Bhagavadgita 16
Bālabodhinī 16
- Language
- Sanskrit
16.1
śrīḥ | pūrvādhyāyāraṃbhe 'ūrdhvamūlamadhaḥśākhamaśvatthaṃ' iti saṃsāravṛkṣo varṇitaḥ| daivāsurasaṃpaddhetukayoḥ mokṣasaṃsāravṛkṣayoḥ krameṇa upādānahāna[grahaṇanāśana] niyamārthaṃ ṣoḍaśāraṃbhaḥ | tatra tāvat mahāphalatvena abhimatāṃ daivīṃ saṃpadaṃ āha | abhayamiti | he bhārata ! yathā rājānaṃ anuvarttamānasya puṃsaḥ tatparicārakāḥ rājasevakāḥ ānukūlyatvena varttate | tathā daivīṃ devasya svayaṃprakāśasya iyaṃ daivī tāṃ daivīṃ saṃpadaṃ saṃpādanahetubhūtāṃ śuddhasāttvikavṛttiṃ abhijātasya retasaḥ sekakāle jananījanakaśuddhasattvavṛttiṃ anulakṣeṇa utpannasya svajanmāṃtaraśuddhavidyādisaṃskāraṃ abhijātasya etāni abhayādīni ṣaḍviṃśatilakṣaṇāni anāyāsena bhavaṃti iti tṛtīyenānvayaḥ | etāni kāni | abhayaṃ na vidyate bhayaṃ yasya tat abhayaṃ sādhāraṇatayā laukike karmaṇi vā vaidike karmaṇi yathāvat yathāśāstraṃ kriyamāṇe sati bhayābhāvaḥ | cetyaparaṃ sattvasaṃśuddhiḥ sattvasya aṃtaḥkaraṇasya saṃśuddhiḥ asatpathavimukhatā cetyaparaṃ jñānayogavyavasthitiḥ jñānasya ātmajñānasya yogaḥ prāptiḥ jñānayogaḥ jñānayoge vyavasthitiḥ pariniṣṭhatā jñānayogavyavasthitiḥ cetyaparaṃ dānaṃ dīyate tat dānaṃ prāptasya dravyādeḥ yathāsaṃvibhāgena tyāgaḥ kiṃca sarvabhūtānāṃ abhayadānaṃ kiṃca svabhojyasya annādeḥ yathocitasaṃvibhāgaḥ cetyaparaṃ damaḥ iṃdriyāṇi damayatīti damaḥ niṣiddhaviṣayebhyaḥ bāhyeṃdriyāṇāṃ uparamaḥ cetyaparaṃ yajñaḥ yathādhikāraṃ prāptaṃ svadharmānuṣṭhānaṃ kiṃca yathādhikāraṃ darśapūrṇamāsādiḥ cetyaparaṃ svādhyāyaḥ
ahiṃseti | kiṃca ahiṃsā na hiṃsā ahiṃsā yajñārthahiṃsātirekeṇa vāṅmanaḥkāyajanyapīḍārāhityaṃ kiṃca satyaṃ yathādṛṣṭārthasaṃbhāṣaṇaṃ kiṃca akrodhaḥ na krodhaḥ akrodhaḥ tāḍitasyāpi cittakṣobhānutpattiḥ āraktavaktranetragātrakaṃpanādirāhityaṃ cetyaparaṃ tyāgaḥ karmaṇāṃ phalatyāgaḥ vā audāryaṃ cetyaparaṃ śāṃtiḥ aṃtaḥkaraṇavikāroparamaḥ cetyaparaṃ apaiśunaṃ piśunasya paraguṇadoṣāviṣkaraṇasya bhāvaḥ paiśunaṃ na paiśunaṃ apaiśunaṃ paraguṇadoṣarāhityaṃ ca bhūteṣu caturvidhabhūteṣu dayā kāruṇyaṃ cetyaparaṃ aloluptvaṃ na loluptvaṃ aloluptvaṃ sarvapadārtheṣu kārpaṇyaparityāgaḥ ca mārdavaṃ mṛdorbhāvaḥ mārdavaṃ manovākkāyavyāpāreṣu saṃkalpavacanakarmasu kāṭhinyābhāvaḥ ca hrīḥ akāryapravṛttau lokalajjā śāstralajjā ca acāpālaṃ bahiḥ aṃtaḥkaraṇeṣu rajoguṇajanyacāpalyābhāvaḥ vyarthakriyārāhityam |
