasamāyuktaḥ pacāmyannaṃ caturvidham || 15-14 ||

6.19

arkāditejasrayarūpatayā
daśamādhyāyasūcitasṛṣṭisthitisaṃhāraprakaṭīkaraṇe
śrīguravaḥ prāhuḥ-bhūtapañcakasya samastavyastatayā
yallokadhārakatvaṃ tadbhagavata eva māheśvaryamityetadanena |
tathāhi | ravitejasaḥ prakāśakatvaṃ dhārakatvaṃ
ca-tejodharādvayatādātmyāt | tadetaduktaṃ-yadādityagatam iti
gāmāviśya ca iti cārdhadvayena | cāndraṃ tejaḥ prakāśakaṃ
poṣakaṃ ca-jalatejoyogāt | taduktaṃ-yaccandramasi ityanena bhāgena

6.20

puṣṇāmi cauṣadhīḥ sarvāḥ somo bhūtvā rasātmakaḥ |

6.21

iti cārdhaślokena | vāhnaṃ tu tejaḥ
prakāśanaśoṣaṇadahanasvedanapacanātmakaṃ-pṛthivyaptejovāyuyogā
t | tadetadihoktaṃ-yaccāgnau ityanena ahaṃ vaiśvānaraḥ-ityanena ca
| nabhastu bodhāvakāśarūpatayā sarvagatameva || 14 ||

6.22

ata eva bodhyarūpatāmuktvā
tadbodhyasvarūpapṛṣṭhapatitasvātantryabodhasvabhāvamātmānaṃ
parasvabhāvaṃ parameśvararūpaṃ sarvajñānasvatantraṃ
sarvakartāraṃ darśayitumāha-

6.23

sarvasya cāhaṃ hṛdi sanniviṣṭo mattaḥ smṛtirjñānamapohanaṃ ca
| vedaiśca sarvairahameva vedyo vedāntakṛtadvedavideva cāham ||
15-15 ||

6.24

sarvasya vedyasya yat hṛt-samastāharaṇasvatantrabodhasvabhāvaṃ
tatrāhamiti yo vimarśastata evāpūrvābhāsanāmayaṃ jñānaṃ
viśvamahāsṛṣṭirūpam | ayaṃ ghaṭa eva-iti
sarvātmakabhāvakhaṇḍanāsāraṃ vikalpajñānātmakamapohanaṃ
pāśavasṛṣṭirūpamāyāmayapramātrucitam | smaraṇaṃ ca
saṃskāraśeṣatāṃ nītasya saṃhṛtasya punaravabhāsanātmakamiti
iyatā samastajñānāni saṃhṛtāni | iti sarvajñatāpūrvakaṃ
svātantryarūpaṃ kartṛtvamuktam | sarvairiti-saṃbhūya kila
sarvaśāstrāṇāṃ parameśatattvameva nirūpyam |
vedavedāntakartṛtvena karmaphalatatsaṃbandhādidvāratayā
aśeṣaviśvanirmāṇe tadunmūlanena punaḥ svarūpapratiṣṭhāpane
bhagavata eva svātantryamiti viśvakartṛtvamuktam | anye tu
apohanam-anenākṛtenedaṃ bhavati iti vyatirekabuddhiḥ | vedāntaṃ
karoti ityātmasādbhāvena | evaṃ vedam || 15 ||

6.25

dvāvimau puruṣau loke kṣaraścākṣara eva ca | kṣaraḥ sarvāṇi
bhūtāni kūṭastho'kṣara ucyate || 15-16 ||

6.26

uttamaḥ puruṣastvanyaḥ paramātmetyudāhṛtaḥ | yo
lokatrayamāviśya bibhartyavyaya īśvaraḥ || 15-17 ||

6.27

yasmātkṣaramatīto'hamakṣarādapi cottamaḥ | ato'smi loke vede ca
prathitaḥ puruṣottamaḥ || 15-18 ||

6.28

loke dvāvimau puruṣau-iti granthenedamucyate-loke
tāvadaprabuddhasvabhāvo'pi sarva
pṛthivyādibhūtārabdhaśarīramātmānaṃ cetanaṃ kṣararūpaṃ
jānātīti lokasya mūḍhatvāt dvaitadhīrna nivartate | ahaṃ tu
sakalānugrāhī dvaitagranthiṃ vibhidya sakalalokavyāpakatayā vedya
iti | kṣaramatītaḥ-bhūtānāṃ jaḍatvāt |
akṣaramatītaḥ-ātmano'prabuddhatve sarvavyāpakatvakhaṇḍanāt |
puruṣottamo loke vede'pi sa uttamaḥ puruṣaḥ-ityādibhirvyākyaiḥ
sa eva paramātmādvaya evamucyate || 18 ||

6.29

yo māmevamasammūḍho jānāti puruṣottamam | sa sarvavidbhajati māṃ
sarvabhāvena bhārata || 15-19 ||

6.30

evaṃ jānānaḥ sarvamayaṃ māmeva brahmatattvamupāsīnaḥ sarvaṃ
manmayatvena vidan sarveṇa bhāvena-mūrtikriyājñānātmakena māmeva
bhajate | yatpaśyati tadbhagavanmūrtitaye-tyādi | tathā ca mayaiva
śivaśaktyavinābhāvastotre-

6.31

tava ca kācana na stutirambike sakalaśabdamayī kila te tanuḥ |
nikhilamūrtiṣu me bhavadanvayo manasijāsu bahiṣprasarāsu ca ||

6.32

iti vicintya śive śamitāśive jagati jātamayatravaśādidam |
stutijapārcanacintanavarjitā na khalu kācana kālakalāpi me ||

6.33

iti || 19 ||

6.34

iti guhyatamaṃ śāstramidamuktaṃ mayānagha | etadbuddhvā
buddhimānsyātkṛtakṛtyaśca bhārata || 15-20 ||

