Pramāṇa · Search · About · API

Bhagavadgita 2

Tattvaprakāśikā 2

Language
Sanskrit

2.2

ta0 ṭī0-evaṃ putrasnehānibaddhahṛdayasya bhagavanmāyābhibhūtasyāndhapātrasya dhṛtarāṣṭrasyaṃ praśne viditābhiprāyasya sañjayasyottaramavatārayati vaiśampāyanaḥ| sañjaya uvāca-dṛṣṭveti| pāṇḍuputrāṇāmanīkaṃ sainyaṃ vyūḍhaṃ dhṛṣṭadyumnādibhirvyūharacanayā sthāpitaṃ rājā duryodhano dṛṣṭvā ācāryaṃ dhanurvidyopadeṣṭāramupasaṃgamya tatsamapiṃ gatvā vacanamabravīt| etena pāṇḍavasainyadarśanajanyaṃ bhayaṃ sūcitam |

2.3

ta0 ṭī0-ācāryasyāmarṣaṃ janayituṃ tāvatpāṇḍavasainyotkarṣamāha-paśyaitāmiti | bho ācārya ! etāṃ pāṇḍuputrāṇāṃ mahatīṃ camūṃ vyūḍhāṃ paśya | yuddhārthamāgatānāṃ yuktameva camūvyūharacanamiti cettatroktamācāryeti | tvadāśritāsmadudyogamapratīkṣyādāvevodyuktā iti taddyāścaryaṃ paśyeti bhāvaḥ | nanu teṣāmapi macchiṣyatvājjyeṣṭhatvādiguṇavattvācca yuktaḥ prathamaṃ tadudyoga iti cettatrāha-drupadaputreṇeti | drupadasya tava śatroḥ putreṇa vyūḍhāṃ vyūharacanayā sthāpitāṃ atastvayā na kṣamyatāmiti bhāvaḥ | prabalena śatruputreṇa senāpatinā saha na sahasā yoddhavyamiti cettatrāha-tava śiṣyeṇeti | nahi guroradhikaḥ śiṣyo bhavati | evaṃ cettataḥ kā śaṅkā tatrāha-dhīmateti | tava māraṇe kṛtamatinetyatonopekṣaṇīya ityabhiprāyaḥ | etena dharmakṣetragatasyāpi tava putrasya dharmabuddhirnotpannā | sarpasya payaḥpāne'pi na krodhahāniḥ pratyuta viṣavṛddhireva bhavati tadvat | tasmāttadrājyapratyarpaṇaśaṅkā tvayā na kāryeti bhāvaḥ |

2.4

ta0 ṭī0-syādetattathāpyekena drupadaputreṇādhiṣṭhitāṃ teṣāṃ camūmasmanmadhye kaścideko'pi jeṣyati, na tvayā tadajeyatvaśaṅkā kāryeti cennaika ityāha-atra śūrā ityādibhiḥ | atrāsyāṃ pāṇḍavacamvāmanye'pi śūrāḥ santi ato naikena jetuṃ śakyā teṣāṃ camūḥ | śūrānviśiṣyāha-maheṣvāsā iti | mahānta iṣvāsā dhanūṃṣi yeṣāṃ te tathā | kiñca nālpayuddhakauśalāḥ kintu yudhi bhīmārjunasamāḥ | tānnirdiśatiyuyudhāna ityādinā | yuyudhānaḥ sātyakiḥ | mahāratha iti trayāṇāṃ viśeṣaṇam |

2.5

ta0 ṭī0-dhṛṣṭaketuḥ śiśupālaputraḥ| cekitāno'nyo rājā | kāśirājaḥ prasiddhaḥ | teṣāṃ trayāṇāṃ viśeṣaṇaṃ vīryavāniti | kuntibhojasya purujiditi viśeṣaṇam | śaibyasya narapuṅgava iti |

2.6

ta0 ṭī0-yudhāmanyorvikrānta iti | uttamaujaso vīryavāniti | saubhadro'bhimanyuḥ | draupadeyāḥ prativindhyādayaḥ pañca | cakārādanye'pi ghaṭotkacādayaḥ sarva eva mahārathāḥ | arjunādayaḥ prasiddhatvādatiradhitvādvā mahāratheṣu na gaṇitāḥ | radhārdharathā api na gaṇitāḥ | mahārathādilakṣaṇaṃ ca ' eko daśasahasrāṇi yodhayedyastu dhanvinām | śastraśāstrapravīṇaśca mahāratha iti smṛtaḥ || amitānyodhayedyastu samprokto'tirathastu saḥ | rathastvekena yo yoddhā tannyūno'rdharathaḥ smṛtaḥ ' iti |