iti śrībālabodhinyāṃ śrīmadbhagavadgītāṭīkāyāṃ ṣoḍaśo'dhyāyaḥ |
16.2
brahmayajñādiḥ cetyaparaṃ tapaḥ kṛcchracāṃdrāyaṇādi kiṃca manasaḥ iṃdriyāṇāṃ aikāgryaṃ cetyaparaṃ ārjavaṃ ṛjorbhāvaḥ ārjavaṃ avakratā kiṃca aṃtarbahiḥ kāpaṭadyavyavahārābhāvaḥ |
teja iti | tejaḥ svadharmānuṣṭhānena prāgalbhyaṃ cetyaparaṃ kṣamā kṣamyate anayā sā kṣamā ruṣṭepi tāḍitepi sahanaśīlatā paribhavādiṣu utpadyamānakrodhapratibaṃdhaḥ cetyaparaṃ dhṛtiḥ duḥkhādibhiḥ avasannacittasya sthirīkaraṇaṃ śaucaṃ bāhyābhyaṃtaraśuddhiḥ 'mṛjjalestu smṛtaṃ bāhyaṃ bhāvaśuddhistathāṃtaram' - iti | adrohaḥ na drohaḥ adrohaḥ parāniṣṭakārimānasavṛttiviśeṣatyāgaḥ cetyaparaṃ nātimānitā atimānaḥ sarvādhikyadyotakaḥ manodharmaḥ vidyate
16.3
ekasminneva mūle daivāsurasaṃpadvibhāgena dvirūpo vṛkṣo virohati iti uktam | tatra daivīsaṃpadrūpaḥ vṛkṣabhedaḥ nirūpitaḥ | idānīṃ aparaṃ bhedaṃ sūtraprāyaṃ anuvadati | daṃbha iti | he pārtha ! āsurīṃ asuṣu iṃdriyeṣu prāṇeṣu viṣayasukhalābhāya ramaṃti te asurāḥ asurāṇāṃ iyaṃ āsurī tāṃ āsurīṃ saṃpadaṃ asurayoniprāptihetubhūtāṃ abhijātasya anulakṣya utpannasya etāni daṃbhādīni cihnāni bhavaṃti iti śeṣaḥ | etāni kāni | daṃbhaḥ dharmadhvajitvaṃ cetyaparaṃ darpaḥ dhanavidyādinimittena parāvamānahetuḥ cetyaparaṃ abhimānaḥ ahameva jñānī dhārmikaḥ ahameva dānaśūraḥ iti abhiniveśaḥ cetyaparaṃ krodhaḥ uktalakṣaṇaḥ prasiddhaḥ ca pāruṣyaṃ manovākkāyaiḥ sarvakāṭhinyaṃ ca ajñānaṃ kāryākāryavivekaḥ etāni asurasaṃpaccihnāni sūtraprāyāṇi kathitāni |
16.4
yasya saḥ abhimānī atimāninaḥ bhāvaḥ atimānitā atimānitā na bhavati sā nātimānitā ātmani pūjyatvābhimānarāhityaṃ etāni daivīsaṃpaccihnāni saṃti | yatra daivī saṃpat varttate tatraiva etāni cihnāni āvirbhavaṃtītyarthaḥ |
nanu-ekamūlakaḥ vṛkṣaḥ eka eva bhavatu kathaṃ tadvaividhyam ? ityāśaṃkya phalabhedāt vṛkṣabhedaḥ iti nyāyena phalabhedaṃ darśayati | daivīti | daivī saṃpat vimokṣāya muktaye matā mama cetyaparaṃ sarveṣāṃ saṃmatā asti | cetyaparaṃ āsurī saṃpat nibaṃdhāya nitarāṃ baṃdhaḥ
16.5