6.35

guhyatamaṃ-sarvādvayapratipādakatvāt | etadeva buddhā
buddhimattvaṃ natu vyavahārabuddhā | etena ca jñātenaiva
kṛtakṛtyatā natu kṛtenāpi
śatruvijayārthāharaṇastryupabhogādinā | cakāro'dbhutadyotakaḥ |
kṛtena hi kṛtakṛtyatā dṛṣṭā etena tu jñātenaiveti citram |
itiśabdena śāstrasya samāptiḥ sūcitā-vaktavyasya paripūrṇatayā
samāptatvāt | tathāhi | ṣoḍaśādhyāyena śiṣyasyārjunasya
kevalaṃ yogyatā pratipādyate | natūpadiśyate kiṃcit | daivī
hyevaṃvidhā saṃpat āsurī cāvidyāmayyetādṛśī saṃpat | tvaṃ
ca vidyāmayīṃ daivīṃ saṃpadaṃmabhiprāptaḥ-ityetāvati hi
tātparyam | yadvakṣyati mā śucaḥ saṃpadaṃ daivīm-iti | ata eva
pūrvaṃ vidyāvidyāsaṃghaṭṭanirūpaṇāvasare
devāsurasaṃgrāmacchalena vidyāvidyayoḥ saṃgharṣa iti sūcitam |
evaṃ ca śiṣyasvarūpe prādhānyena nirūpyamāṇe
prasaṅgato'nyadapyuktam | ityadhyāyadvayaṃ bhaviṣyati |
upadeśastvita eva parisamāptaḥ | sarvabhāvena hi
parameśvarabhajanamāveśarūpaṃ prāpyam | tadarthaṃ
cātyatsarvamityuktaṃ prāk | sarvamāheśvarasvarūpāveśa eva hi
paramaṃ śivamiti śivam || 20 ||

6.36

atra saṃgrahaślokaḥ

6.37

hṛtvā dvaitamahāmohaṃ kṛtvā brahmamayīṃ citim | laukike
vyavahāre'pi munirnityaṃ samāviśet || 15 ||

6.38

iti śrīmahāmaheśvarācāryavaryarājānakābhinavaguptapādaviracite
śrīmadbhagavadgītārthasaṃgrahe pañcadaśo'dhyāyaḥ || 15 ||

6.39

atha ṣoḍaśo'dhyāyaḥ

6.40

etadbuddhvetyuktam | bodhaśca nāma śrutimayajñānānantaraṃ
idamittham-ityevaṃbhūtayukticintābhāvanāmayajñānodayena
vicāravimarśaparāmarśādirūpeṇa
vijātīyanyakkāravirahitatadbhāvanāmayasvabhyastākāravijñānalāb
he sati bhavati | yadvakṣyate-

6.41

vimṛśyaivamaśeṣeṇa yathecchasi tathā kuru || (18 a0 | 63 ślo0)

6.42

iti | tatra śrutimaye jñāne guruśāstre eva prādhānyena
prabhavataḥ | yukticintābhāvanāmaye tu vimarśakṣamatā
asādhāraṇā śiṣyaguṇasaṃpat pradhānabhūtā |
ato'rjunasyāstyevāsau | ityabhiprāyeṇa vakṣyamāṇaṃ
vimṛśyaivam-iti vākyaṃ saviṣayaṃ kartuṃ
parikarabandhayojanābhiprāyeṇāha bhagavānguruḥ-

6.43

śrībhagavānuvāca

6.44

abhayaṃ sattvasaṃśuddhirjñānayogavyavasthitiḥ | dānaṃ damaśca
yajñaśca svādhyāyastapa ārjavam || 16-1 ||

6.45

ahiṃsā satyamakrodhastyāga'saktirapaiśunam | dayā
bhūteṣvalaulyaṃ ca mārdavaṃ hrīracāpalam || 16-2 ||

6.46

tejaḥ kṣamā dhṛtistuṣṭiradroho nātimānitā | bhavanti sampadaṃ
daivīmabhijātasya bhārata || 16-3 ||

6.47

dambho darpo'bhimānaśca krodhaḥ pāruṣyameva ca | ajñānaṃ
cābhijātasya pārtha sampadamāsurīm || 16-4 ||

6.48

daivī sampadvimokṣāya nibandhāyāsurī matā | mā śucaḥ sampadaṃ
daivīmabhijāto'si pāṇḍava || 16-5 ||

6.49

āsurabhāgasaṃniviṣṭā tāmasī kilāvidyā | sā pravṛddhayā
divyāṃśagrāhiṇyā vidyayā bādhyate iti vastusvabhāva eṣaḥ |
tvaṃ ca vidyātmānaṃ divyamaṃśaṃ sāttvikamabhiprapannaḥ |
tasmādāntarīṃ mohalakṣaṇāmavidyāṃ vihāya
vāhyāvidyātmaśatruhananalakṣaṇaṃ śāstrīyavyāpāram
anutiṣṭha-ityadhyāyārambhaḥ | tathāhi | divyāṃśasyemāni
cihnāni tāni sphuṭamevābhilakṣyante damaḥ-indriyajayaḥ |
cāpalaṃ-pūrvāparamavimṛśya yatkaraṇaṃ tadabhāvo'cāpalam |
tejaḥ-ātmanyutsāhagrahaṇena mitatvāpākaraṇam | daivī
saṃpadeṣā | sā ca tava vimokṣāya-kāmanāparihārāt | atastvaṃ
śokaṃ mā prāpaḥ | yathā-bhrātrādīn hatvā sukhaṃ
kathamaśnuvīya-iti | śiṣṭaṃ spaṣṭam || 5 ||

6.50

dvau bhūtasargau loke'smin daiva āsura eva ca | daivo vistarataḥ
prokta āsuraṃ pārtha me śṛṇu || 16-6 ||