2.7

ta0 ṭī0-nanvevaṃ parasainyamajeyaṃ manyase cettarhi taiḥ saha sandhireva kriyatāṃ kiṃ yuddhāgraheṇetyāśaṅkyāha-asmākaṃ tviti | tuśabdena sarvavidyāśrayasarvadhanuṣmadācāryabhūtabhavadvidhāśrayāṇāmasmākaṃ nāsti tadjeyatvaśaṅketyātmanastebhyo vaiśiṣṭyaṃ dyotayati | asmākaṃ ye viśiṣṭā vidyāpauruṣādinotkarṣavantastānnibodha yadviśvāsaviṣayān jānīhi | ye ca mama sainyasya nāyakāḥ svājñayā yodhayitārastānsaṃjñārthamete viśiṣṭā iti nāmabhiste tubhyaṃ samyagbodhanārthaṃ bravīmi | dvijottametiśabdasya stutibodhakatve'pi na yotsyase cettarhi kevalaṃ bhojanārthaṃ brāhmaṇottama iti gūḍhārthaḥ |

2.8

ta0 ṭī0-tāneva nirdiśati-bhavāniti | samitiñjaya iti droṇādikṛpāntānāṃ caturṇāṃ viśeṣaṇam | samitiṃ saṃgrāmaṃ jayati tathā saḥ | uktebhyaścaturbhyaḥ kiñcinnyūnān darśayati-aśvatthāmetyādi| aśvatthāmā guruputraḥ vikarṇaḥ svakaniṣṭhabhrātā saumadattirbhīṣmapitṛvyasya vāhlīkasya putraḥ somadttastasya putraḥ saumadattirbhūriśravāḥ |

2.9

ta0 ṭī0-kimeta eva tava viśiṣṭā yoddhāro netyāha-anye ceti | anye ca jayadrathaśalyaprabhṛtayaḥ madarthe matprayojanāya tyaktajīvitā jīvitaṃ tyaktuṃ kṛtaniścayāḥ | nanu tvadarthe tyaktajīvitā apyasamarthāścetkiṃ kuryuuriti cennetyāha viśeṣaṇābhyāṃ dvābhyām-nānāśastrapraharaṇāḥ sarve yuddhaviśāradā iti| nānāśastrāṇi praharaṇāni yeṣāṃ te tathā yuddhaviśāradāḥ vividhayuddhamārgeṣu sarve nipuṇā ityarthaḥ |

2.10

ta0 ṭī0-evaṃ cettarhi bhayābhāvātkimitastato dhāvasītyata āha-aparyāptamiti | tat yathoktayoddhṛviśiṣṭaṃ bhīṣmābhirakṣitamasmākaṃ balaṃ sainyamaparyāptamapūrṇaṃ me bhāti | eteṣāṃ pāṇḍavānāṃ tu balaṃ bhīmenābhirakṣitaṃ paryāptaṃ pūrṇaṃ samarthaṃ me pratibhātītyarthaḥ |

2.11

ta0 ṭī0-tarhi kiṃ karttavyamityata āha-ayaneṣviti | ayaneṣu vyūhapraveśanirgamasthāneṣu sarve yathābhāgaṃ vibhaktāṃ svāṃ svāṃ raṇabhūmimaparityajyāvasthitāḥ santo bhavantaḥ sarva eva hi bhīṣmaṃ senāpatimevābhirakṣantu | senāpatau rakṣite sarvaṃ sainyaṃ rakṣitaṃ bhavatīti bhāvaḥ |
ma0 ṭī0-samarasmārambhasamaye yodhānāṃ yathāpradhānaṃ yuddhabhūmau pūrvāparādidigvibhāgenāvasthitisthānāni yāni niyamyante tānyatrāyanānyucyante | senāpatiśca sarvasainyamadhiṣṭhāya madhye tiṣṭhati | tatraivaṃsati yathābhāgaṃ