uktaṃ saṃsārabhedaṃ anūdya vistareṇa uktaṃ daivīsaṃpadvibhāgaṃ upasaṃhṛtya āsurasaṃpadvibhāgaṃ vistareṇa tyāgāya mattaḥ śṛṇu iti āha | dvāviti | he pārtha! he arjuna ! asmin pratyakṣatvena varttamāne bhutadṛṣṭe loke lokyata iti lokaḥ tasmin loke bhūrbhuvaḥsvarātmakaloke dvāveva dvisaṃkhyākāveva bhūtasargau sṛjyeta iti sargo bhūtānāṃ prāṇimātrāṇāṃ sargau janmaprakārau staḥ iti śeṣaḥ | dvau kau daivaḥ daivasargaḥ cetyaparaṃ āsuraḥ āsurasargaḥ | he pārtha! mayā daivaḥ sargaḥ 'abhayaṃ sattvasaṃśuddhiḥ 'ityādinā vistaraśaḥ vistareṇa proktaḥ kathitaḥ | idānīṃ tvaṃ sūtraprāyasya 'daṃbho darpa' ityādinā uktasya vṛttisthānīyaṃ āsuraṃ āsurasargaṃ vistaraśaḥ vistareṇa me mattaḥ śṛṇu |
16.6
nibaṃdhaḥ tasmai nibaṃdhāya apāraṃsaṃsāraprāptaye matā mama ca sarveṣāṃ saṃmatā asti | evaṃ āsurī saṃpat nibaṃdhāya mameti śrutvā iṃdriyalālanāt āsuratvaṃ asmākaṃ rājñāṃ nitarāṃ astīti vyākulitāṃtaḥkaraṇaṃ arjunaṃ jñātvā mannikaṭavarttitvena hetunā tvaṃ daivī saṃpadaṃ abhijātosmi iti viśvāsaṃ kuru iti abhiprāyeṇāha | he pāṃḍava ! tvaṃ daivīsaṃpadaṃ abhijātosi| tvaṃ māṃ niraṃtaratvena sarvadā varttase anenaiva ātmānaṃ daivī saṃpadaṃ anulakṣya jātosmīti manyamānaḥ san mā śucaḥ śokaṃ mā kārṣīḥ |
tameva āsuravistaraṃ ' pravṛttimityādinā ' pradviṣaṃto'bhyasūyakā' ityaṃtena graṃthena anuvādati dvādaśabhiḥ
16.7
teṣu satyācārau na staḥ iti uktaṃ prapaṃcayati | asatyamiti | te asurāḥ jagat prāṇijātaṃ asatyaṃ nāsti satyaṃ vedapurāṇādipramāṇaṃ yasmin tat asatyaṃ āhuḥ vadaṃti | vedādīnāṃ prāmāṇyaṃ na manyaṃte ityarthaḥ | taduktam | 'trayo vedasya karttāro munibhaṃḍaniśācarāḥ' | ata eva apratiṣṭhaṃ nāsti pratiṣṭhā dharmādharmarūpā vyavasthā yasya tat apratiṣṭhaṃ svābhāvikaṃ jagat āhuḥ vadaṃti | ata eva anīśvaraṃ nāsti īśvaraḥ karttā vyavasthāpakaḥ yasya tat anīśvaraṃ jagat āhuḥ | tarhi kutosya jagataḥ utpattiṃ vadaṃti? iti āha | kathaṃbhūtaṃ jagat | aparasparasaṃbhūtaṃ aparaśca paraśca iti aparasparaṃ aparasparataḥ strīpuruṣamithunāt saṃbhūtaṃ utpannaṃ aparasparasaṃbhūtam | punaḥ kathaṃbhūtam | kāmahaitukaṃ kāmaḥ hetuḥ yasya tat kāmahaitukaṃ kāmahaitukameva kāmahaitukaṃ strīpuruṣayoḥ kāmapravāhakāraṇaṃ anyat kim ? na kimasya kāmaṃ vinā janmaheturityarthaḥ |
16.8
ślokaiḥ pravṛttimiti asurāḥ janāḥ pravṛttiṃ dharme pravarttanaṃ cetyaparaṃ nivṛttiṃ adharmāt nivarttanaṃ na viduḥ na jānaṃti | ataḥ hetoḥ teṣu asurasvabhāveṣu janeṣu śaucaṃ pravṛttinivṛttiśaucācāraḥ na vidyate nāsti | cetyaparaṃ satyaṃ yathārthabhāṣaṇaṃ na vidyate cetyaparaṃ teṣu asureṣu ācāraḥ śāstrapraṇītaḥ dharmaḥ na vidyate nāsti |
