Bhagavadgita 4.18
Tātparyabodhinī 4.18
- Language
- Sanskrit
4.18.1
antavanta iti | aprameyasya pratyakṣādipramāṇaiḥ pramāpayitumaśakyasya | nahyasti pratyakṣāderviṣayatātmanaḥ pramāpayitrī | tathāhi | nātmā pratyakṣaviṣayaḥ śabdādirahitatvāt 'aśabdamasparśam' iti śruteḥ | nānumānaviṣayaḥ liṅgābhāvāt 'naiva ca tasya liṅgam' iti śruteḥ | nāpyupamānaviṣayaḥ sādṛśyābhāvāt, 'hetudṛṣṭāntavarjitam' iti śruteḥ | na śabdasyāpi viṣayaḥ nāmarūpajātyādyabhāvāt 'yattadadreśyamagrāhyamagotram' iti śruteḥ | nanu 'taṃ tvaupaniṣadam' iti śrūyate kathaṃ śabdāgamyatvamiti cetsatyam | yadyapi śrūyate tathāpi śabdapravṛttinimittābhāvānna tatra śabdaḥ pravartate 'yato vāco nivartante' iti śruteḥ | tarhi śruteraprāmāṇyamiti cenna | nirviśeṣādhigamakatvātprāmāṇyopapatteḥ | śrutirātmanyadhyastāśeṣaviśeṣaṃ nirasyā'dhiṣṭhānabhūtaṃ sanmātraṃ nirviśeṣamātmānamadhigamayati tena prāmāṇyamupapadyate | ātmanaḥ saviśeṣatvena jñātatve'pi nirviśeṣatasyājñātatvādajñātajñāpakatvena śruteḥ pramāṇalakṣaṇasaṃbhavāt, tathāpīdantayā sākṣānnirdeśṭumaśakyatvādātmā śruteraviṣaya eva | kiṃca ātmani viṣaye tvanyathānupapatterabhāvānnāpyarthāpatterviṣayaḥ | bhāvatvādupalabdherapyaviṣayaḥ | vāgaviprayatvādaitihāsayāpyaviṣayaḥ | ityātmanastvaprameyatvaṃ siddham | sarveṣāṃ pramāṇānāṃ prameyānāṃ ca yataḥ prāmāṇyasiddhistaṃ kiṃ pramāpayet | 'vijñātāramare kena vijānīyāt' iti śruteḥ |
4.18.2
svasminnadhyastasarvapramāṇaprameyasadbhāvāsadbhāvaprakāśakatvātsvaprakāśatvācca ātmanaḥ svataeva prāmāṇyaṃ natu kvacicca paratastata evāprameyastasyāvināśino vināśaḥ sattā'darśanaṃ paricchittistadabhāvo'syāstītyavināśī anantaḥ 'satyaṃ jñānamanantam' iti śrutestasyāvināśino'paricchinnasya paripūrṇasyā'taeva nityasya | nanu paricchinnasyāpi paramāṇorasti nityatvamiti cenna | tannityatve pramāṇābhāvāt | 'sarvagataśca nityaḥ' iti, 'yo vai bhūmā tadamṛtam' iti śravaṇādaparicchinnasyaiva bhūmno nityatvaṃ natu paricchinnasya, 'yadalpaṃ tanmartyam' iti śruteḥ | śarīriṇaḥ brahmādistambakāntāni śarīrāṇyupalabdhisthānatvenāsya santīti śarīrī sarvaprāṇiśarīropādhikastasya ātmā tveka evetyātmaikatve idaṃ bhagavadvacanaṃ pramāṇaṃ | yataḥ śarīriṇa ityātmaikatvamime dehā itīdamā nirdiśyamānānāṃ dehānāmanekatvaṃ ca vakti | śarīriṇaḥ sarvaśarīreṣvahamityupalabhyamānasya nityasyātmanaḥ ime ubhayatra