2.12

taṃ0 ṭī0-evaṃ śatrusainyādantarbhīto'pi śaṭhatvenaivācāryamupasṛtya svotkarṣadyotakavacanairatuṣṭenācāryeṇopekṣitaṃ rājānaṃ jñātvā ayaneṣvityādinā''tmāśritaṃ jñātvā rājatvānnopekṣaṇīya iti taṃ bhīṣmo harṣayāmāsetyāha-tasyeti | tasya duryodhanasya harṣaṃ samyagjanayan pratāpavān kuruvṛddhaḥ pitāmahaḥ uccaiḥ siṃhanādaṃ vinadya śaṅkhaṃ dadhmau |

2.13

ta0 ṭī0-tato bhīṣmasya senāpateḥ śaṅkhaśabdānantaraṃ śaṅkhabheryādayaḥ sahasaiva tatkṣaṇamevābhyahanyanta | kartṛvivakṣayā karmakartariprayogaḥ| śaṅkhādīnāṃ sa śabdastumulo vīrahṛdayakampano'bhavat | pāṇḍavāstu nākampanteti bhāvaḥ |

2.14

ta0 ṭī0-tataḥ pāṇḍavasainyasya harṣaṃ dyotayituṃ mādhavādīnāṃ śaṅkhadhmānamāha-tata iti | tato duryodhanasainye śaṅkhaśabdapravṛttyanantaraṃ śvetairhayairyukte mahati syandane sthitau mādhavaḥ pāṇḍavaśca divyau śaṅkhau pradadhmaturityāādibhiḥ śabdaistajjayaḥ sūcitaḥ |

2.16

taṃ0 ṭī0-pāṇḍavotkarṣameva dyotayituṃ tacchaṅkhanāmāni varṇayati-pāñcajanyamiti dvābhyām | pāñcajanyadevadattādināmabhisteṣāṃ śaṅkhā viditāstava putrasainye tu kasyāpi nāmnā prasiddhaḥ śaṅkho nāsti | kiñca hṛṣīkāṇāmindriyāṇāmīśaḥ thṛṣīkeśo yeṣāṃ sahāyasteṣāmeva jayo bhaviṣyatītyabhiprāyaḥ 15

2.18

ta0 ṭī0-anye'pi tatsainye śaṅkhāndadhdhurityāha-kāśyaśceti | kāśyaḥ kāśirājaḥ | śikhaṇḍī drupadaputraḥ bhīṣmavadhāya tapasotpanno vā'pūrvajanmā | dhṛṣṭadyumno droṇācāryavadhāyāgnikuṇḍādutpannaḥ | aparājitaḥ sātyakirarjunasamaḥ | etena bhīṣmadroṇādisahāyena matputro jeṣyatīti nā''śāsanīyamiti dhvanitam | spaṣṭārthamanyat |

2.19

ta0 ṭī0-dhārtarāṣṭrāṇāmanyaddhayaṃ sūcayati-sa ghoṣa iti | sa pāṇḍavasainye vīrakṛtaśaṅkhaghoṣo dhārtarāṣṭrāṇāṃ tava ye vīrāsteṣāṃ sarveṣāṃ hṛdayāni vyadārayat hṛdayavidāraṇatulyāṃ pīḍāmajanayat | kiṃ kurvan nabhaśca pṛthivīṃ ca vyanunādayan pratidhvaninā''pūrayan | yatastumulo'titīvraḥ |

2.20

ta0 ṭī0-yathā tvadīyānāṃ bhayaṃ prāptaṃ pāṇḍavānāṃ na tathā bhayaṃ jātaṃ, pratyuta śūratvaṃ vṛddhamityāhaatheti | tumulaghoṣānantaraṃ kapidhvajo garjanena vairidhairyāpahārakaḥ kapirhanumān dhvaje yasya so'rjunaḥ dhārttarāṣṭrān vyavasthitāndṛṣṭvā śastrasampāte pravṛtte pravarttamāne sati digvijayinaḥ pāṇḍoḥ putro gāṇḍivamagnidattaṃ dhanurudyamya |

2.21

ta0 ṭī0-tadā hṛṣīkeśaṃ sarvendriyaniyantāraṃ svasārathībhūtaṃ bhagavantamidaṃ vakṣyamāṇaṃ vākyamāhamahīpate iti sambodhanena evambhūte'rjune yuddhāyopasthite nītyabhāvānnaśyamānaṃ tava mahīpatitvamityupahāso dhvanitaḥ | arjunavākyamanuvadati-he acyuta ! yathā tava kuto'pi cyutirnāsti tathā me rathamubhayoḥ senayormadhye sthāpaya |