etāmiti | kiṃca āsurāḥ asurasvabhāvāḥ janāḥ etāṃ mithyābhūtāṃ dṛṣṭiṃ darśanaṃ avaṣṭabhya āśritya
16.9
kāmamiti | kiṃca asurāḥ janāḥ duṣpūraṃ trailokyamapi duḥkhena kaṣṭena pūrayituṃ aśakyaḥ duṣpūraḥ taṃ duṣpūraṃ kāmaṃ abhilāṣāparaparyāyaṃ āśritya avalaṃbya daṃbhamānamadānvitāḥ saṃtaḥ daṃbhaśca kumārabhṛguvāsiṣṭhapravṛttadharmaṃ svasmin saṃbhāvya bāhyaraṃgāvirbhāvarūpaḥ dharmadhvajaḥ mānaśca ahaṃ dharmavān iti abhimānaḥ daṃbhamānau daṃbhamānābhyāṃ madaḥ kāryākāryāvivekaḥ daṃbhamānamadaḥ daṃbhamānamadena anvitāḥ yuktāḥ daṃbhamānamadānvitāḥ mohāt daṃbhamānamadamohāt asadgrāhān asatsu jāraṇamāraṇādiṣu grāhāḥ āgrahāḥ asadgrāhāḥ tān asadgrāhān gṛhītvā svīkṛtya pravartaṃte paramapuruṣārthatvena loke varttanaṃ kurvaṃti | kathaṃbhūtāḥ asurāḥ | aśucivratāḥ aśucīni madyamāṃsādīni vratāni devatāpūjāniyamāḥ yeṣāṃ te aśucivratāḥ |
16.10
naṣṭātmānaḥ saṃtaḥ śūnyavādābhiniveśena śūnyasākṣiṇaṃ ātmānaṃ naṣṭayaṃti nāśayaṃti te naṣṭātmānaḥ malinācittāḥ saṃtaḥ | nanu-etādṛśāste kimarthaṃ utpadyaṃte ityata? āha | ugrakarmāṇaḥ ugraṃ svātmahiṃsraṃ karma yeṣāṃ te ugrakarmāṇaḥ bhūtvā jagataḥ kṣayāya nāśāya prabhavaṃti utpadyaṃte | nanu-akāraṇaṃ vairiṇaḥ jagataḥ te kathaṃ? ityāśaṃkya yatra ātmahiṃsāṃ kurvaṃti tatra parahiṃsāyāṃ kā śaṃkā ityabhiprāyeṇāha | kathaṃbhūtā asurāḥ | ahitāḥ na vidyate hitaṃ yeṣāṃ te ahitāḥ svamaraṇaṃ puraskṛtya ātmavadhe pravṛttāḥ ata eva alpabuddhayaḥ alpā buddhiryeṣāṃ te alpabuddhayaḥ svavadhe śatrutvena vartate | jagataḥ kṣaye teṣāṃ kā śaṃkā? ityarthaḥ |
ciṃtāmiti | kiṃca kathaṃbhūtāḥ
16.11
asurāḥ aparimeyāṃ parimātuṃ aśakyā aparimeyā tāṃ aparimeyāṃ aparimitāṃ ciṃtāṃ idaṃ kṛtvā idaṃ kariṣyāmi idaṃ kathaṃ bhaviṣyati ityādirūpāṃ aṃtaḥkaraṇapravṛttiṃ upāśritāḥ āśritya sthitāḥ | punaḥ kathaṃbhūtāḥ asurāḥ | kāmopabhogaparamāḥ kāmyaṃte iṣyaṃti iti kāmāḥ śabdādiviṣayāḥ kāmānāṃ upabhogaḥ prītyā sevanaṃ kāmopabhogaḥ kāmopabhoga eva paramaḥ paramapuruṣārthaḥ yeṣāṃ te kāmopabhogaparamāḥ | kāmopabhogaparamatvaṃ teṣāmeva darśayati | punaḥ kathaṃbhūtāḥ | etāvat kāmopabhoga eva puruṣārthaḥ nānyatkimapi janmasāphalyaṃ iti evaṃ prakāreṇa niścitāḥ niścayaḥ saṃjāto yeṣāṃ te niścitāḥ niścayavaṃtaḥ | kathaṃbhūtāṃ ciṃtām | pralayāṃtāṃ pralaya eva maraṇameva aṃtaḥ paryavasānaṃ yasyāḥ sā pralayāṃtā tāṃ pralayāṃtām |
