Bhagavadgita 10
Sārārthavarṣiṇī 10
- Language
- Sanskrit
10.1
śrīviśvanātha— aiśvaryaṃ jñāpayitvoce bhaktiṃ yat saptamādiṣu| sarahasyaṃ tadevoktaṃ daśame savibhūtikam|| ārādhyatvajñānakāraṇamaiśvaryaṃ yadeva pūrvatra saptamādiṣūktam, tadeva saviśeṣaṃ bhaktimatāmānandārthaṃ prapañcayiṣyan “parokṣavādā ṛṣayaḥ parokṣañca mama priyam” iti nyāyena kiñciddurbodhatayaivāha—bhūya iti, punarapi rājavidyā rājaguhyamidamucyata ityarthaḥ| he mahābāho iti, yathā bāhubalaṃ sarvādhikyena tvayā prakāśitam, tathaitadbuddhyābuddhibalamapi sarvādhikyena prakāśayitavyamiti bhāvaḥ| śṛṇviti śṛṇvantamapi taṃ vakṣyamāṇe'rthe samyagavadhāraṇārthameva| paramaṃ pūrvoktādapyutkṛṣṭam| te tvāmativismitīkarttuṃ— “kriyārthopapadasya ca” iti caturthī, yataḥ, prīyamāṇāya premavate|
arthāt ‘rājavidyā rājaguhyamidam' ko punaḥ kaha rahā hūm̐| he mahābāho ! jisa prakāra yahām̐ bhī tuma sabase adhika buddhibalakā prakāśa karaneke yogya ho| bhī utkṛṣṭa |
sā. va. prakāśikā vṛtti—saptama, aṣṭama aura navama adhyāyameṃ bhajanīya parameśvara-tattvake aiśvaryādikā varṇanakara daśama adhyāyameṃ unakī vibhūtiyoṃkā gupta rakhakara prakārāntararūpase varṇana karanekā nāma parokṣavāda hai—sandarbha| kṛṣṇa nānā yatna kare|' parokṣavādameṃ varṇita viṣaya sāmānya logoṃke lie nikaṭa prakāśita hote haiṃ—'tathāpi tāhāra bhakta jānaye tām̐hāre|' isalie bhaktikā āśrayakara viśeṣa manoyogapūrvaka isa vibhūti-yoga-adhyāyakā anuśīlana karanā āvaśyaka hai|
10.2
śrīviśvanātha—etacca kevalaṃ madanugrahātiśayenaiva vedyaṃ nānyathetyāha—na me iti| mama prabhavaṃ prakṛṣṭaṃ sarvavilakṣaṇaṃ bhavaṃ devakyāṃ janma devagaṇā na jānanti, te viṣayāviṣṭatvānna jānantu, ṛṣayastu jānīyustatrāha—na maharṣayo'pi| tatra hetuḥ—ahamādiḥ kāraṇaṃ sarvaśaḥ sarvaireva prakāraiḥ, na hi piturjanmatattvaṃ putrā jānantīti bhāvaḥ| “na hi te bhagavan vyaktiṃ vidurdevā na dānavāḥ” ityagrimānuvādādatra prabhava-śabdasyānyārthatā na kalpyā|
sā. va. prakāśikā vṛtti—bhaktike binā kisī bhī anya upāyase jā sakatā hai ki bhagavat-anugrahake binā apane balase lākha ceṣṭā karanepara jātā hai— ‘prajāpatipatiḥ sākṣādbhagavān giriśo manuḥ| dakṣādayaḥ prajādhyakṣā naiṣṭhikāḥ sanakādayaḥ|| marīciratryaṅgirasau pulastyaḥ pulahaḥ kratuḥ| bhṛgurvasiṣṭha ityete madantā brahmavādinaḥ|| adyāpi vācaspatayastapovidyāsamādhibhiḥ| paśyanto'pi na paśyanti paśyantaṃ parameśvaram||’ (śrīmadbhā. 