2.22

ta0 ṭī0-na hyekatraiva sthirībhūya yoddhuṃ niyamo'sti, kimarthamubhayoḥ senayormadhye rathaḥ sthāpanīya ityapekṣāyāmāha-yāvaditi | yoddhukāmānavasthitānetānyāvadahaṃ nirīkṣye tāvatkālaṃ sthāpaya, na tu sarvadetyarthaḥ | nanu tvaṃ prekṣako bhūtvā draṣṭumāgato'si yoddhuṃ vetyata āha-kairiti | asmin raṇasamudyame prāyo bāndhavāeva samāgatā ataḥ kairmayā saha yoddhavyaṃ keṣāṃ mayā saha| mama vā kaiḥ saha yoddhuṃ yogyamityarthaḥ |

2.23

ta0 ṭī0-nanu bandhavaḥ sarve tvayā dṛṣṭapūrvā eva yogyatāmayogyatāṃ ca jānāsyeva kiṃ punaratra tannirīkṣaṇeneti cettatrāha-yotsyamānāniti | ya ete'tra samāgatāstānyotsyamānānahamavekṣye drakṣyāmi | nanu bhīṣmādayaḥ kulavṛddhatvātsamā droṇādayastvācāryatvātsuhṛda evobhayoḥ samārthamāgatāścehye'tra samāgatāstānyotsyamānāniti kathamuktamiti cettatrāha | durbuddherdhārtarāṣṭrasya yuddhe priyacikīrṣavaḥ atastadavekṣaṇamucitameveti bhāvaḥ |

2.25

ta0 ṭī0-tataḥ kiṃ vṛttamityapekṣāyāṃ sañjayo dhṛtarāṣṭraṃ pratyuktavānityāha vaiśampāyanaḥ-sañjaya uvāceti | sañjayavacanamavatārayati-evamiti dvābhyām | he bhārata ! atidhārmikasya bharatasyānvaye jātasya tavāpi jñātidrohacintanamanucitamiti bhāvaḥ | guḍākā nidrā tasyā īśenārjunena evaṃ pūrvoktaprakāreṇokto hṛṣīkeśa ubhayoḥ senayormadhye bhīṣmadroṇayoḥ pramukhataḥ pramukhe, sarveṣāṃ ca mahīkṣitāṃ mahīṃ kṣiyante mahīkṣito rājānasteṣāṃ ca pramukhe, rathottamaṃ sthāpayitvā he pārtha ! samavetānyuddhāya militānetān kurūn paśyetyuvāca |

2.30

ta0 ṭī0-tataḥ kiṃ vṛttamityata āha-tatreti sārdhena | samavetān kurūn paśyetyevaṃ bhagavatokte sati pārtha ubhayoḥ senayorapi sthitān pitṝn bhūriśravādīn, tadanantaraṃ pitāmahānbhīṣmādīn, ācāryān droṇakṛpādīn, mātulān śalyaśakunyādīn, bhrātṛnbhīmaduryodhanādīn, putrānabhimanyulakṣmaṇādīn, pautrān lakṣmaṇādiputrān, sakhīnvayasyānaśvatthāmādīn, śvaśurān bhāryāṇāṃ pitṝn, suhṛdaḥ kṛtopakārā ye tānsarvānapaśyat || tataḥ kiṃ kṛtavāniti putrarājyahāniśaṅkāvyākulacittaṃ dhṛtarāṣṭramāśvāsayannivāha-tāniti | pitṛhīnānāṃ vane kliṣṭānāṃ rājyabhāgo deya iti tava kṛpā notpannā | tathā'rjunastu mahādevādindrādeśca labdhadivyāyudho'pi agnidattagāṇḍīvadhanuṣā vāsudevena sārathinā ca sarvakṣatriyajayanasamartho'pi tān sarvān bandhūnavasthitānsamīkṣya parayā svābhāvivkyā kṛpayā''viṣṭo vyāpto'bhūt | tatkṛtaḥ| yataḥ kaunteyaḥ mahāparādhinyapi kaṃse kṣamāśīlasya jñānino bhaktasya vasudevasya tatsamaśīlāyā bhaginyāḥ kuntyāḥ sutastata evaṃ viṣīdan viṣādaṃ kurvannidaṃ vakṣyamāṇaṃ vacanagrāmamabravīt || tadevāha—arjuna uvāceti| tacca dṛṣṭvetyārabhya dhārttarāṣṭrā raṇe hanyustanme kṣemataraṃ bhavedityantam| he kṛṣṇa ! saccidānandasvarūpa ! imaṃ svajanaṃ svakīyaṃ bhrātṛputrādibandhuvargaṃ yuyutsuṃ yoddhumicchuṃ samupasthitaṃ samyak śastrakavacādi sannahya samīpe sthitaṃ dṛṣṭvā mama gātrāṇyaṅgāni sīdanti vyathante| mukhaṃ ca pariśuṣyati sarvataḥ śuṣyati || kiñca me śarīre vepathuḥ kampaḥ romaharṣaśca jāyate | gāṇḍīvasraṃsanaṃ tvagdāhaścetyaniṣṭasūcakaṃ lakṣaṇaṃ pratīyate || kiñca avasthātuṃ ca na śaknomi ca punarme mano bhramatīva bhramasadṛśaṃ vikāraṃ manasi bhāvayāmi || 26-30 ||