āśāpāśaśatairiti | kiṃca asurajanāḥ iti śeṣaḥ| kāmabhogārthaṃ kāmānāṃ īpsitakāmānāṃ bhogaḥ viṣayasevanaṃ kāmabhogaḥ kāmabhogāya iti kāmabhogārthaṃ anyāyena cauryādinā arthasaṃcayān arthānāṃ dravyāṇāṃ saṃcayāḥ rāśayaḥ arthasaṃcayāḥ tān arthasaṃcayān īhaṃte icchaṃti | kurvaṃtītyarthaḥ | kathaṃbhūtāḥ asurajanāḥ | āśāpāśaśataiḥ āśā eva sadasatpadārthalipsā eva pāśāḥ baṃdhanarāghavaḥ āśāpāśāḥ āśāpāśānāṃ śatāni anekāni āśāpāśaśatāni taiḥ āśāpāśaśataiḥ baddhāḥ pāśitāḥ | punaḥ kathaṃbhūtāḥ | kāmakrodhaparāyaṇāḥ kāmaḥ viṣayābhilāṣaḥ ca krodhaḥ viṣayapratighātaḥ kāmakrodhau kāmakrodhau paraṃ gamananirodhakaṃ
16.12
pralayāṃtāṃ aparimeyāṃ uktāṃ ciṃtāṃ prapaṃcayati caturbhiḥ | idamadyeti | adya adhunā mayā idaṃ arthajātaṃ labdhaṃ prāptaṃ ahaṃ imaṃ kāmamānaṃ sarvaṃ prāpsye prāpsyāmi | kiṃca aparamapi manorathaṃ manasaḥ priyaṃ prāpsye idaṃ varttamānaṃ dhanaṃ padārthajātaṃ me mama gṛhe asti idaṃ etajjātīyaṃ dhanaṃ bahutaraṃ dhanaṃ punaḥ bhaviṣyati |
16.13
asāviti | kiṃca yathā mayā asau śatruḥ vairī hataḥ ghātitaḥ tathā ahaṃ aparān anyān avaśiṣṭān sarvān haniṣye nāśāyiṣyāmi | nanu-tava kiṃ sāmarthyaṃ ityāśaṃkya tatra karatalena bāhusphoṭanaṃ kṛtvā āha | ahaṃ śatruhanane īśvaraḥ samarthaḥ asmi| kiṃca ahaṃ ahameva bhogī bhogo 'syāstīti bhogī bhogavān asmi | cetyaparaṃ ahaṃ siddhaḥ kṛtārthaḥ asmi | ahameva balavān balaṃ vidyate yasya saḥ balavān śarīradravyabalena saṃpannaḥ asmi | ahameva sarvasmādapi sukhī sukhamasyāstīti sukhī sukhavān asmi |
16.14
ayanaṃ āśāpāśabaṃdhanasthānaṃ yeṣāṃ te kāmakrodhaparāyaṇāḥ |
āḍhyeti | kiṃca ahaṃ āḍhyaḥ dhanādibhiḥ saṃpannaḥ asmi | kiṃca ahaṃ abhijanavān abhijanaḥ putrapautrādijanaḥ vidyate yasya saḥ abhijanavān kulīnaḥ asmi |
16.15
tadeva ajñānavimohitatvaṃ sphuṭayan ajñānaphalaṃ anuvadati | anekacittavibhrāṃtā iti | asurāḥ janāḥ kāmabhogeṣu kāmānāṃ icchitakāmānāṃ bhogāḥ viṣayāḥ kāmabhogāḥ teṣu kāmabhogeṣu prasaktāḥ saṃtaḥ prakarṣeṇa saktāḥ prasaktāḥ abhiniviṣṭāḥ saṃtaḥ aśucau kaśmale narake tatopi adhame narake pataṃti | kathaṃbhūtāḥ asurajanāḥ | anekacittavibhrāṃtāḥ anekaiṣu nānāmaloratheṣu cittaṃ abhiniviṣṭāṃtaḥkaraṇaṃ anekacittaṃ anekacittena nānāmanerathākṛṣṭatvena pūrvāparānusaṃdhānarāhityena vibhrāṃtāḥ vikṣiptacittāḥ anekacittavibhrāṃtāḥ ata eva mohajālasamāvṛtāḥ moha eva jālaṃ mohajālaṃ mohajālena samāvṛtāḥ
