Bhagavadgita 4.69
Tātparyabodhinī 4.69
- Language
- Sanskrit
4.69.1
yā niśeti | prācīnakarmaphalānubhūtyai punaḥpunarbhavanti jāyanta iti bhūtāni prāṇinasteṣāṃ sarveṣāṃ bhūtānāṃ sthitaprajñavyatiriktānāṃ sarvabhūtānāṃ yā niśā bhavati 'tejaḥ parasyāṃ devatāyāṃ' ityādiśrutyuktā yā paradevatā sarvapramāṇagocarā nirviśeṣā sattāmātrā svayaṃ niśeva bhavati | yathā niśā nitarāṃ śerate prāṇino yatra sā niśā tamisrā rātriḥ sarvavyāpakatvena dṛṣṭeḥ praveṣṭumaśakyatvena sarvapadārthānāṃ svamātratvāpādanena ca bhūtānāṃ manuṣyādīnāṃ vyavahartumaśakyā bhavati, tathā seyaṃ paradevatāpi sarvavyāpakatvādidharmaiḥ sarvabhūtānāṃ vyavahartumaśakyatvānniśetyucyate | śaṃ sukhaṃ nitarāṃ sukharūpatvānniśā tasyāṃ niśāyāmantasukharūpāyāṃ parasyāṃ devatāyāṃ pare brahmaṇyānandaghane svayamavidyānidrāprabuddhaḥ saṃyamī bahiḥpravṛttinivṛttasarvendriyo brahmavideka eva jāgarti | tatraivāramati krīḍatyānandati | tadanye tu śerate | śrutavedāntā api nidritā iva tatsvarūpaṃ kimapi na jānantītyarthaḥ | yasyāmavidyāyāṃ draṣṭṛdarśanadṛśyādibhedavatyāṃ bhūtāni jāgrati ahaṃ mamedamiṣṭamaniṣṭamidaṃ kāryamidamakāryamiti vyavaharanti sātvavidyā dvaitabhūmiḥ paśyataḥ draṣṭāraṃ darśanaṃ dṛśyaṃ ca sarvaṃ pratyagdṛṣṭyā brahmaiva paśyato munerbrahmaniṣṭhasya niśā bhavati | yathā niśāyāṃ prāṇino na vyavaharanti tathā'yamavidyāniśāyāmahaṃmameti na vyavaharati | ahaṃ mametyādipratyayahetūnāmanādyavidyāvāsanānāṃ niḥśeṣavinaṣṭatvena tadbuddherbrahmamayyāḥ praveṣṭumaśakyatvādatrāhaṃ mamedamiti prākṛtameva vyavahāraṃ na karoti, kuta evalakṣaṇasyāsya viduṣo vaidikavyavahāraḥ sidhyatītyarthaḥ |
4.69.2
yadvā 'adhīhi bhagavo brahmavidyāṃ variṣṭhāṃ' ityādiśrutiprasiddhā yā brahmavidyā sarvabhūtānāṃ sarveṣāṃ prāṇināṃ niśā bhavati | svayaṃ cidākṛtyā sūryaprabhāvatprakāśanūpāpi sudṛṣṭiśūnyānāṃ niśeva bhavatīti niśetyucyate | yathā prasiddhaniśā svakīyatamaḥśaktyā nāmarūpabhedamapāsya sarvaṃ vastujātaṃ tamomātraṃ kṛtvā svayameva sarvatra vijṛmbhate tathaivaiṣā brahmavidyā svakīyacicchaktyā nāmarūpabhedamapohya sarvaṃ dṛṣṭajātaṃ cinmātraṃ kṛtvā svayamekaiva sarvatra vijṛmbhate | yatra niśāyāmiva ajñāstajjñāśca sarve vyavasthānarūpān svapnān paśyantaḥ śerate tasyāṃ brahmavidyāyāṃ saṃyamī bahiḥpravṛttiśūnyaḥ sthitaprajño brahmavideka eva jāgarti | 'ātmaratirātmakrīḍa ātmamithuna ātmajyotirātmānando bhūtvā| sarvadā''ste | yasyāmavidyāyāṃ sarvāṇi bhūtāni jāgrati tvamahamidamada iti vyavaharanti sātvavidyā dvaitāvasthā, paśyato draṣṭāraṃ darśanaṃ dṛśyaṃ ca sarvaṃ mithyaiveti paśyato brahmavido niśāṃ bhavati | yathā prāṇināṃ brahmavidyā niśā tathā brahmavido'pyavidyā niśā | brahmavidyayā brahmaivāhamiti svamānandaikarasaṃ paripūrṇaṃ viṣayīkartuṃ yathaivā'jñāḥ na śaknuvanti tathaivāyaṃ brahmavidvidyayāhaṃmamedamiti dehendriyādikaṃ viṣayīkartuṃ na śaknotītyarthaḥ | tata evāsya laukike vaidike ca karmaṇyanadhikāraḥ yogyatvābhāvāt | yasya dehatadāśritavarṇajātyādāvabhimānaḥ phalārthitvaṃ mamedaṃ kartavyamidaṃ na kartavyamiti kriyāsu guṇadoṣadarśanaṃ ca vidyate tasyaiva karmaṇi yogyatā dṛśyate natūktalakṣaṇaśūnyasya |