6.51

eṣā daivī saṃpaduktā abhayamityādinā | āsurīmāha

6.52

pravṛttiṃ ca nivṛttiṃ ca janā na vidurāsurāḥ | na śaucaṃ nāpi
cācāro na satyaṃ teṣu vidyate || 16-7 ||

6.53

pravṛttiḥ-kuta idamutpannamiti | nivṛttiḥ-ka pralīyate iti || 7 ||

6.54

asatyamapratiṣṭhaṃ te jagadāhuranīśvaram |
aparasparasambhūtamakiṃcatkamahetukam || 16-8 ||

6.55

na kiṃcit dṛṣṭādanyat kāryaṃ vidyate yatreti-akiṃcitkam || 8 ||

6.56

etāṃ dṛṣṭimavaṣṭabhya naṣṭātmāno'lpabuddhayaḥ |
prabhavantyugrakarmāṇaḥ kṣayāya jagato'śubhāḥ || 16-9 ||

6.57

kāmamāśritya duṣpūraṃ dambhamānamadānvitāḥ | asadgrahāśtāḥ
(-śtiḥ) krūrāḥ pracarantyaśucivratāḥ || 16-10 ||

6.58

cintāmaparimeyāṃ ca pralayāntāmupāśritāḥ | kāmopabhogaparamā
etāvaditi niścitāḥ || 16-11 ||

6.59

āśāpāśaśatairbaddhāḥ kāmakrodhaparāyaṇāḥ | īhante
kāmabhogārthamanyāyenārthasañcayān || 16-12 ||

6.60

cintā teṣāṃ pralayāntā-avirataṃ saṃsṛtipralayāvyuparamāt |
etāvaditi-kāmopabhoga eva paraṃ kṛtyaṃ tannāśācca paraṃ
krodhaḥ | ata evāha kāmakrodhaparāyaṇāḥ-iti || 12 ||

6.61

idamadya mayā labdhamimaṃ prāpsye manoratham | idamastīdamapi me
bhaviṣyati punardhanam || 16-13 ||

6.62

asau mayā hataḥ śatrurhaniṣye cāparānapi | īśvaro'hamahaṃ
bhogī siddho'haṃ balavān sukhī || 16-14 ||

6.63

āḍhyo'bhijanavānasmi ko'nyo'sti sadṛśo mayā | yakṣye dāsyāmi
modiṣye ityajñānavimohitāḥ || 16-15 ||

6.64

anekacittā vibhrāntā mohasyaiva vaśaṃ gatāḥ | prasaktāḥ
kāmabhogeṣu patanti niraye'śucau || 16-16 ||

6.65

anekacittā iti-niścayābhāvāt | aśucau niraye-avīcyādau
janmamaraṇasantāne ca || 16 ||

6.66

ātmasambhāvitāḥ stabdhā dhanamānamadānvitāḥ | yajante
nāmayajñaiste dambhenāvidhapūrvakam || 16-17 ||

6.67

ahaṅkāraṃ balaṃ darpaṃ kāmaṃ krodhaṃ ca saṃśritāḥ |
māmātmaparadeheṣu pradviṣanto'bhyasūyakāḥ || 16-18 ||

6.68

yajñairyajante nāma-niṣphalamityarthaḥ | krodhena hi sarvaṃ
naśyatītyarthaḥ | yadvā | nāmayajñaiḥ-saṃjñāmātreṇaiva ye
yajñāstaiḥ | athavā | nāmārthaṃ-prasiddhyarthaṃ ye yajñāḥ
yena yajñayājyayam-iti vyapadeśo jāyate | te dambhapūrvakā eva
natu phalanti | krodhādirūṣitatvādeva lokāndviṣanto māmeva
dviṣanti | ahaṃ vāsudevo hi sarvāvāsaḥ || 18 ||

6.69

tānahaṃ dviṣataḥ krūrānsaṃsāreṣu narādhamān |
kṣipāmyajasramaśubhāsvāsurīṣveva yoniṣu || 16-19 ||

6.70

āsurīṃ yonimāpannā mūḍhā janmani janmani | māmaprāpyaiva
kaunteya tato yāntyadhamāṃ gatim || 16-20 ||

6.71

ātmani ca dveṣavantaḥ ātmano hyahitaṃ nirayapātahetumācaranti |
tāṃścāhaṃ āsurīṣveva yoniṣu kṣipāmi || 20 ||

6.72

trividhaṃ narakasyedaṃ dvāraṃ nāśanamātmanaḥ | kāmaḥ
krodhastathā lobhastasmādetattrayaṃ tyajet || 16-21 ||

6.73

yataḥ kāmādikaṃ trayaṃ narakasyaiva dvāram tasmādetattyajet || 21
||

6.74

etairviyuktaḥ kaunteya tamodvāraistribhirnaraḥ | ācaratyātmanaḥ
śreyastato yāti parāṃ gatim || 16-22 ||

6.75

na caitat puruṣavacanamityanādaraṇīyam apitu anādi śāstramatra
pramāṇam-ityucyate

6.76

yaḥ śāstravidhimutsṛjya vartate kāmakārataḥ | na sa
siddhimavāpnoti na sukhaṃ na parāṃ gatim || 16-23 ||

6.77

tasmācchāstraṃ pramāṇaṃ te kāryākāryavyavasthitau | jñātvā
śāstravidhānoktaṃ karma kartumihārhasi || 16-24 ||

6.78

śāstravidhiṃ tyajataḥ svamanīṣayaiva kāryākāryavicāraṃ
kurvataḥ pratyuta narakapātaḥ | tasmādātmabuddhyā
kāryākāryavyavasthāṃ mā kārṣīriti tātparyam || 24 ||

6.79

atra saṃgrahaślokaḥ

6.80

abodhe svātmabuddhyaiva kāryaṃ naiva vicārayet | kintu
śāstroktavidhinā śāstraṃ bodhavivardhanam || 16 ||