16.16
asmin samaye mayā sadṛśaḥ mattulyaḥ kaḥ anyaḥ puruṣaḥ asti | api tu kopi nāsti | iti netrakaṭākṣoktiḥ | yasmāt ahaṃ idānīṃ sarvaiḥ guṇaiḥ cetyaparaṃ laukikatvena saṃpannaḥ asmi tasmāt ahaṃ idānīṃ yakṣye sarvebhyaḥ dīkṣitebhyaḥ śreṣṭhatvāya yajñaṃ kariṣyāmi | tathā dāsyāmi sāmānyayācakāya cetyaparaṃ viśeṣayācakāya deśāṃtare kīrtivistārāya naṭaviṭādibhyaḥ abhipretaṃ iṣṭaṃ prayacchāmi | tataḥ yajñadānābhyāṃ iha asmin loke cetyaparaṃ paratra paraloke modiṣye modaṃ ānaṃdaṃ prāpsye iti evaṃ prakāreṇa manorathena abhiniviṣṭamanasaḥ sāmānyena ajñānavimohitāḥ saṃtaḥ ajñānena gāḍhājñānena vimohitāḥ atyaṃtaṃ mohitāḥ ajñānavimohitāḥ | aparimitāṃ ciṃtāṃ prāpurityarthaḥ |
yakṣye dāsyāmi iti teṣāṃ manorathaḥ uktaḥ | tatkāryaṃ idānīṃ darśayati | ātmasaṃbhāvitā iti | te asurajanāḥ daṃbhena loke dharmadhvajitvasthāpanahetunā avidhipūrvakaṃ yathāsyāttathā vidhipūrvakaṃ yathāśāstraṃ na bhavati yasmin karmaṇi yathā bhavati tathā avidhipūrvakaṃ vidhirahitaṃ nāmayajñaiḥ nāmamātreṇa yajñasaṃjñā yeṣāṃ te nāmayajñāḥ taiḥ nāmayajñaiḥ yajaṃte yajñān brāhmaṇadvārā saṃpādayaṃti | kathaṃbhūtāḥ te | ātmasaṃbhāvitāḥ ātmanaiva saṃbhāvitāḥ ātmasaṃbhāvitāḥ na tu anyaiḥ saṃbhāvitāḥ vayaṃ sarvebhyaḥ śreṣṭhāḥ iti saṃbhāvanāṃ prāptāḥ | punaḥ kathaṃbhūtāḥ | stabdhāḥ saṃbhāvanāgarvodrekeṇa anamrāḥ | punaḥ kathaṃbhūtāḥ | dhanamānamadānvitāḥ dhanena mānaḥ abhimānaḥ dhanamānena madaḥ svanikṛṣṭatiraskāraḥ dhanamānamadena anvitāḥ yuktāḥ dhanamānamadānvitāḥ |
16.17
atyaṃtaṃ guṃphitāḥ mohajālasamāvṛtāḥ yathā yaṃtre āmiṣeṣu maraṇonmukhāḥ mīnā iva |
avidhipūrvakaṃ yajaṃti iti uktaṃ darśayati | ahaṃkāramiti | punaḥ kathaṃbhūtāḥ te | ahaṃkāraṃ ahameva yajñakartā iti ahaṃkara actṇa cetyaparaṃ balaṃ śiṣṭaparābhavakaraṇaṃ ca darpaṃ krūrasvabhāvatāṃ ca kāmaṃ dṛṣṭādṛṣṭābhilāṣaṃ ca krodhaṃ kāmapratighātajanyatīvrākrośavṛttiviśeṣaṃ saṃśritāḥ ahaṃkārādīn āśritya varttamānāḥ ātmaparadeheṣu ātmadehaḥ svadehaḥ ca paradehāḥ anyadehāḥ ātmaparadehāḥ teṣu ātmaparadeheṣu māṃ cidābhāsena rūpeṇa varttamānaṃ parameśvaraṃ pradviṣaṃtaḥ prakarṣeṇa dviṣaṃti te pradviṣaṃtaḥ dveṣaṃ kurvaṃtaḥ| punaḥ kathaṃbhūtāḥ | abhyasūyakāḥ sanmārgavarttināṃ guṇeṣu doṣāropakāḥ