4/29/42-44) brahmā, śiva, sanakādi, bhṛgu, vaśiṣṭhādi pramukha brahmavādigaṇa darśanakī ceṣṭāse tapa-vidyā-samādhi ityādike dvārā āja taka ceṣṭā karanepara bhī ‘athāpi te deva padāmbujadvayaprasādaleśānugṛhīta eva hi| jānāti tattvaṃ bhagavanmahimno na cānya eko'pi ciraṃ vicinvan||’ (śrīmadbhā. 10/14/29) arthāt, he bhagavan! āpa atyanta durjñeya haiṃ| trilokīmeṃ aisā kauna jāna sake| phira bhī apane bhaktoṃke hṛdayameṃ svayaṃ sphurita honevāle bhagavan! lete haiṃ, usase anugṛhīta ho jāte haiṃ, ve hī āpakī saccidānandamayī mahimākā dvārā bahuta kāla taka pracura prayatnakara anusandhāna karanepara bhī āpakī mahimākā yathārtha jñāna nahīṃ prāpta kara sakatā|
“maiṃ hī devatāoṃ aura maharṣiyoṃkā ādi kāraṇa hūm̐, ataeva ve loga mere līlā-prabhava arthāt prāpañcika jagatmeṃ narākāra svarūpameṃ mere prakaṭa apane buddhibalase mere tattvakā anveṣaṇa karate haiṃ| usameṃ ve loga prāpañcika-buddhibheda karaneke yatnasahita prapañcake viparīta kisī avyakta, aparisphuṭa, nirguṇa, svarūpahīna śuṣka ‘brahma’ ko hī āṃśikarūpameṃ upalabdhakara parama tattvarūpa maiṃ sarvadā acintya śakti dvārā svaprakāśa, nirdoṣa, guṇasampanna ora nityasvarūpaviśiṣṭa saccidānanda mūrtti hūm̐| merī aparā-śaktise merā pratibhāta svarūpa hī ‘īśvara’ hai| aparā śakti dvārā baddhajīvoṃkī cintāse atīta merā eka asphuṭa svarūpa hī ‘brahma’ hai| ataeva ‘īśvara’ yā ‘paramātmā’ tathā ‘brahma’—merī ye do sphūrttiyām̐ hī sṛṣṭavastumeṃ anvaya aura vyatireka sampanna devatā aura maharṣigaṇa merī acintya-śaktike sāmarthyako na samajhakara svayaṃ māyā dvārā bhrānta hokara mere isa svarūpāvirbhāvako ‘īśvara-tattva’ samajhate haiṃ evaṃ śuṣka ‘brahma-bhāva’ ko śreṣṭha jānakara usameṃ apane svarūpako līna karanekā prayāsa karate haiṃ| kintu, mere bhaktagaṇa apane kṣudra jñānakī paricālanāse acintya-tattvakī gatiko asahaja jānakara mere prati bhakti-vṛttikā hī anuśīlana karate haiṃ| isase maiṃ dayārdra hokara sahaja jñāna dvārā unako apanī svarūpānubhūti pradāna karatā hūm̐|”—śrībhaktivinoda ṭhākura|
10.3
śrīviśvanātha—nanu parabrahmaṇaḥ sarvadeśakālāparicchinnasya tavaitaddehasyaiva janma devā ṛṣayaśca jānantyeva, tatra svatarjanyā svavakṣaḥ spṛṣṭvāha—yo māmiti| yo māmajaṃ vetti, kiṃ parameṣṭhinaṃ na anādiṃ satyaṃ tarhi anāditvādajamajanyaṃ paramātmānaṃ tvāṃ vettyeva, tatrāha—ceti| ajamajanyaṃ vasudevajanyañca māmanādimeva yo vetti ityarthaḥ| māmiti-padena vasudevajanyatvaṃ budhyate—‘‘janma karma ca me divyam’’iti madukteḥ, mama janmavattvaṃ paramātmatvāt sadaivājatvaṃ ca ityubhayamapi me