6.81

iti śrīmahāmaheśvarācāryavaryarājānakābhinavaguptapādaviracite
śrīmadbhagavadgītārthasaṃgrahe ṣoḍaśo'dhyāyaḥ || 16 ||

6.82

atha saptadaśo'dhyāyaḥ

6.83

arjuna uvāca

6.84

ye śāstravidhimutsṛtya vartante śraddhāyānvitāḥ | teṣāṃ
niṣṭhā tu kā kṛṣṇā sattvamāho rajastamaḥ || 17-1 ||

6.85

śāstravidhimanālambya ye vyavahāramācaranti teṣāṃ kā gatiriti
praśnaḥ || 1 ||

6.86

tadatrottaraṃ śraddhānusāreṇa dīyate śrībhagavatā-

6.87

śrībhagavānuvāca

6.88

trividhā bhavati śraddhā dehināṃ sā svabhāvajā | sāttvikī
rājasī caiva tāmasī ceti tāḥ śṛṇu || 17-2 ||

6.89

tatra cāyamāśayaḥ śāstraṃ nāma kila
pakṣapātārūṣitabuddhipūrvakatvavihīnam tathā
parāmarśadārḍhyarūpaṃ bodhasvātantryādeva
dṛḍhaparāmṛṣṭatayā phalādisvabhāvam
śuddhavimarśaniḥṣyandavāktattvaparamārthaparabrahmasvabhāvam
svatantraprasaratayā āntarādbodhasvabhāvādbahiḥ prasaraparyantam
susūkṣmapraṇavādirūpāt
vyavahāraprasiddhapravādaparamparāparyantam | yadāha-

6.90

tadvidāṃ ca smṛtiśīle |

6.91

iti | tacca svata eva hitāhitopadeśāya kāryākāryavivecakam | yasya
svabhāvata eva sattvātirekasukumāraṃ hṛdayaṃ tenācaritaṃ
śāstritameva | anyastu rajastamaḥ kaluṣīkṛtaḥ
śāstroktamapyācarannācarati-śāstrārthasya
kārtsnyenānanuṣṭhānāt | śāstraṃ hi sattvavatāmeva phalavaditi
śāstramevāha-

6.92

yasya hastau ca pādau ca manaścaiva susaṃyatam | vidyā tapaśca
śīlaṃ ca sa tīrthaphalamaśnute ||

6.93

iti nānyo'saṃyatatvāt | tasmācchāstrārthaḥ parityaktakāmakrodha
moheṣu saphala iti tātparyamasyādhyāyasya tadevaitatpratāyate
spaṣṭārthatvācca na vivriyate | kintu kevalaṃ
pāṭhavipratipattinivāraṇāyaiva likhyate || 2 ||

6.94

sattvānurūpā sarvasya śraddhā bhavati bhārata |
śraddhāmayo'yaṃ puruṣo yo yacchraddhaḥ sa eva saḥ || 17-3 ||

6.95

yajante sāttvikā devānyakṣarakṣāṃsi rājasāḥ |
bhūtapretapiśācāṃśca yajante tāmasā janāḥ || 17-4 ||

6.96

aśāstravihitaṃ ghoraṃ tapastapyanti ye janāḥ |
dambhāhaṅkārasaṃyuktāḥ kāmarāgabalānvitāḥ || 17-5 ||

6.97

karṣayantaḥ śarīrasthaṃ bhūtagrāmamacetanam | māṃ
caivāntaḥśarīrasthaṃ tānviddhyāsuraniścayān || 17-6 ||

6.98

sattvānurūpā-ityatra sattvaśabdaḥ svabhāvaparyāyaḥ | ayaṃ
puruṣaḥ-ātmā śraddhayā anyavyāpāroparivartinyā avaśyaṃ
saṃbaddhaḥ | sa ca tanmaya eva boddhavyaḥ | acetanam-avivekitvāt |
māṃ ca karṣayantaḥ-śāstrārthānanuṣṭhānāt | ata eva te
svabuddhiviracitāṃ tapaścaryāṃ kurvāṇāḥ pratyuta tāmasāḥ ||
6 ||

6.99

āhāro'pi sattvādibhedāt tridhā śraddhāvat | tathā
yajñatapodānāni-taducyate-

6.100

āhārastvapi sarvasya trividho bhavati priyaḥ | yajñastapastathā
dānaṃ teṣāṃ bhedamimaṃ śṛṇu || 17-7 ||

6.101

āyuḥsattvabalārogyasukhaprītivivardhanāḥ | rasyāḥ snigdhāḥ
sthirā hṛdyā āhārāḥ sāttvikapriyāḥ || 17-8 ||

6.102

kaṭvamlalavaṇātyuṣṇatīkṣṇarūkṣavidāhinaḥ | āhārā
rājasasyeṣṭā duḥkhaśokāmayapradāḥ || 17-9 ||

6.103

yātayāmaṃ gatarasaṃ pūti paryuṣitaṃ ca yat | ucchiṣṭamapi
cāmedhyaṃ bhojanaṃ tāmasapriyam || 17-10 ||

6.104

yātayāmamiti-yātā yāmā yasya || 10 ||

6.105

aphalākāṃkṣibhiryajño vidhidṛṣṭo ya ijyate | yaṣṭavyamityeva
manaḥ samādhāya sa sāttvikaḥ || 17-11 ||

6.106

manaḥ samādhāya-niścayenānusandhāya || 11 ||

6.107

abhisandhāya tu phalaṃ dambhārthamapi caiva yataḥ | ijyate viddhi
taṃ yajñaṃ rājasaṃ calamadhruvam || 17-12 ||

6.108

dambhārthamapīti | dambho-loko māmevaṃvidhaṃ jānīyāditi || 12 ||

6.109

vidhihīnamasṛṣṭānnaṃ mantrahīnamadakṣiṇam | śraddhāvirahitaṃ
yajñaṃ tāmasaṃ paricakṣate || 17-13 ||