16.18
ye evaṃbhūtāḥ tebhyaḥ kāṃ gatiṃ dadāsi ityapekṣāyāṃ sadaiva āsurīmeva gatiṃ dadāmi ityāha | tāniti | ahaṃ tān uktaprakārān narādhamān nareṣu paramapuruṣārthopayogitvena uttamanarajātiṣu adhamāḥ cāṃḍālāḥ narādhamāḥ tān narādhamān ajasraṃ niraṃtaraṃ saṃsāreṣu janmamṛtyumārgeṣu kṣipāmi anavarataṃ saṃsāraṃ dāsyāmi | nanu-śubhakarmiṇāmapi saṃsāraprāptiḥ bhavatyeva ityāśaṃkya tebhyaḥ tadvailakṣaṇyaṃ darśayati | ātmaparadehadveṣatvāt krūratvāt narādhamatvāt tān pūrvoktān aśubhān na vidyate śubhaṃ kalyāṇaṃ yeṣāṃ te aśubhāḥ tān aśubhān amaṃgalān āsurīṣu atikrūrāsu yoniṣu vyāghrasarpādiyoniṣu ajasraṃ niraṃtaraṃ kṣipāmi | na tu devamanuṣyādiyoniṣu ityarthaḥ | kathaṃbhūtān narādhamān | ātmaparadeheṣu māṃ cidaṃśena varttamānaṃ dviṣataḥ dviṣaṃti te dviṣaṃtaḥ tān dviṣataḥ ata eva krūrān sarvatra ātmanaḥ mama dveṣāt krūrakarmaṇaḥ |
16.19
paśvādīnāṃ avidhinā hiṃsayā drohamātrameva bhavati | 'aśraddhayā hutaṃ dattaṃ tapastaptaṃ kṛtaṃ ca yat | asadityucyate pārtha naca tatpretya no iha' iti |
āsurīyoniprāptau kā kṣatirityāśaṃkya tadgatimāha | āsurīmiti | he kauṃteya ! te asurajanāḥ māṃ parameśvaraṃ aprāpya matprāptyupāyaṃ sanmārgaṃ aprāpya tataḥ sanmārgābhāvāt adhamāṃ atinikṛṣṭāṃ kṛmikīṭādirūpāṃ vā sthāvarādirūpāṃ gatiṃ gamyata iti gatiḥ tāṃ gatiṃ phalaṃ yāṃti prāpnu-
16.20
āsurīsaṃpadaḥ vistāraṃ brahmāyuṣāpi vaktuṃ aśakyamiti matvā uktānuktasaṃgrahaṃ tridhā rāśau siddhavat kṛtvā āha | trividhamiti . narakasya narakaprāpteḥ idaṃ vakṣyamāṇaṃ trividhaṃ triprakāraṃ dvāraṃ praveśamārgaḥ. asti | kathaṃbhūtaṃ dvāram | ātmanaḥ svasya nāśanaṃ nāśayati tat nāśanaṃ nāśakārakaṃ yathā varttamānasya sūryaprakāśasya sarvopi trividhaḥ vyavahāraḥ netratimiraṃ meghāvaraṇaṃ nīhāraḥ adarśanahetubhūtaḥ | tathā idamapi trividhaṃ narakadvāraṃ āvirbhūtaprakāśasya ātmanaḥ adarśanahetubhūtamityarthaḥ | kiṃ tat trividham ? | kāmaḥ viṣayābhilāṣaḥ cetyaparaṃ krodhaḥ prasiddhaḥ tathā lobhaḥ adhikatṛṣṇā tasmāt kāraṇāt mumukṣuḥ etat prasiddhaṃ trayaṃ kāmakrodhalobhātmakaṃ narakadvāraṃ tyajet |
