Bhagavadgita 1.1
Sārārthavarṣiṇī 1.1
- Language
- Sanskrit
1.1.1
śrīviśvanāthacakravarttiṭhakkura-kṛtā ‘sārārthavarṣiṇī’ ṭīkā gaurāṃśukaḥ satkumudapramodī svābhikhyayā gostamaso nihantā| śrīkṛṣṇacaitanyasudhānidhirme mano'dhitiṣṭhan svaratiṃ karotu|| prācīnavācaḥ suvicārya so'hamajño'pi gītāmṛtaleśalipsuḥ| yateḥ prabhoreva mate tadatra santaḥ kṣamadhvaṃ śaraṇāgatasya|| iha khalu sakalaśāstrābhimata-śrīmaccaraṇasaroja-bhajanaḥ svayaṃ bhagavātnarākṛtiparabrahma śrīvasudevasūnuḥ sākṣāt śrīgopālapuryāmavatīryāpāraparamātarkyasvakṛpāśaktyaiva prāpañcika-sakala-loka-locana-gocarīkṛto bhavābdhinimajjamānān jagajjanānuddhṛtya svasaundaryamādhuryāsvādanayā svīyapremamahāmbudhau nimajjayāmāsa| śiṣṭarakṣā-duṣṭanigrahavrataniṣṭhāmahiṣṭhapratiṣṭho'pi bhuvo bhāraduḥkhāpahāramiṣeṇa duṣṭāṇāmapi svadveṣṭṛṇāmapi mahāsaṃsāragrāhagrāsī-bhūtānāmapi muktidānalakṣaṇaṃ paramarakṣaṇameva kṛtvā svāntarddhānottarakālajaniṣyamānānanādyavidyābandhanibandhana-śoka-mohādyākulānapi jīvānuddharttuṃ śāstrakṛnmunigaṇagīyamānayaśaśca dharttuṃ svapriyasakhaṃ tādṛśasvecchāvaśādeva raṇamūrddhaṇyudbhūtaśokamohaṃ śrīmadarjunaṃ lakṣyīkṛtya kāṇḍatrityātmakasarvavedatātparyya-paryyavasitārtharatnālaṅkṛtaṃ śrīgītāśāstramaṣṭādaśādhyāyamantarbhūtāṣṭādaśavidhaṃ sākṣāddigdyamānīkṛtamiva parama puruṣārthamāvirbhāvayāmbabhūva| tatrādhyāyānāṃ prathamena ṣaṭkena niṣkāmakarmayogaḥ, dvitīyena bhaktiyogaḥ, tṛtīyena jñānayogo darśitaḥ| tatrāpi bhaktiyogasyātirahasyatvādubhayasañjīvakatvenābhyarhitatvāt sarvadurlabhatvācca madhyavarttī kṛtaḥ|
1.1.2
karmajñānayorbhaktirāhityena vaiyarthyāt te dve bhaktimiśre eva sammatīkṛte| bhaktistu dvividhākevalā, pradhānībhūtā ca| tatrādyā-svata eva paramaprabalā, te dve (karmajñāne) vinaiva viśuddhaprabhāvatī, akiñcanā, ananyādi-śabdavācyā| dvitīyā tu karmajñānamiśretyakhilamagre vivṛtībhaviṣyati| athārjunasya śokamohau kathambhūtāvityapekṣāyāṃ mahābhāratavaktā śrīvaiśampāyano janmejayaṃ prati tatra bhīṣmaparvaṇi kathāmavatārayati-dhṛtarāṣṭra uvāca iti| kurukṣetre yuyutsavo yuddhārthaṃ saṅgatā māmakā duryodhanādyāḥ pāṇḍavāśca yudhiṣṭhirādayaḥ kiṃ kṛtavantastadbrūhi| nanu yuyutsava iti tvaṃ bravīṣyeva, ato yuddhameva karttumudyatāste tadapi kimakurvateti kenābhiprāyeṇa pṛcchasītyata āha-dharmakṣetra iti| 'kurukṣetraṃ devayajanam' iti śruteḥ tatkṣetrasya dharmapravarttakatvaṃ prasiddham| atastatsaṃsargamahimnā yadyadhārmikānāmapi duryodhanādīnāṃ krodhanivṛttyā dharme matiḥ syāt; pāṇḍavāstu svabhāvata eva dhārmikāḥ tato bandhuhiṃsanamanucitamityubhayeṣāmapi viveka udbhūte sandhirapi saṃbhāvyate| tataśca mamānanda eveti sañjayaṃ prati jñāpayituṃ iṣṭo bhāvo bāhyaḥ| ābhyantarastu sandhau sati pūrvavat sakaṇṭakameva rājyaṃ madātmajānāmiti me durvāra eva viṣādaḥ| tasmādasmākīno bhīṣmastvarjunena durjaya evetyato yuddhameva śreyastadeva bhūyāt iti tu tanmanorathopayogī durlakṣyaḥ|