2.31

ta0ṭī0–he keśava ! viparītāni nimittāni vāmāṅgasphuraṇādīni paśyāmi | ata evā''have yuddhe svajanaṃ hatvā śreya aihalaukikaṃ pāralaukikaṃ vā nā'nupaśyāmi manasi vicāraṇādanu paścānna paśyāmi | yadyapi ‘dvāvimau puruṣau loke sūryamaṇḍalabhedinau | parivrāṭ yogayuktaśca raṇe cābhimukho hataḥ’ iti śreyo'bhidhānamasti tathāpi hatasyaiva tadabhidhānānna hantuḥ kiñcitpuṇyamuktam |

2.32

nanu pāṇḍupṛthāputrasya tava rājyasukhādinairākāṅkṣyaṃ bhavatu | tathā'pi svajanavargārthaṃ tadākāṅkṣocitaiveti cettatrāha-yeṣāmiti | yeṣāṃ svajanabandhūnāmarthe no rājyādyapekṣitaṃ, ta ime prāṇānprāṇasādhanāni dhanāśāṃ ca tyaktvā yuddhe'vasthitāstasmānna yoddhumicchāmi |

2.33

nanu yuddhe vo hantuṃ śatrava eva sthitā na bandhava iti cettatrāha-ācāryā iti | spaṣṭārthaḥ | na hyetebhyo'nye svajanabandhavo bhavantīti bhāvaḥ |

2.34

ta0 ṭī0-nanu māstvāmuṣmikaṃ śreya aihikaṃ rājyabhogasukhādikaṃ tu syādevetyata āha-na kāṅkṣa iti | he kṛṣṇeti sambodhanena saccidānandasvarūpastvaṃ māmapi svarūpānandatuṣṭaṃ kurviti sūcitam | rājyasādhanabhūtavijayamahaṃ na kāṅkṣe necchāmi | vijayasādhyaṃ rājyaṃ na ca kāṅkṣe | rājyādhīnāni sukhāni ca na kāṅkṣe necchāmi | nanu loke śatruvijayarājyasukhārthameva sarvajanapravṛttistava kutastadanākāṅkṣotpannetyata āha-kinna iti | gāvaḥ samanaskānīndriyāṇi svaniyamyatayā vindate yaḥ sa mamendriyamanaḥpravṛttiṃ sadā tvaṃ jānāsīti bhāvena sambodhayati-govindeti | bahuhiṃsāvadyuddhasādhyarājyena no'smākaṃ kiṃ prayojanaṃ, rājyasādhyaviśiṣṭabhogaiḥ kiṃ, jīvitena bhogakaraṇakajīvitenopakrośamalīmena prāṇadhāraṇapoṣaṇena vā kiṃ prayojanaṃ, na kimapītyarthaḥ |

2.35

ta0 ṭī0-nanu yadyetānsvakīyabandhubuddhyā tvaṃ na haniṣyasi tarhi tvāmevaite rājyalobhena haniṣyanti | tasmāttvamevaitānhatvā sakalapṛthvīrājyaṃ kurviti cettatrāha-etāniti | asmān ghnato'pyetān trailokyarājyasyāpi hetorahaṃ hantuṃ necchāmi, mahīkṛte mahīmātrarājyaprāptyarthaṃ na hanyāmiti kimuta vaktavyamityarthaḥ | madhusūdaneti sambodhanena tvamapi daityameva hatavānna svabandhūniti sūcitam |