4.69.3
nahi nityanirantarasamādhiniṣṭhayā nirūḍhavijñānabalenāvidyāṃ tatkāryaṃ cā'dhyāsādikaṃ nirmūlya brahmatādātmyamāpādya brahmaivāhamiti sarvadā brahmaṇyeva tadātmanā tiṣṭhato viduṣaḥ punaḥ śarīratādātmyāpattistatrāhaṃmametyabhimānaśca saṃbhavati | tadasaṃbhave tatrāropitavarṇajātyādyabhimāno'pi na sidhyati | tadasiddhau sarvamithyātvadarśinaḥ phalābhisaṃdhyasiddheḥ kriyāsu guṇadoṣadarśanā'siddheśca | satyevaṃ na viduṣaḥ karmaṇyadhikāra upayujyate | sarvamithyātvadarśanasya pravṛtteśca parasparaviruddhatvādekādhikaraṇatvānupapatteḥ vastunaḥ satyatvaniścayadhīpūrvikā pravṛttirbhramakalpitatvaniścayadhīmūlakaṃ midhyātvajñānaṃ tatastayoḥ parasparaviruddhatvamekādhikaraṇatvānupapattiśca | nanu kartā karaṇaṃ kāryaṃ ca sarvaṃ mithyaiveti viduṣā karma kriyatāṃ, mithyātvena kṛtaṃ karma bandhāya na bhavatīticenna | mithyātvajñānasya pravṛttivirodhānnedaṃ jalaṃ kiṃtu marureveti jalamithyātvavedinastṛṣitasyāpi pravṛttyadarśanātkimutāropitaṃ dṛśyaṃ sarvaṃ mithyaiveti | tadadhiṣṭhānaṃ brahmaiva sarvatra paśyataḥ pravṛttiranupapannetyato hyavidyāvata eva karmaṇyadhikāro natu vidyāvataḥ | vidyāyā avidyātatkāryavirodhitvādvidyāvati brahmavidi avidyātatkāryaṃ ca tejasīva tamaḥ sakāryaṃ sthātuṃ na śaknoti | yata evaṃ tato bidhirvidhānaṃ vidheyaṃ vidhātā ca sarvamāvidyakaṃ mithyaiveti vijānato brahmavidaḥ sadātmanā tūṣṇīmavasthitiṃ vinā na kiṃcitkartavyamastīti siddham |
4.69.4
yathā kanyakā svayamṛtumatī bhūtvā jananīṃ janakaṃ bhrātaraṃ ca sarvaṃ svajanaṃ tyaktvā bhartāramevaikamāśritya tadekālambanā bhūtvā tatraiva ramate tenaiva tuṣyati hṛṣyatyānandati nānyaṃ śṛṇoti paśyati smarati spṛśati svayaṃ pativratābhūtvā tatraiva tiṣṭhati, tathaiva yasya brahmavido yateḥ prajñā samādhinā prauḍhībhūya dehaṃ prāṇamindriyajātaṃ ca sarvaṃ dūrataḥ parityajya saccidānandaikarasaṃ paraṃ brahmaikamevāśritya tadekālambanā bhūtvā tatraiva ramantī krīḍantī nandantī tuṣyantī hṛṣyantī satī pativratāvannānyacchṛṇoti paśyati manute vijānāti svayaṃ sadā tadātmanā tiṣṭhati | sa eva jīvanmuktisukhaṃ videhakaivalyasukhaṃ ca vindata iti sūcayituṃ sthitaprajñasya yaterbhikṣādāvapi vṛttervāhyānālambanatvameva pratipādayati śrībhagavān evaṃlakṣaṇa eva yatirvidehamuktiṃ prāpnoti nānyavidha iti nirdhārayan—
Linked texts (1)
- Bhagavadgītā — Vyāsa, Sanskrit