paramaṃ satyaṃ acintyaśaktisiddhameva| yaduktaṃ—‘‘ajo'pi sannavyayātmā sambhavāmi” iti, tathā coddhava-vākyaṃ— “karmāṇyanīhasya bhavo'bhavasya te” ityādyanantaraṃ “khidyati dhīrvidāmiha” iti, atra śrībhāgavatāmṛtakārikā ca—‘‘tattanna vāstavaṃ cet syāddvidāṃ buddhibhramastadā| na syādevetyato'cintyā śaktirnānāsu kāraṇam|| tasmāt yathā mama bālye dāmodaratva-līlāyāmekadaiva kiṅkiṇyā bandhanāt paricchinnatvaṃ dāmnā svābandhanādaparicchinnatvaṃ cātarkyameva, tathaiva mamājatva-janmavattve cātarkye eva|” durbodhamaiśvaryañcāha—lokamaheśvaraṃ tava sārathimapi sarveṣāṃ lokānāṃ mahāntamīśvaraṃ yo veda, sa eva martyeṣu madhye asaṃmūḍhaḥ sarvapāpairbhaktivirodhibhiḥ| yastu ajatvānāditva-sarveśvaratvānyeva vāstavāni syurjanmavattvādīni tu anukaraṇamātrasiddhānīti vyācaṣṭe, sa saṃmūḍha eva sarvapāpairna pramucyate ityarthaḥ|
bhāvānuvāda—yadi praśna ho ki sarva deśa-kālādikī sīmāse atīta haiṃ, to isake uttarameṃ śrībhagavān apanī tarjanīse apane vakṣasthalako sparśakara yadi ve anādi haiṃ, to aja arthāt janma-kāraṇarahita paramātmā āpako jānate hī haiṃ? isake uttarameṃ śrībhagavān kahate haiṃ—'ca' ityādi| 'ajanya' haiṃ, ve hī tattvajña haiṃ| yahām̐ 'mām' śabdase vasudeva-janyatva arthāt vasudevase grahaṇa karanā aura ajanmā honā—donoṃ hī merī acintya-śaktise siddha 'karmāṇyanīhasya bhavo'bhavasya te durgāśrayo'thāribhayātpalāyanam| kālātmano yatpramadāyutāśrayaḥ svātmanarateḥ khidyati dhīrvidāmiha||' (śrīmadbhā. 3/4/16) striyoṃke sātha ramaṇa karate haiṃ—ina vicitra caritroṃko dekhakara vidvānoṃkī acintyaśakti hī nānātva yā vibhinnatvakā kāraṇa hai| jisa prakāra bacapanameṃ merī dāmodara līlāmeṃ eka hī samaya kiṅkiṇī dvārā mere udarake baddha honeke kāraṇa merā paricchinnatva arthāt sīmāviśiṣṭa honā tathā dūsarī ora yaśodā merā aparicchinnatva arthāt sīmārahita honā atarkya hī hai, usī prakāra apane durbodha aiśvaryake viṣayameṃ batā rahe haiṃ—'loka maheśvaram' arthāt he manuṣyoṃke bīca 'asaṃmūḍha' arthāt samasta prakārake pāpoṃ arthāt bhaktiādiko to vāstava mānate haiṃ, parantu janmādi grahaṇa karaneko anukaraṇa-mātra sā. va. prakāśikā vṛtti—yahām̐ bhagavānko aja arthāt ajanmā kahā bhagavānkī māyāke vaśībhūta haiṃ, kintu bhagavān māyāpati haiṃ| baddhajīvoṃkā sthūla śarīra parivarttanaśīla hai, kintu bhagavānkā śarīra saccidānanda, hote haiṃ, to ve yogamāyāke dvārā apane nitya svarūpameṃ hī avatarita hote raheṃge—'ahamevāsamevāgre' (śrīmadbhā. 2/9/32) 'bhagavānaika āsedam' (śrīmadbhā. 3/5/23), 'anādirādirgovindaḥ' (bra. saṃ. 5/1) 'eko ha vai nārāyaṇa acintya śaktike prabhāvase vasudeva-devakī tathā nanda-yaśodāke nitya putra
