Bhagavadgita 5.44
Vaṃśī 5.44
- Language
- Sanskrit
5.44
vyākhyā—pārtha, he pṛthāputra, anena saṃbodhanena matsambandhinastava mameva vyavasāyātmakabuddhireva bhavituṃ yukteti sūcitam | vipaścitaḥ paṇḍitā bahumedhasaḥ tadbhinnastatsadṛśaḥ avipaścitaḥ alpamedhasaḥ | sādṛśyañca medhāvattvena | bhinnatvañca medhāyā mahattvārūpatvabhedābhyām | 'nañivayuktamanyasadṛśādhikaraṇe' iti mahābhāṣyasthaparibhāṣayā tadbhinnatatsadṛśasya bodhaḥ | ata eva 'abrāhmaṇamānaye' tyādau brāhmaṇabhinnabrāhmaṇasadṛśaḥ kṣatriyādirevānīyate na tu paścādiḥ (etena vedavākyānāṃ tātparyasya jñāne teṣām asāmarthyaṃ sūcitam | (ata eva) vedavādaratāḥ vedānāṃ vādeṣu arthavādeṣu 'akṣayyaṃ havai cāturmāsyayājinaḥ sukṛtaṃ bhavati' 'apāma somam amṛtā abhūma' ityevamādiṣu vākyeṣu ratāḥ prītāḥ | arthavādo nāma vihitakarmastutiniṣiddhakarmanindānyataraphalaṃ vidhiniṣedhabhinnaṃ vidhiniṣedhānyataraśeṣabhūtaṃ vākyam | taduktaṃ 'virodhe guṇavādaḥ syād anuvādo'vadhārite | bhūtārthavādastaddhānād arthavādastridhā mataḥ || iti | prakṛte 'tadyathehakarmacitolokaḥ kṣīyate evamevā'mutra puṇyacito lokaḥ kṣīyate' 'tameva viditvā'timṛtyumeti' ityevamādiśrutyantarapramāṇairhi sarvasukṛtasya kṣayitvabodhanāt tattvajñānādeva ca amṛtatvaprāpte rbodhanāt pūrvoktayoḥ śrutyorguṇavādatvarūpārthavādatvameva | tathā ca akṣayyaṃ sukṛtam, amṛtā abhūmetyatra bahukālavyāpitvamātraṃ śrutyā pratipādyate na mokṣarūpaṃ phalam | arthavādasya prayojanaṃ hi vihite karmaṇi praśaṃsayā'dhikāriṇaḥ pravartanam | niṣiddhātkarmaṇo'dhikāriṇo nindayā nivartanam ityanyatra vistaraḥ | anyat svargaprāptyādi phalasādhanebhyaḥ karmabhyo'nyad ātmavijñānam, tatphalabhūto mokṣaśca, nāstīti vādino vadanaśīlāḥ | kāmātmānaḥ kāmasvabhāvāḥ | kāmo viṣayabhogecchā' svargaparāḥ svargaḥ paraḥ pradhānaḥ puruṣārtho yeṣāṃ te | janmakarmaphalapradām janmaiva karmaṇaḥ phalam tatpradadātīti tām | janmeti saṃsāropalakṣaṇam | vedavādena karmaṇi (kāmye) pravṛttiḥ kāmyakarmaṇā ca janmādisaṃsāralābhaḥ | ato vedavāg janmakarmaphalapradā | bhogaiśvaryagatiṃ prati, bhogo'mṛtapānorvaśīvihārapārijātaparimalādyāsvādagrahaṇam | aiśvaryaṃ devādikaprabhutvam | tayorgatiḥ prāptiḥ, tāṃ pratiḥ sādhanabhūtā ye kriyāviśeṣāḥ, te bahulāḥ santi yasyāṃ vāci tām | tatra sādhanabhūtā ityaṃśo vākyamaryādayā labhyate | sāpekṣatve'pi gamakatvāt samāsaḥ | kriyāṇāṃ viśeṣāḥ kriyāviśeṣāḥ-agnihotra-darśa-paurṇamāsajyotiṣṭomādayaḥ | te bahulā adhikāḥ santi yasyāṃ vāci tām ityarthaḥ | puṣpitāṃ puṣpitapalāśavṛkṣavad viphalatayā āpātamātraramaṇīyām | anityasātiśayaphalajanakatayā nityaniratiśayaphalā'janakatvād na tu antato'pi ramaṇīyā'm ityarthaḥ | yām imām kriyāviśeṣabahulatvena ucyamānām vācam kāmyakarmakāṇḍasthavedavākyalakṣaraṇām pravadanti gūḍhaṃ tattātparyam samyag anavadhārayanta eva bāhyārthamātram avalambya nigadanti | adhamādhikāriṇāṃ pūrvaṃ svargādilobham utpādya paścād nityanaimittikakarmaṇi pravartanayā tadanuṣṭhānadvārā teṣāṃ cittaśodhanaṃ saṃpādya uttamādhikāritve prāpte brahmajñāne tān pravartya kramaśo mokṣasampādana eva kāmyakarmakāṇḍavedasya tātparyam iti hi rahasyam | tayā kriyāviśeṣabahulayā vācā, apahṛtacetasām ācchāditavivekaprajñānāṃ, bhogaiśvaryaprasaktānām bhogaiśvaryayoḥ prakarṣaṇa saktānām avipaścitāṃ vaktṝṇāṃ tacchrotṛṇāñca | samādhau samādhīyate'smin puruṣopabhogāya sarvam iti samādhirantaḥkaraṇam buddhiḥ, tatra | vyavasāyātmikā ātmatattvaniścayasvarūpā buddhiḥ sāṃkhyayogakarmayogayościttavṛttiḥ, na vidhīyate, na bhavatītyarthaḥ | karmakartari laṭ | yadvā na vidhīyate na kriyate ityarthaḥ | śāstrācāryopadeśābhyāmapotiśeṣaḥ | te mūḍhāḥ saṃsāre parivartante | tataśca anantaṃ duḥkhaṃ labhante iti bhāvaḥ | samādhāviti buddhirantaḥ karaṇam, vṛttimatī gṛhyate | vyavasāyātmikā buddhiriti buddhirantaḥkaraṇasya vṛttimato vṛttiviśeṣo gṛhyate niścayātmaka iti vivekaḥ ||42-44||
avataraṇam- nanu mātāpitṛsahasrebhyo'pi vatsalataratayā jīvakalyāṇe pravṛttā vedāḥ svargādi svalpaphalāni punarjanmādiduḥkhamūlasaṃsārapradāni karmāṇi kimarthaṃ vadanti ? ityāśaṅkāyāḥ samādhānaṃ kurvan vyavasāyātmakabuddhihīnānāṃ
Linked texts (1)
- Bhagavadgītā — Vyāsa, Sanskrit