2.36

ta0 ṭī0-bhavatu tathā'pyanyānrvihāya yuṣmadvadhe sadā kṛtaprayatnānātinirghṛṇāndhṛtarāṣṭraputrāṃstvaṃ jahi | taddhanane yuṣmākaṃ mahatī prītirbhaviṣyatītyata āha-nihatyeti | dhārtarāṣṭrānnihatya no'smākaṃ kā prītiḥ syānna kā'pītyarthaḥ | nanu garāgnidānādinaite ātatāyinaḥ| ātatāyivadhastadvadhe doṣābhāvaśca śāstravihitaḥ| tathā hi-‘agnido garadaścaiva śastrapāṇirdhanāpahaḥ | kṣetradāraharaścaiva ṣaḍete hyātatāyinaḥ || ātatāyinamāyāntaṃ hanyādevāvicārayan | nātatāyivadhe doṣo hanturbhavati kaścana ||’ iti smṛteḥ | tasmācchāstrānuvarttinā tvayā ātatāyilakṣaṇasampannā duryodhanādayo hantavyā iti cet “yasya brahma ca kṣatraṃ cobhe bhavata odanaḥ, mṛtyuryasyopasecanaṃ” ‘brahmāṇamindraṃ rudraṃ ca yamaṃ varuṇameva ca | prasahya harate yasmāttasmāddhariritīryate ||’ “attā carācaragrahaṇāt, na karmaṇā lipyate pāpakena” ityādiśāstrāccarācarasaṃhārako'pi nirdoṣastvamityabhiprāyeṇa sambodhayati-janārdana iti| vayaṃ tu na tathetyāha-etānātātayino hatvā'smān pāpamevāśrayet bandhutvāt | mātṛpitṛbandhuvadhasya śāstre mahāpātakatvenoktatvāt |

2.37

ta0 ṭī0—yasmādbandhuvadhe aihikaṃ pāralaukikaṃ ca na kimapi phalaṃ, pratyuta bandhuvadhajanyapāpaphalaṃ narakapātaḥ syāttasmātsvabāndhavāndhārtarāṣṭrānvayaṃ hantuṃ nārhāḥ | yadyapi viṣāgnidānādduṣkarmāṇa ete iti satyaṃ, tathā'pi svajanaṃ hatvā vayaṃ kathaṃ sukhinaḥ syāma | hīti niścaye | naiva syāmetyarthaḥ | mādhaveti tvamapi vaṃśavarddhako natu vaṃśanāśaka iti bhāvaḥ |

2.38

ta0 ṭī0-nanu yūyamapi teṣāṃ svajanā eva te kathaṃ yuṣmadvadhe pravṛttā iti cettatrāha-yadyapīti | yadyapyete duryodhanādayo lobhopahatacetasaḥ lobhenopahataṃ naṣṭaṃ dharmaviṣayaṃ ceto yeṣāṃ te | tathā naṣṭadharmajñānatvātkulaghnatādidoṣaṃ paśyanto'pi na paśyantītyato'smadvadhe pravṛttā ityarthaḥ |

2.39

ta0 ṭī0—vayaṃ tu na tathetyāha—kathamiti | kulakṣayakṛtaṃ doṣaṃ prakarṣeṇa paśyadbhirasmābhirasmātpāpānnivarttituṃ kathaṃ na jñeyaṃ | dharmapravarttakabhavadāśrayāṇāmasmākaṃ nādharme pravṛttiḥ syādityasmābhirbhavā nardyate yācyate iti janārdaneti sambodhanābhiprāyaḥ | “kṛtyalyuṭobahulam” iti karmaṇi lyuṭ |

2.40

ta0 ṭī0-kulakṣayakṛtaṃ doṣaṃ prapaśyadbhirityuktamidānīṃ tameva doṣaṃ prapañcayati-kulakṣaya iti | sanātanāḥ paramparāgatāḥ kulocitā dharmāḥ kulakṣaye dharmānuṣṭhātṛpuruṣavarge naṣṭe sati praṇaśyanti | naitāvāneva doṣaḥ kintu uta anyo'pītyarthaḥ | anuṣṭhātrabhāvāddharme dharmamātre naṣṭe sati kṛtsnaṃ kulaṃ yatkiñcidavaśiṣṭaṃ strībālādirūpam adharmo'bhibhavati vyāpnoti |