6.110

vidhihīnamiti-śāstrīktakriyāhīnam |
tadevāsṛṣṭānnādibhirviśeṣaṇairvitanyate || 13 ||

6.111

devadvijaguruprājñapūjanaṃ śaucamārjavam | brahmacaryamahiṃsā ca
śārīraṃ tapa ucyate || 17-14 ||

6.112

ārjavam-ṛjutā | (agopyaviṣayā dhṛṣṭatā) || 14 ||

6.113

anudvegakaraṃ vākyaṃ satyaṃ priyahitaṃ ca yat |
svādhyāyābhyasanaṃ caiva vāṅmayaṃ tapa ucyate || 17-15 ||

6.114

satyamiti | asyaiva svarūpanirūpaṇaṃ priyahitam-ityanena kriyate |
priyaṃ ca tatkāle hitaṃ ca kālāntare | īdṛśaṃ vākyaṃ
satyamityucyate natu yathāvṛttakathanamātram || 15 ||

6.115

manaḥprasādaḥ saumyatvaṃ maunamātmavinigrahaḥ |
bhāvasaṃśuddhirityetattapo mānasamucyate || 17-16 ||

6.116

bhāvaḥ-āśayaḥ tasya samyak śuddhiḥ bhāvasaṃśuddhiḥ || 16 ||

6.117

śraddhayā parayopetaṃ tapastattrividham naraiḥ |
aphalākāṃkṣibhiryuktaiḥ sāttvikaṃ paricakṣate || 17-17 ||

6.118

satkāramānapūjārthaṃ tapo dambhena caiva yat | kriyate tadiha
proktaṃ rājasaṃ calamadhruvam || 17-18 ||

6.119

mūḍhagrāheṇātmano yatpīḍayā kriyate tapaḥ |
parasyotsādanārthaṃ vā tattāmasamudāhṛtam || 17-19 ||

6.120

trividhe'pi tapasi śraddhā | sāttvikasya hi tanmayī eva śraddhā |
rājasasya tu rajasi-dambhādāveva śraddhā | tamoniṣṭhasya punaḥ
parotsādanādāveva śraddhā | iti trividhamapi tapaḥ sraddhayopetaṃ
munirāha || 19 ||

6.121

dātavyamiti yaddānaṃ dīyate'nupakāriṇe | deśe kāle ca pātre ca
taddānaṃ sāttvikaṃ smṛtam || 17-20 ||

6.122

dātavyamiti-dadyātiti niyogamātraṃ pālanīyamiti || 20 ||

6.123

yattu pratyupakārārthaṃ phalamuddiśya vā punaḥ | dīyate ca
parikliṣṭaṃ tadrājasamiti smṛtam || 17-21 ||

6.124

doṣābhisandhānāya parikliṣṭaṃ-mitādidoṣāt || 21 ||

6.125

adeśakāle yaddānamapātrebhyaśca dīyate | asatkṛtamavajñātaṃ
tattāmasamudāhṛtam || 17-22 ||

6.126

dānasya cāsatkaraṇaṃ tatsaṃpradānādyasatkaraṇāt | evaṃ
laukikānāṃ sāttvikāditriprakārāśayānusāreṇa kriyā
vyākhyātā || 22 ||

6.127

idānīṃ ye guṇatritayasaṃkaṭottīrṇadhiyaste kriyāṃ
kathamācarantīti tādṛk prakāra ucyate-

6.128

oṃ tatsaditi nirdeśo brahmaṇastrividhaḥ smṛtaḥ | brāhmaṇāstena
vedāśca yañāśca vihitāḥ purā || 17-23 ||

6.129

tasmādomityudāhṛtya yajñadānatapaḥkriyāḥ | pravartante
vidhānoktāḥ satataṃ brahmavādinām || 17-24 ||

6.130

tadityanabhisandhāya phalaṃ yajñatapaḥkriyāḥ | dānakriyāśca
vividhāḥ kriyante mokṣakāṅkṣibhiḥ || 17-25 ||

6.131

sadbhāve sādhubhāve ca sadityetatprayujyate | praśaste karmaṇi
tathā sacchabdaḥ pārtha gīyate || 17-26 ||

6.132

yajñe tapasi dāne ca sthitiḥ saditi cocyate | karma caiva
tadarthīyaṃ sadityevābhidhīyate || 17-27 ||

6.133

oṃ-tat-sat-ityebhistribhiḥ śabdairbrahmaṇo
nirdeśaḥ-saṃmukhīkaraṇam | tatra om-ityanena
śāstrārtho'yamādehasaṃbandhamūrīkārya iti sūcyate | tat-iti
sarvanāmapadena sāmānyamātrābhidhāyinā
viśeṣaparāmarśamātrāsamarthena phalānabhisaṃdhānaṃ
brahmaṇyucyate abhisaṃdhānasya viśeṣaparigrahamantareṇābhāvāt
sakalaviśeṣānugrāhisve'pi sakalaphalasaṃdhāne
sarvakartṛtāyāmapi viśiṣṭaphalāyogāt | sat-ityamuyā śrutyā
praśaṃsābhidhīyate | kriyamāṇamapīdaṃ yajñādikaṃ duṣṭamiti
buddhyā kriyamāṇaṃ tāmasatāmeti | viśiṣṭaphalābhidhānena ca
kriyamāṇaṃ na ca sat bandhādhāyakameveti | tasmāt
kartavyamidam-iti manvānā yajñādi kurvāṇā api na badhyante |
anenaivābhiprāyeṇādiparvaṇyuktaṃ-

6.134

tapo na kalko'dhyayanaṃ na kalkaḥ svābhāviko vedavidhirna kalkaḥ |
prasahya vittāharaṇaṃ na kalkastānyeva bhāvopahatāni kalkaḥ ||
(mahā0 bhā0)

