Bhagavadgita 19.41
Commentary of Nīlakaṇṭha 19.41
- Language
- Sanskrit
19.41
3 nīlakaṇṭhavyākhyā ( caturdharī ) | saṅgasyopapādanāya kriyākārakaphalalakṣaṇasya kṛtsnasya saṃsārasya triguṇātmakatvamuktam | nahyātmānātmanorguṇātītaguṇātmakayoḥ saṅgaḥ saṃbhavati | nahyākāśāntarvartipṛthivyādiguṇena gandhādinākāśaḥ saṃsṛjyate tadvadityuktam | samāptaḥ śāstrārthaḥ | ayedānīṃ sarvagītāśāstrārthamupasaṃhartuma saṅgaśastrābhyupāyaṃ ca pradarśayituṃ prakaraṇāntaramārabhate-- brāhmaṇetyādinā | śūdrāṇāmasamāsakaraṇaṃ vedānadhikārāt | pravibhaktāni asaṃkīrṇāni | tatra hetumāha - svabhāvaprabhavairguṇaiḥ | svabhāva
| nīlakaṇṭhavyākhyā ( caturdharī) | īśvarasya prakṛtistriguṇātmikā saiva prabhavo heturyeṣāṃ guṇānāṃ te svabhāvaprabhavāstaiḥ | yadvā brāhmaṇasvabhāvasya sattvaguṇaeva prabhavaḥ śāntatvāt | kṣatriyasvabhāvasya sattvopasarjanaṃ rajaḥ- īśvarasvabhāvatvāt | vaiśyasvabhāvasya tamaupasarjanaṃ rajaḥ kṛṣyādisvabhāvatvāt | śūdrasvabhāvasya rajaupasarjanaṃ tamaḥ śuśrūṣāsvabhāvatvāt | athavā svabhāvaḥ prāgbhavīyaḥ saṃskārastatprabhavairnatu jātimātraprabhavaiḥ pakṣiṇāmākāśagamanavat | ataeva jātyantaravyāvṛttānāṃ dharmāṇāṃ śamādiṣu pāṭho na dṛśyate | nahiṃ śūdrādvyāvṛttaṃ traivarṇikānāmadhyayanādikaṃ vā itaradvayādvyāvṛttaṃ brāhmaṇānāmadhyāpanādikaṃ vā iha paṭhyate | kiṃtu sarve sarvajātīyānāṃ sādhāraṇā dharmāḥ śamādayo dṛśyante | yathāhi droṇādiṣu brāhmaṇeṣvapi śauryādikaṃ bharatādiṣu kṣatriyeṣvapi śamādikaṃ dṛṣṭam | evamitaratra | tasmādyasminkasmiṃścidvarṇe śamādayo dṛśyante sa śūdro'pyetallakṣaṇairbrāhmaṇa eva jñātavyaḥ | yatra ca brāhmaṇe'pi śūdradharmā dṛśyante sa śūdra eva | tathācāraṇyake sarpabhūtaṃ nahuṣaṃprati yudhiṣṭhiravākyam 'satyaṃ dānaṃ kṣamā śīlamānṛśaṃsyaṃ tapo ghṛṇā | dṛśyante yatra nāgendra sa brāhmaṇa iti smṛtaḥ' | tathā 'yaccaitallakṣyate sarpa vṛttaṃ sa brāhmaṇaḥ smṛtaḥ | yatraitanna bhavetsarpa taṃ śūdramiti nirdiśet' iti | jātidharmāstu manunā darśitāḥ 'adhyāpanaṃ
brāhmaṇakarmāṇyaha-śama iti |
Linked texts (1)
- Bhagavadgītā — Vyāsa, Sanskrit