2.41

ta0 ṭī0-tataśca mahāndoṣo bhavatītyāha-adharmeṃti | adharmavyāpanātkulastriyaḥ praduṣyanti yatheṣṭācāreṇa varttante | bhaktānāṃ pāpakarṣakastvaṃ natu pāpe niyojaka ityabhiprāyeṇa kṛṣṇeti sambodhanaṃ | vārṣṇeyeti he dharmajña ! kulaprasūtastrīṣu duṣṭāsu satīṣu varṇasaṃkaro jāyate |

2.42

ta0 ṭī0—saṃkarotpattiphalamāha—saṃkara iti| jātyantarapuruṣādanyastriyāṃ jātaḥ saṃkaraḥ| sa kulaghnānāṃ kulasya ca narakāyaiva bhavati| na kevalaṃ kulaghnānāmeva narakapātaḥ kintu tatpitṝṇāmapītyāha— patantīti| hi yataḥ santatyabhāvāluptāḥ piṇḍodakakriyā yeṣāṃ te| eṣāṃ kulaghnānāṃ pitaraḥ patanti| narake iti śeṣaḥ |

2.43

ta0 ṭī0-saṃkarasya kulatatpitṝṇāmanarthakāritvamuktamidānīṃ taddhetubhūtapuruṣāṇāmajasraduḥkhānubhūtirūpaṃ phalamāha—doṣairiti dvābhyām | jātidharmāḥ brāhmaṇatvakṣatriyatvādijātyasādhāraṇā vedavihitāḥ kuladharmāśca śāśvatāḥ paramaśreyaḥ sādhanabhūtāḥ sadācāryopadiṣṭā vedavedāntanirṇītā bhagavadupāsanādipradhānāḥ kulaghnānāṃ varṇasaṃkarakārakairetairdoṣairutsādyante vināśayante |

2.44

ta0 ṭī0-dharmocchedātteṣāṃ narake niyataṃ nivṛttivarjitamajasramityarthaḥ | yathā syāttathā vāso bhavatītyato mahānarthakāraṇaṃ bandhuvadhakaraṃ yuddham |

2.45

ta0 ṭī0-yasmādevaṃ tasmādanarthe'rthabuddhyā tadadhyavasāyino vayaṃ mahāmūḍhā iti paścāttāpaṃ kurvannāhaaho bata iti | bata iti khede | vayaṃ mahatpāpaṃ kartuṃ vyavasitāḥ niścayaṃ kurvantaḥ | yadyasmādrājyasukhalobhena svajanaṃ hantumudyatā iti |

2.46

ta0 ṭī0-nanu bandhukṛpāmohena tvayi nirviṇṇe'pi pareṣāṃ bhīmādīnāṃ ca nirvedābhāvādrājyahetoste parasparaṃ yotsyanta eva | tato yuddhā''veśena dhārtarāṣṭrāstvāmapi haniṣyanti cettadā tvayā kiṃ karttavyamiti cettatrāha-yadīti | apratīkāraṃ prāṇatrāṇāya pratīkāramakurvantamaṃta evāśastraṃ māṃ yadi śastrapāṇayaḥ dhārtarāṣṭrāḥ lobhā''viṣṭacetastvena naṣṭajñānā raṇe hanyuścettarhi ajasranarakaphalādbandhuvadhāttanmaraṇaṃ me kṣemataraṃ bhavedatyarthaṃ hitaṃ bhavet | etaccharīranāśe'pi "kimahaṃ pāpamakaravaṃ | kimahaṃ sādhu nākaravam" ityevaṃ paścāttāpābhāvāditi bhāvaḥ |

2.47

ta0 ṭī0—tataḥ kiṃ vṛttamiti dhṛtarāṣṭrāpekṣāyāṃ sañjaya uvāca—evamiti| śokena saṃvignaṃ vyathitaṃ mānasaṃ yasya so'rjunaḥ saṅkhye saṃgrāme evaṃ pūrvoktaprakāreṇoktvā saśaraṃ cāpaṃ visṛjya rathopasthe rathoparyupaveśanasthāne upāviśat |
iti śrīmadbhagavadgītāṭīkāyāṃ tattvaprakāśikāyāṃ jagadvijayiśrīkeśavakāśmīrimaṭṭācāryaviracitāyāmarjunaśokavarṇanaupādghātākhyaḥ prathamo'dhyāyaḥ |
1 ||

Linked texts (1)