16.21
vaṃti | kathaṃbhūtāḥ te | janmani janmani pratijanmani āsurīṃ asurāṇāṃ iyaṃ āsurī tāṃ āsurīṃ yoniṃ mūḍhayoniṃ āpannāḥ prāptāḥ ata eva mūḍhāḥ avivekinaḥ ataḥ hetoḥ ātmaparadeheṣu māṃ dviṣaṃtītyarthaḥ |
tataḥ kiṃ syāt ityapekṣāyāṃ āha | etairiti | he kauṃteya ! he kuṃtīputra ! naraḥ puruṣaḥ etaiḥ kāmādibhiḥ tribhiḥ trisaṃkhyākaiḥ tamodvāraiḥ tamasaḥ narakasya dvārāṇi tamodvārāṇi taiḥ tamodvāraiḥ narakapraveśamārgaiḥ vimuktaḥ san viśeṣeṇa muktaḥ san ātmanaḥ svasya śreyaḥ śreyaḥsādhanaṃ tapadyogādikarma kalyāṇaṃ ācarati | tataḥ kiṃ tatrāha | naraḥ puruṣaḥ tataḥ tasmāt
16.22
anyathā doṣamāha | ya iti | yaḥ asurabhāvamāpannaḥ śāstravidhiṃ śāstrasya vidhiḥ śāstravidhiḥ taṃ śāstravidhiṃ śāstreṇa karttavyatayā upadiṣṭaṃ śreyo'nuṣṭhānaṃ utsṛjya tyaktvā kāmakārataḥ yathecchaṃ varttate varttanaṃ karoti saḥ asurabhāvasaṃpannaḥ siddhiṃ kāmāditrayanirasakadvārahetubhūtāṃ cittaśuddhiṃ na āpnoti na prāpnoti | cetyaparaṃ sukhaṃ cittaśuddhyabhāvena aihikaṃ nirīhajanyaṃ anukūlasaṃvedanīyaṃ ānaṃdavṛttiviśeṣaṃ sukhaṃ na prāpnoti | tathā parāṃ āmuṣmikīṃ gatiṃ gamyata iti gatiḥ tāṃ gatiṃ phalaṃ na prāpnoti tatsādhanopāyamapi na prāpnoti | tatra kutastatprāptirityarthaḥ |
16.23
śreyaācaraṇāt parāṃ śreṣṭhāṃ gatiṃ mokṣākhyāṃ yāti gacchati prāpnotīti yāvat |
āstāṃ tāvat itareṣāṃ kathā asmin samaye mayā kiṃ karttavyaṃ iti sākāṃkṣaṃ prati āha | tasmāditi | yasmāt śāstravidhyullaṃghane aihikāmuṣmikavighātaḥ asti tasmāt kāraṇāt he arjuna ! te tatra kāryākāryavyavasthitau kārya idaṃ kārya ca akārya idaṃ akārya kāryākārye kāryākāryayoḥ vyavasthitiḥ vyavasthā kāryākāryavyavasthitiḥ tasyāṃ kāryākāryavyavasthitau śāstraṃ śrutismṛtipurāṇādikaṃ pramāṇaṃ prakarṣeṇa mānaṃ niyāmakaṃ pramāṇaṃ asti | kiṃca tvaṃ śāstravidhānoktaṃ śāstrasya śrutismṛtipurāṇādikasya vidhānaṃ yathāvarṇāśramaniya-
16.24
tācāraḥ śāstravidhānaṃ śāstravidhānena uktaṃ kathitaṃ śāstravidhānoktaṃ karma idānīṃ prāptaṃ | yuddhākhyaṃ svadharmarūpaṃ karma kartuṃ saṃpādayituṃ arhasi yogyo bhavasi | anyathā śāstrolaṃghanena asurabhāvaṃ prāptasya tava aniṣṭaṃ syāt ityarthaḥ |
|| daivāsurābhidhānena hyatyāgatyāgapakṣataḥ | proktamekaṃ phalaṃ yena tasmai śrīpataye namaḥ |
Linked texts (1)
- Bhagavadgītā — Vyāsa, Sanskrit