1.1.3
atra 'dharmakṣetra' iti kṣetra-padenadharmasya dharmāvatārasya saparikara-yudhiṣṭhirasya dhānyasthānīyatvaṃ, tatpālakasya śrīkṛṣṇasya kṛṣivalasthānīyatvaṃ, kṛṣṇakṛtanānāvidhasāhāyyasya jalasecanasetubandhanādisthānīyatvaṃ, śrīkṛṣṇasaṃhārya duryodhanāderdhānyadveṣidhānyākāratṛṇaviśeṣasthānīyatvañca bodhitaṃ sarasvatyā| śrīviśvanātha cakravartī ṭhākura kṛta— ‘sārārthavarṣiṇī’ ṭīkākā bhāvānuvāda apanā (śrīkṛṣṇa) nāma pradānakara pṛthvīke andhakārako dūra karanevāle, kumuda sadṛśa bhaktoṃkā ānandavarddhana karanevāle, prema-sudhāke āgāra, unnata-ujjvala-rasa pradānakārī śrīkṛṣṇacaitanya mahāprabhu mere hṛdayameṃ vilāsa kareṃ| ajña honepara bhī maiṃ saṃnyāsī-śiromaṇi śrīgaurāṅgasundarake matānuyāyī hokara prācīna vaiṣṇavācāryoṃke vicāroṃkā vivecana karate hue gītārūpa amṛtakā leśamātra pāna karaneke lie lubdha huā hūm̐| ataḥ sādhugaṇa mujha śaraṇāgatako kṣamā kareṃ|
1.1.4
jinake śrīcaraṇakamaloṃkā bhajana hī sabhī śāstroṃkā abhimata hai, ve narākṛti parabrahma bhagavān śrīkṛṣṇa śrīvasudevanandanake rūpameṃ śrīgopālapurīmeṃ avatīrṇa hue| parama atarkya tathā adhokṣaja honepara bhī yogamāyāke mādhyamase ve janasādhāraṇake dṛṣṭigocara hue evaṃ isa gītākā upadeśa dekara bhavasāgarameṃ nimagna jagajjīvoṃkā uddhārakara apane saundarya-mādhuryādike āsvādana dvārā unheṃ premarūpī mahāsāgarameṃ nimajjita karāyā| sajjanoṃkī rakṣā tathā durjanoṃke saṃhārake lie pratijñābaddha hokara ve avatarita hue| parantu, bhū-bhāra-haraṇakī chalanāse unhoṃne duṣṭoṃ, bhagavadvidveṣiyoṃ tathā kumbhīpāka narakake samāna saṃsārarūpī mahāsāgarake duḥkhoṃmeṃ nimagna jīvoṃke apanī antarddhānalīlāke paścāt anādikālase avidyā tathā śoka-mohādise grasta jīvoṃkā uddhāra karane tathā muniyoṃ dvārā śāstroṃmeṃ kṛta yaśogānako dhāraṇa karaneke lie bhagavān śrīkṛṣṇane svecchāpūrvaka śoka-mohādiko aṅgīkāra karanevāle apane priya parikara arjunako lakṣyakara tathā bhaktiyoga| bhagavān śrīkṛṣṇane sabhī vedoṃke tātparyako gītāke aṭhāraha adhyāyoṃmeṃ aṭhāraha vidyāoṃse samanvitakara parama puruṣārthakā nirūpaṇa kiyā honepara vyartha haiṃ| ataḥ bhaktimiśrita honepara hī ye donoṃ āṃśikarūpameṃ svīkṛta bhakti svayaṃ hī svatantra evaṃ parama prabalā hai; ise karma tathā jñānakī sahāyatākī kiyā jāegā|
1.1.5