senayordṛśyamānā bhīṣmādiśabdavācyā uktā 'ācāryāḥ pitaraḥ putrāḥ' ityādinā tvayoktā dehāḥ sarve antavantaḥ anto'vasānamadarśanaṃ tadvantaḥ | janmādimattvena pratītimātratvena cāniyatasattākā iti yāvat | nahi śuktirajatavadadhiṣṭhānabhramakalpitānāṃ dehādīnāṃ sattā saṃbhavati pramāṇato gṛhyamāṇaṃ yato'sataḥ sattābhāvaḥ pradarśitaḥ 'nāsato vidyate bhāvaḥ' iti tatastvamevaṃ dehādīnāmantavattvaṃ dehinastvātmano nityatvaṃ ca samyak avijñāya pūrvaṃ madīyā ete mriyanta iti śocitavānasi | idānīṃ śrutiyuktyanubhavairvicāryamāṇe ātmano dehānāṃ cāśocyatvaṃ siddhamanubhūtaṃ ca tvayā |
4.18.3
yasmāt tasmāt he bhārata vivekavijñānasaṃpanna, yudhyasva yuddhāya yatasveti pūrvameva yuddhāya pravṛttamarjunaṃ bhrāntyā śocantaṃ tacchokamūlamapanīya svakāryaṃ kurvityanujānīte bhagavān, bubhukṣuṃ śaṅkitaṃ śaṅkāmapāsya bhuṅkṣvetivat natu yuddhaṃ kurviti niyuṅkte | jñānakāṇḍe karmavidheranupayuktatvāt 'nahi karmaṇi karmārambhaḥ' iti karmaṇi karmāntarasyaivānupayuktatve kiṃ vaktavyaṃ svapratipakṣe jñānaprakaraṇe karmavidheranupayuktatvam | prayāsyantaṃ prayāhītivat yotsyantaṃ yudhyasvetyanumatimātraṃ bhagavato vacanasya tātparyam | yadvā 'etaṃ vai tamātmānaṃ viditvā brāhmaṇā vyutthāyātha bhikṣācaryaṃ caranti' iti brahmavidāṃ brāhmaṇānāṃ sarvaiṣaṇābhyo vyutthitavatāṃ śarīrayātrārthaṃ bhikṣāvidhiḥ śrūyate | jñānināmapyavaśyaṃ śarīrayātrāyāṃ vartitavyamiti, tadvadatrāpi brahmavidāṃ prāṇatrāṇamavaśyaṃ kartavyamiti sūcayituṃ jñānaprakaraṇe ātmajñānino'rjunasya kṣatriyatvena yuvatvena ca saṃnyāsavanasthatayoranupapattau, rājño'sya rājyenaiva śarīrayātrā bhavitavyā rājyasya parākrāntatvena tajjayāya yatasveti śarīrayātrātra bhagavatā vidhīyate | 'śarīrayātrāpi ca te na prasiddhyedakarmaṇaḥ' ityagre ucyate ca yatastato na kaścidatra karmavidhiriti mantavyam |
4.18.4
yattu 'pāpamevāśrayedasmān' iti, 'saṃkaro narakāyaiva kulaghnānām' iti, 'kathaṃ bhīṣmamahaṃ saṃkhye' ityātmanaḥ pāpakriyāviṣayatvaṃ tatphalabhoktṛtvaṃ tatkriyākartṛtvaṃ ca manyase tadātmasvarūpājñānakṛtameva bhavati | satyātmatattve parijñāte na kasyāpi vikalpasyāvakāśo'stītyātmayāthātmyamavagamayituṃ tatprakāśanaparau mantrāvarthataḥ paṭhati | tatrādyenātmanaḥ kriyāśrayatvaṃ tadviṣayatvaṃ ca yo manyate sa śrutavedānto'pi mūḍha evetyāha-
Linked texts (1)
- Bhagavadgītā — Vyāsa, Sanskrit