6.135

iti | kalkaḥ-bandhakaḥ | svābhāvika iti brāhmaṇena niṣkāraṇaṃ
ṣaḍaṅgaṃ vedādi adhyetavyam-iti |
prasahya-śāstralokaprasiddhocitayā ceṣṭayā |
bhāvena-sattvādiguṇatrayayoginā cittena upahatānyetānyeva
bandhakāni nānyatheti tātparyam | ato yajñādi
yāvaccharīrabhāvitayā kāryameva | tadarthe vihitaṃ karma-arjanādi
| yadi vā-om-ityanena samupaśāntasamastaprapañcam |
tat-ityanenodbhidyamānaviśvataraṅgaparāmarśamātrātmakecchāsvāta
ntryasva-bhāvam |
sat-ityanenecchāsvātantryabharavijṛmbhamāṇabhedakam pūrṇatve'pi
tāvaccitrasvabhāvatayā bhavanamiti pratipādyate | tathā coktaṃ
sadbhāve sādhubhāve ca iti | tena paramaṃ praśāntaṃ rūpaṃ
puraskṛtya ditsā-yiyakṣātitapsātmakecchātaraṅgasaṃgataṃ ca
madhyekṛtya dānayajñatapaḥkriyākarakakalāpaparipūrṇaṃ
yaccaramaṃ vapuridamullasitam etatkhalu samaṃ tritayamanargalasya
svābhāvikaṃ rūpam iti kasya kiṃ kathaṃ kutaḥ kva kena phalaṃ
syāditi || 27 ||

6.136

idānīmaśraddhāvataḥ tāmasaṃ karma sarvathaiva
niṣphalam-kārakakalāpasaṃyojanasamupajanitaprayāsamātraphalameva
iti sarvathā aśraddhāvatā na bhāvyamityucyate-

6.137

aśraddhayā hutaṃ dattaṃ tapastaptaṃ kṛtaṃ ca yat | asadityucyate
pārtha na ca tatpretya no iha || 17-28 ||

6.138

asaditi-apraśastam | tasmātpraśaste karmaṇi yatamānānāṃ
sukhenaiva bhavati śivamiti śivam || 28 ||

6.139

atra saṃgrahaślokaḥ

6.140

sa eva kārakāveśaḥ kriyā saivāviśeṣiṇī | tathāpi
vijñānavatāṃ mokṣārthe paryavasyati || 17 ||

6.141

iti śrīmahāmaheśvarācāryavaryarājānakābhinavaguptapādaviracite
śrīmadbhagavadgītārthasaṃgrahe saptadaśo'dhyāyaḥ || 17 ||

6.142

atha aṣṭadaśo'dhyāyaḥ

6.143

arjuna uvāca

6.144

saṃnyāsasya mahābāho tattvamicchāmi veditum | tyāgasya ca
hṛṣīkeśa pṛthakkeśiniṣūdana || 18-1 ||

6.145

pūrvamuktaṃ sa tyāgī sa ca buddhimān iti | tathā sa saṃnyāsī ca
yogī ca na niragniḥ ityādi | atastyāgisaṃnyāsinordvayoḥ
śravaṇāt viśeṣajijñāsorayaṃ praśnaḥ || 1 ||

6.146

atrottaraṃ-

6.147

śrībhagavānuvāca

6.148

kāmyānāṃ karmaṇāṃ tyāgaṃ saṃnyāsaṃ kavayo viduḥ |
sarvakarmaphalatyāgaṃ prāhustyāgaṃ vicakṣaṇāḥ || 18-2 ||

6.149

kāmyāni-agniṣṭomādīni | sarvakarmeti |
sarveṣāṃ-nityanaimittika-karmaṇāṃ kriyamāṇatve'pi
phalatyāgastyāgaḥ | atra cādhyāye yadavaśiṣṭaṃ vaktavyamasti
tatprāktanaireva tatrabhavadbhaṭṭabhāskarādibhirvitatya
vimṛṣṭamiti kimasmākaṃ
tadgūḍhārthaprakāśanamātrapratijñānirvāhaṇasārāṇāṃ
punaruktapradarśanaprayāsena || 2 ||

6.150

tadatraiva viśeṣanirṇayāya matānyupanyasyati-

6.151

tyājyaṃ doṣavadityeke karma prāhurmanīṣiṇaḥ |
yajñadānatapaḥkarma na tyājyamiti cāpare || 18-3 ||

6.152

doṣavat-hiṃsādimattvātpāpayuktam | tatkarma tyājyaṃ (na sarvaṃ
śubhaphalam)-iti kecittyāge viśeṣaṃ manyante sāṃkhyagṛhyā iva |
anye tu-mīmāṃsākañcukānupraviṣṭā kratvartho hi
śāstrādavagamye iti | tathā tasmādyā vaidikī hiṃsā * * * * * |
ityādinayenetikartavyatāṃśabhāginī (hiṃsā) hiṃsaiva na bhavati
na hiṃsyāt iti sāmānyaśāstrasya tatra bādhanāt | śyenādyeva tu
hiṃsā |

6.153

phalāṃśe bhāvanāyāśca pratyayo'nuvidhāyakaḥ (ślo0 vā0)

6.154

ityanyān yajñādīn hiṃsādiyogino'pi na tyajet |
śāstraikaśaraṇakāryākāryavibhāgāḥ paṇḍitā iti manyante || 3
||

6.155

niścayaṃ śṛṇu me tatra tyāge bharatasattama | tyāgo hi
puruṣavyāghra trividhaḥ samprakīrtitaḥ || 18-4 ||

6.156

yajñadānatapaḥkarma na tyājyaṃ kāryameva tat | yajño dānaṃ
tapaścaiva pāvanāni manīṣiṇām || 18-5 ||