mahābhāratake vaktā śrīvaiśampāyana śrotā janamejayake lie bhīṣmaparvakī avatāraṇā karate hue ‘dhṛtarāṣṭra uvāca’ ityādi vākya kaha rahe haiṃ| dhṛtarāṣṭra sañjayase pūchate haiṃ ki yuddhābhilāṣī mere putroṃne tathā pāṇḍavoṃne kurukṣetra nāmaka yuddhabhūmimeṃ ekatrita hokara kyā kiyā? yahām̐ eka praśna ekatrita batāyā, ataḥ ve to yuddha hī kareṃge| parantu, ‘kyā kiyā’—isake hai ki ‘kurukṣetraṃ devayajanam’ arthāt kurukṣetra devatāoṃkī yajñasthalī hai| ve dharmameṃ pravṛtta ho sakate haiṃ; pāṇḍava to dhārmika haiṃ hī| ataḥ viveka utpanna honepara bandhuhiṃsāko anucita jānakara donoṃ hī sandhike lie sahamata ho sakate haiṃ| bāhyarūpase dhṛtarāṣṭra aisā pradarśita kara rahe haiṃ ki sandhi honese ve khuśa hī hoṃge, parantu āntarikarūpase unheṃ mahāduḥkha ho rahā hai ki banā rahegā| dhṛtarāṣṭra soca rahe haiṃ ki mere pakṣase yuddha karanevāle bhīṣma-droṇādi yahām̐ ‘dharmakṣetre’śabdake ‘kṣetra’ padake dvārā sarasvatīdevī eka viśeṣa arthako dhānake paudhoṃke samāna haiṃ; unalogoṃke pālanakarttā bhagavān śrīkṛṣṇa kṛṣakake samāna haiṃ; kṛṣṇake dvārā pāṇḍavoṃko dī jānevālī vividha prakārakī sahāyatāem̐ jala-siṃcana tathā mer̤a-bandhanake samāna haiṃ evaṃ duryodhanādi kauravagaṇa sārārthavarṣiṇī prakāśikā vṛtti
1.1.6
oṃ ajñānatimirāndhasya jñānāñjanaśalākayā| cakṣurunmīlitaṃ yena tasmai śrīgurave namaḥ|| namaḥ oṃ viṣṇupādāya kṛṣṇa-preṣṭhāya bhūtale| śrīśrīmadbhaktiprajñāna keśava iti nāmine|| atimartya-caritrāya svāśritānāñca-pāline| jīva-duḥkhe sadārttāya śrīnāma-prema-dāyine|| namaḥ oṃ viṣṇupādāya kṛṣṇapreṣṭhāya bhūtale| śrīmate bhaktisiddhānta sarasvatīti nāmine|| namo bhaktivinodāya saccidānanda nāmine| gauraśaktisvarūpāya rūpānugavarāya te|| viśvanātharūpo'sau bhaktivartma pradarśanāt| bhaktacakre varttitvāt cakravartyākhyayābhavat|| śrīgaur̤īya vaiṣṇavācāryapravara parama vaidāntika evaṃ rasika cūr̤āmaṇi mahāmahopādhyāya śrīviśvanātha cakravartī ṭhākurane śrīmadbhagavadgītākī śrīsārārthavarṣiṇī haiṃ| ataeva, śraddhālu janasādhāraṇake vyāpaka hitameṃ ukta ṭīkāke hindī anuvādameṃ pravṛtta ho rahā hūm̐| ṭīkākī śailī evaṃ bhāva atyanta gambhīra tathā paramocca dārśanika susiddhāntoṃse samṛddha honeke kāraṇa ukta anuvādako vṛttikī racanā karanā bhī āvaśyaka samajhatā hūm̐| śrīśrīguruvaiṣṇavoṃ evaṃ svayaṃ ataḥ sarvaprathama ina sabake kṛpāśīrvādake lie inake śrīcaraṇakamaloṃmeṃ sakātara prārthanā karatā hūm̐| śrīmadbhagavadgītā samasta śrutiyoṃ, upaniṣadoṃ evaṃ purāṇoṃkā sāra-saṅkalana śrīkṛṣṇa hī svayaṃ bhagavān haiṃ| ve akhila rasāmṛta mūrti evaṃ sarvaśaktimān (svarūpa-śakti), jīva-śakti (taṭasthā-śakti) tathā acit-śakti (māyā-śakti)—ye tīna pradhāna haiṃ| svayaṃ bhagavān śrīkṛṣṇakī icchāse śrīvaikuṇṭha-goloka-vṛndāvana cit-śaktikā, jīvasamūha jīva-śaktikā tathā baddha|
1.1.7
