Bhagavadgita 2.21
Gūḍhārthadīpikā 2.21
- Language
- Sanskrit
2.21
4 madhusūdanīvyākhyā | tatvātpṛthaṅkaniṣiddhau | yasmādevaṃ sarvavikāraśūnya ātmā tasmāccharīre hanyamāne tanmavaddho'pi kenāpyupāyena na hanyate na hantuṃ śakyata ityupasaṃhāraḥ |
4 madhusūdanīvyākhyā | nanu janyatvena vināśitvamanumāsyāmahe, netyāha-ajamiti | na jāyata ityajamādyavikārarahitam | tatra hetuḥ nityaṃ sarvadā vidyamānam | prāgavidyamānasya hi janma dṛṣṭaṃ natu sarvadā sata ityabhiprāyaḥ | athavā avināśinamabādhyaṃ satyamiti yāvat | nityaṃ sarvavyāpakam | tatra hetuḥ | ajamavyayaṃ janmavināśaśūnyaṃ, jāyamānasya vinaśyataśca sarvavyāpakatvasatyatvayorayogāt | evaṃ sarvavikriyāśūnyaṃ prakṛtamenaṃ dehinaṃ svamātmānaṃ yo veda vijānāti śāstrācāryopadeśābhyāṃ sākṣātkaroti ahaṃ sarvavikriyāśūnyaḥ sarvabhāsakaḥ sarvadvaitarahita paramānandabodharūpa iti, sa evaṃ vidvānpuruṣaḥ pūrṇarūpaḥ kaṃ hanti kathaṃ hanti | kiṃśabda ākṣepe | na kamapi hanti na kathamapi hantītyarthaḥ | tathā kaṃ ghātayati | kathaṃ ghātayati | kamapi na ghātayati kathamapi na ghātayatītyarthaḥ | nahi sarvavikāraśūnyasyākarturhananakriyāyāṃ kartṛtvaṃ saṃbhavati | tathāca śrutiḥ 'ātmānaṃ cedvijānīyādayamasmīti pūruṣaḥ | kimicchankasya kāmāya śarīramanusaṃjvaret' iti | śuddhamātmānaṃ viduṣastadajñānanibandhanādhyāsanivṛttau tanmūlarāgadveṣādyabhāvātkartṛtvabhoktṛtvādyabhāvaṃ darśayati | ayamatrābhiprāyo bhagavataḥ-vastugatyā ko'pi na karoti na kārayati ca kiṃcit sarvavi-
4 madhusūdanīvyākhyā | kriyāśūnyasvabhāvatvāt, paraṃtu svapna ivāvidyayā kartṛtvādikamātmanyabhimanyate mūḍhaḥ | taduktaṃ 'ubhau tau na vijānītaḥ' iti | śrutiśca 'dhyāyatīva lelāyatīva' ityādi | ataeva sarvāṇi śāstrāṇyavidvadviṣayāṇi | vidvāṃstu samūlādhyāsabādhānnātmani kartṛtvādikamabhimanyate sthāṇusvarūpaṃ vidvāniva coratvam | ato vikriyārahitatvādadvitīyatvācca vidvāñca karoti kārayati cetyucyate | tathāca śrutiḥ 'vidvānna bibheti kutaścana' iti | arjuno hi svasminkartṛtvaṃ bhagavati ca kārayitṛtvamadhyakṣya hiṃsānimittaṃ doṣamubhayatrāpyāśaśaṅke | bhagavānapi viditābhiprāyo hanti ghātayatīti tadubhayamācikṣepa | ātmani
4 madhusūdanīvyākhyā | kartṛtvaṃ mayi ca kārayitṛtvamāropya pratyavāyaśaṅkāṃ mā kārṣīrityabhiprāyaḥ | avikriyatvapradarśanenātmanaḥ kartṛtvapratiṣedhātsarvakarmākṣepe bhagavadabhiprete hantirūpalakṣaṇārthaḥ | puraḥsphūrtikatvāt pratiṣedhahetostulyatvātkarmāntarābhyanujñānupapatteḥ | tathāca
4 madhusūdanīvyākhyā|
vakṣyati 'tasya kārya na vidyate' iti | ato'tra hananamātrākṣepeṇa karmāntaraṃ bhagavatābhyanujñāyata iti mūḍhajanajalpitamapā-
nanvevamātmano vināśitābhāve'pi dehānāṃ vināśitādyuddhasya ca tannāśakatvātkathaṃ bhīṣmādidehānā manekasukṛtasādhanānā mayā yuddhena vināśaḥ kārya ityāśaṅkāyā uttaraṃ jīrṇāni vihāya vastrāṇi navāni gṛhṇāti vikriyāśūnya eva naro yathetyetāvanmātra nirvāhe aparāṇīti viśeṣaṇamutkarṣātiśayakhyāpanārtham | tena yathā nikṛṣṭāni vastrāṇi vihāyotkṛṣṭāni jano gṛhṇātītyabhityāyātam | tathā jīrṇāni vayasā tapasā ca kṛśāni bhīṣmādiśarīrāṇi vihāya anyāni devādigarīrāṇi sarvotkṛṣṭāni ciropārjitadharmaphalabhogāya saṃyāti samyak garbhavāsāvikleśavyatirekeṇa prāpnoti | dehī prakṛṣṭadharmānuṣṭhānadehavānbhīṣmādirnityarthaḥ | 'anyannavataraṃ kalyāṇataraṃ rūpaṃ kurute pitryaṃ vā gāndharva vā daivaṃ vā prājāpatyaṃ vā brāhmaṃ vā' ityādiśruteḥ | etaduktaṃ bhavati-bhīṣmādayo hi yāvajjīvaṃ dharmānuṣṭhānakleśenaiva jarjaraśarīrā vartamānaśarīrapānamantareṇa tatphalabhogāsāmarthyā yadi dharmayuddhena svargapratibandhakāni jarjaraśarīrāṇi pātayitvā divyadehasaṃpādanena svargabhogayogyāḥ kriyante tadā tadatyantamupa-
Linked texts (1)
- Bhagavadgītā — Vyāsa, Sanskrit