6.157

etānyapi ca karmāṇi saṅgaṃ tyaktvā phalāni ca | kartavyānīti me
pārtha niścitaṃ matamuttamam || 18-6 ||

6.158

niyatasya ca saṃnyāsaḥ karmaṇo nopapadyate | mohāttasya
parityāgastāmasaḥ parikīrtitaḥ || 18-7 ||

6.159

duḥkhamityeva yaḥ karma kāyakleśabhayāt tyajet | sa kṛtvā
rājasaṃ tyāgaṃ naiva tyāgaphalaṃ labhet || 18-8 ||

6.160

kāryamityeva yatkarma niyataṃ kriyate'rjuna | saṅgaṃ tyaktvā
phalaṃ caiva sa tyāgaḥ sāttviko mataḥ || 18-9 ||

6.161

na dveṣṭyakuśalaṃ karma kuśale nānuṣajjate | tyāgī
sattvasamāviṣṭo medhāvī chinnasaṃśayaḥ || 18-10 ||

6.162

nahi dehabhṛtā śakyaṃ tyaktuṃ karmāṇyaśeṣataḥ | yastu
karmaphalatyāgī sa tyāgītyabhidhīyate || 18-11 ||

6.163

tatra tvayaṃ
niścayaḥ-prāglakṣitaguṇasvarūpavaicitryāttyāgasyaiva
sattvarajastamomayyā cittavṛttyā kriyamāṇasya
tadviśiṣṭasvabhāvāvabhāsivastusthityā tyāgo
nāma-parabrahmavidāṃ siddhyasiddhyādiṣu samatayā
rāgadveṣaparihāreṇa phalaprepsāviraheṇa karmaṇāṃ nirvartanam |
ata evāha-rājasaṃ tāmasaṃ ca tyāgaṃ kṛtvā na
kaścitphalasaṃbandhaḥ iti | sāttvikasya tu tyāgāt
śāstrārthapālanātmakaṃ phalam | tyaktaguṇagrāmagrahasya
punarmuneḥ satyatastyāgavācoyuktirupapattimatī || 11 ||

6.164

aniṣṭamiṣṭaṃ miśraṃ ca trividhaṃ karmaṇaḥ phalam |
bhavatyatyāgināṃ pretya na tu saṃnyāsināṃ kvacit || 18-12 ||

6.165

atyāginām-phalamayānām || 12 ||

6.166

adhunā vyavahāradaśāyāmapi pañcasvapi karmahetuṣu sthiteṣu
balādevāmī avidyāndhāḥ pumāṃsaḥ svātmanyeva
sakalakartṛbhāvabhāramāropayanti | ato nijayaiva dhiyātmānaṃ
badhnanti natu vastusthityā asya bandhaḥ-ityupadiśyate-

6.167

pañcemāni mahābāho kāraṇāni nibodha me | sāṅkhye kṛtānte
proktāni siddhaye sarvakarmaṇām || 18-13 ||

6.168

kṛto'nto niścayo yatreti kṛtāntaḥ-siddhāntaḥ || 13 ||

6.169

adhiṣṭhānaṃ tathā kartā karaṇaṃ ca pṛthagvidham | vividhāśca
pṛthakceṣṭā daivamevātra pañcamam || 18-14 ||

6.170

śarīravāṅmanobhirhi yatkarmārabhate'rjuna | nyāyyaṃ vā
viparītaṃ vā pañcaite tasya hetavaḥ || 18-15 ||

6.171

tatraivaṃ sati kartāramātmānaṃ kevalaṃ tu yaḥ |
paśyatyakṛtabuddhitvānna sa paśyati durmatiḥ || 18-16 ||

6.172

yasya nāhaṃkṛto bhāvo buddhiryasya na lipyate | hatvāpi sa
imāṁllokānna hanti na nibadhyate || 18-17 ||

6.173

adhiṣṭhānam-viṣayaḥ | daivam-prāgarjitaṃ śubhāśubham |
pañcaite adhiṣṭhānā-dayaḥ sāmagrīrūpatāṃ prāptāḥ
sarvakarmasu hetavaḥ | anye tu adhiṣṭhīyate anena sarvaṃ karmeti
buddhigataṃ rajo labdhavṛttikaṃ
dhṛtiśraddhāsukhavividiṣāvividiṣārūpapañcakapariṇāmikarmayoga
śabda-vācyamadhiṣṭhānaṃ kvacitprayatnaśabdenoktam |
kartā-anusandhātā buddhilakṣaṇaḥ | karaṇam-manaścakṣurādi
bāhyamapi ca khaḍgādi | ceṣṭāprāṇāpānādikā | daivaśabdena
dharmādharmau | tābhyāṃ ca buddhigatāḥ sarve'pi bhāvā
upalakṣitāḥ | anye tvadhiṣṭhānamīśvaraṃ
manyante-akṛtabuddhitvādaniścitaprajñatayā | yaḥ
punarahaṃkāraviyogadārḍhyena prāguktayuktiśataśodhitena karmāṇi
karoti na sa bandhabhāk-kṛtabuddhitvādityāśayaḥ || 17 ||

6.174

jñānaṃ jñeyaṃ parijñātā trividhā karmacodanā | karaṇaṃ karma
karteti trividhaḥ karmasaṃgrahaḥ || 18-18 ||

6.175

karmaṇi codanā-pravṛttīcchā | tatsamaye
yeṣāmabodhamātraniṣṭhatvājjñānajñeyajñātṛśrutivācyatā
teṣāmeva samyaggrahaṇarūpaṃ yatphalābhisaṃdhānenātmīyabuddhyā
svīkaraṇam-ahametadbhokṣye yato mayā kṛtam-ityevaṃrūpam tatsamaye
tathā nirvartanāvasare
karaṇakarmakartṛśabdāmidheyatvamāviṣṭatvāt | ato yogināmāveśo
nāstīti tānprati karaṇādigirāṃ prasaṅgo nāsti apitu
jñānamātre eva tātparyam || 18 ||