mukta jīva vaikuṇṭha evaṃ goloka ādi dhāmoṃmeṃ nityakāla bhagavānke icchāse kabhī-kabhī bhagavat-parikarake rūpameṃ isa māyika jagatmeṃ jagatmṛtyuke cakkarameṃ bhramaṇa karate hue tritāpoṃse dagdha ho rahe haiṃ| karuṇāvaruṇālaya bhagavān śrīkṛṣṇane apane nityasiddha parikara arjunake hṛdayameṃ apanī acintya śaktike prabhāvase māno moha (ajñāna) utpanna karākara usa mohakī nivṛttike gītā śāstrakā upadeśa diyā| viśuddha bhagavat-bhakti hī gītā śāstrakā carama pratipādya viṣaya hai| gītāmeṃ nirdiṣṭa śuddha bhaktikā avalambana karanese hī māyāgrasta jīva apane viśuddha svarūpameṃ pratiṣṭhita hokara bhagavat-sevāmeṃ niyukta ho sakate haiṃ| isake atirikta baddha jīvoṃke kalyāṇakā dūsarā śrīla cakravartī ṭhākura pramukha śrīgaur̤īya vaiṣṇavācāryoṃne śāstroṃke puṣṭa kahā jātā hai| donoṃ hī jñāna-svarūpa, jñātā-svarūpa, bhoktā-svarūpa, karttā-svarūpa evaṃ śuddha aṇucit honeke kāraṇa jīva alpajña aura māyāke dvārā vaśībhūta hone tathā abheda donoṃ hī satya hai, usī prakāra jīvakā parameśvarake sātha bheda atīta kevala śāstra buddhigamya honeke kāraṇa acintya kahalātā hai| ataeva nitya acintya-bhedābhedarūpa paratattva hī gītā śāstrakā pratipādya viṣaya hai| paratattva-vastu-svarūpa śrīkṛṣṇakā unakī śaktike pariṇāmasvarūpa jīva aura hai|
1.1.8
prakārake sādhana batalāe gaye haiṃ, kintu vāstavameṃ bhaktiyoga hī bhagavatprāptikā avasthā honepara madhyavartī avasthāko jñānayoga tathā paripakva unnata avasthāmeṃ (bhagavadarpita) karmake dvārā cittaśuddhi honepara cit aura acitke donoṃ hī nirarthaka haiṃ| tattvajñānake unmeṣake sātha-hī-sātha kevalā bhaktikā ekamātra sādhana hai| gītākā yahī gūr̤ha rahasya hai| kevala nirviśeṣa jñānake dvārā goloka-vṛndāvanarūpa paramadhāmameṃ paratattvarūpa svayaṃ-bhagavān kṛṣṇakī upasthita hokara unase pūchā-“tuma kisalie aisā kara rahe ho?” kururājane uttara diyā-“jo loga isa kṣetrameṃ dehatyāga kareṃ, unheṃ svargalokakī prāpti ho|” aisā sunakara devarājane unakā upahāsa kiyā evaṃ svargaloka lauṭa gae| rājā punaḥ bar̤e utsāhase hala calāne lage| indra punaḥ punaḥ unake samīpa ākara unakā upahāsa karate aura cale jāte| antataḥ anya devatāoṃke parāmarśase devarājane prasanna hokara kururājako yaha vara diyā ki gayā| satpatha brāhmaṇameṃ bhī 'kurukṣetraṃ devayajanamāsa| tasmādāhuḥ kurukṣetraṃ dhānakī khetī karatā hai, kintu dhānake paudhoṃke sātha-sātha eka prakārakī dhīre-dhīre sūkha jāte haiṃ| isalie kuśala kṛṣaka una dhānya-virodhī ghāsoṃko dharma-virodhī, dharmābhāsa, adhārmika duryodhanādikā saṃhārakara mūrtimāna dharmasvarūpa sarasvatī evaṃ dṛṣadvatī nadiyoṃke madhyavarttī kṣetrako kurukṣetra kahā gayā kṣatriyoṃke vināśa karaneke paścāt isī kṣetrake antargata pām̐ca sthānoṃpara huā|
Linked texts (1)
- Bhagavadgītā — Vyāsa, Sanskrit