6.176

athaiṣāṃ ṣaṇṇāmapi saṃkṣepeṇa guṇabhedādbhedaṃ
darśayitumāha-

6.177

jñānaṃ karma ca kartā ca tridhaiva guṇabhedataḥ | procyate
guṇasaṅkhyāne yathāvacchṛṇu tānyapi || 18-19 ||

6.178

guṇānāṃ saṃkhyānaṃ-niścayo yatra tatra sāṃkhyīyakṛtānte
jñānādi trividhamucyate yattacchṛṇviti saṃgatiḥ |
jñānam-ityanena jñāne kriyāyāṃ ca yatkaraṇaṃ taddvividhamuktam
| evaṃ karmeti jñeyaṃ kāryaṃ ca | jñātā kartā ceti || 19 ||

6.179

tatra sarvabhūteṣu ityādinā ślokatrayeṇa jñānakaraṇasya
trairūpyamuktam | ata eva yena-iti tṛtīyā | iyatā ca
jñānakaraṇasāmānyasya svarūpamuktam | niyatam ityādinā
ślokatrayeṇa karmaṇo jñeyakāryarūpasya dvaividhyam | muktasaṅgaḥ
ityādinā ślokatrayeṇa tu karturdvirūpasya saṃkṣepeṇa svarūpam |
karaṇaviśeṣasya svarūpabhedapratipādanārthaṃ buddhestraividhyaṃ
nirūpitam tadvāreṇa karaṇāntarāṇāmapi traividhyamupalakṣitam |
karaṇasya tvitikartavyatāpekṣitvāditikartavyatāyāśca
dhṛtyādipañcakarūpatve'pi śraddhāyāḥ
pūrvamuktatvādvividiṣāvividiṣayośca
dhṛtisukhābhyāmākṣepāttayostraividhyaṃ dhṛtyā yayā ityanena
sukhaṃ tvidānīm-ityanena coktam | tadāha

6.180

sarvabhūteṣu yenaikaṃ bhāvamavyayamīkṣate | avibhaktaṃ
vibhakteṣu tajjñānaṃ viddhi sāttvikam || 18-20 ||

6.181

vibhakteṣu-devamanuṣyāditayā || 20 ||

6.182

pṛthaktvena tu yajjñānaṃ nānābhāvān pṛthagvidhān | vetti
sarveṣu bhūteṣu tadrājasamiti smṛtam || 18-21 ||

6.183

pṛthaktvena-iha me prītiriha me dveṣaḥ-ityādibuddhyā || 21 ||

6.184

yattu kṛtsnavadekasminatkārye saktamahetukam | atattvārthavadalpaṃ
ca tattāmasamudāhṛtam || 18-22 ||

6.185

ahetukam-kāraṇamavicāryaiva abhiniveśāveśavaśāt
krodharāgādigrahaṇaṃ yattattāmasasaṃjñam || 22 ||

6.186

niyataṃ saṅgarahitamarāgadveṣataḥ kṛtam | aphalaprepsunā karma
yattat sāttvikamucyate || 18-23 ||

6.187

niyatam-kartavyamiti || 23 ||

6.188

yattu kāmepsunā karma sāhaṅkāreṇa vā punaḥ | kriyate
kleśabahulaṃ tadrājasamiti smṛtam || 18-24 ||

6.189

kleśaiḥ-avidyādyaiḥ bahulam-vyāptam || 24 ||

6.190

anubandhaṃ kṣayaṃ hiṃsāmanavekṣya ca pauruṣam | mohādārabhyate
karma yattattāmasamucyate || 18-25 ||

6.191

mohāt-abhiniveśamayāt || 25 ||

6.192

muktasaṅgo'nahaṃvādī dhṛtyutsāhasamanvitaḥ |
siddhyasiddhyornirvikāraḥ kartā sāttvika ucyate || 18-26 ||

6.193

ahaṃ kartā iti na vadan tacchīlastaddharmā tatsādhukārī vā yo
bhavatīti-anahaṃvādī-ityanena ṇininā
vyavahāramātrasaṃvṛtivaśena yogino'pi ahaṃ karomi-iti vaco na
niṣiddham || 26 ||

6.194

rāgī karmaphalaprepsurlubdho hiṃsātmako'śuciḥ |
harṣaśokānvitaḥ kartā rājasaḥ parakīrtyate || 18-27 ||

6.195

harṣaśokānvitaḥ-siddhyasiddhyoḥ || 27 ||

6.196

ayuktaḥ prākṛtaḥ stabdhaḥ śaṭho naiṣkṛtiko'lasaḥ | viṣādī
dīrghasūtraśca kartā tāmasa ucyate || 18-28 ||

6.197

nikṛtiḥ-nairghṛṇyam || 28 ||

6.198

buddherbhedaṃ dhṛteścaiva guṇatastrividhaṃ śṛṇu |
procyamānamaśeṣeṇa pṛthaktvena dhanañjaya || 18-29 ||

6.199

buddhiḥ-niścayaḥ | dhṛtiḥ-santoṣaḥ | sarvo hi sukṛtaṃ
duṣkṛtaṃ vā kṛtvā ante avaśyaṃ kṛtaṃ karaṇīyaṃ
kimanyena-iti dhiyaṃ gṛhṇāti | anyathā kriyābhyo vyuparame ko
hetuḥ syāt | ataḥ sarvasyaiva dhṛtirastīti tātparyārthaḥ |
padārthastvaprasiddho vyākhyāyata eva || 29 ||

6.200

pravṛttiṃ ca nivṛttiṃ ca kāryākārye bhayābhaye | bandhaṃ
mokṣaṃ ca yā buddhirveda sā pārtha sātvakī matā || 18-30 ||

First 200 of 285 passages. Read on

Linked texts (1)