jāya ki ve devakīnandana yā yaśodānandanake rūpameṃ vikhyāta haiṃ, to ajanmā kisa prakāra hue? isakā uttara śrīmadbhāgavata ādi śāstroṃmeṃ isa nahīṃ kie, ve kaṃsake kārāgārameṃ vasudeva-devakīke samakṣa śaṃkha, cakra, gadā, padma, vibhinna prakārake alaṅkāroṃ tathā keśādise alaṅkṛta hokara kiśora svarūpameṃ prakaṭa hue| bādameṃ vasudeva-devakīkī prārthanāse śiśu ho gae| gokulameṃ yaśodānandanake rūpameṃ dvibhuja svarūpameṃ yaśodāke garbhase pūtanā-śakaṭāsura ādi mahābhayaṅkara aura balavāna asuroṃko sadgati pradāna karanā tathā apane śiśu-mukhameṃ akhila brahmāṇḍakā darśana karānā samasta īśvaroṃke īśvara, sabake ādi evaṃ svayaṃ anādi haiṃ|
10.5
śrīviśvanātha—na ca śāstrajñāḥ svabuddhyādibhiḥ mattatvaṃ jñātuṃ śaknuvanti, yato buddhyādīnāṃ sattvādivanmāyāguṇajanyatvānmatta eva jātānāmapi guṇātīte mayi nāsti svataḥ praveśayogyetetyāha—buddhiḥ sūkṣmārthaniścayasāmarthyam, jñānamātmānātmavivekaḥ, asammoho vaiyagryābhāvaḥ—ete trayo bhāvā mattattvajñānahetutvena sambhāvyamānā iva, na tu hetavaḥ| prasaṅgādanyānapi bhāvān lokeṣu dṛṣṭān na svata evodbhūtānāha—‘kṣamā’ sahiṣṇutvam, ‘satyaṃ’ yathārthabhāṣaṇaṃ, ‘damo’ bāhyendriyanigrahaḥ, ‘śamo’'ntarindriyanigrahaḥ—ete sāttvikāḥ| ‘sukhaṃ’ sāttvikam, ‘duḥkhaṃ’ tāmasam, ‘bhavābhāvau’ janmamṛtyuduḥkhaviśeṣau, ‘bhayaṃ’ tāmasam ‘abhayaṃ’ jñānotthaṃ sāttvikam, rājasādyutthaṃ rājasam, ‘samatā’ ātmaupamyena sarvatra sukhaduḥkhādi-darśanam ‘ahiṃsā-samate’ sāttvikyau, ‘tuṣṭiḥ’ santuṣṭiḥ, sā nirupādhiḥ sāttvikī, sopādhistu rājasī, tapo-dāne'pi sopādhinirupādhitvābhyāṃ sāttvika-rājase, yaśo'yaśasī api tathā| matta iti—ete manmāyāto bhavanto'pi śaktiśaktimatoraikyāt matta eva||4-5|| sā. va. prakāśikā vṛtti—bhagavān hī sabake ādi, mūlakāraṇa evaṃ acintya-bhedābhedarūpameṃ unase hī sambandhita haiṃ| anātma-vivekarūpa jñāna, asammoha, kṣamā, satya, dama, śama, sukha, duḥkha, bhava (janma), abhāva (mṛtyu) ahiṃsā, samatā, tuṣṭi, tapa, dāna, yaśa aura ayaśa—ye sabhī jīvoṃke bhāva haiṃ| maiṃ ina sabakā ādi kāraṇa to hūm̐, kintu maiṃ inase pṛthak hūm̐| mere acintyabhedābheda-tattvako jāna leneke paścāt bhinna haiṃ|”—śrībhaktivinoda ṭhākura||4-5||
10.6
śrīviśvanātha—buddhijñānāsaṃmohān svatattvajñāne'samarthānuktvā tattvato'pi tatrāsamarthānāha—maharṣayaḥ sapta marīcyādayastebhyo'pi pūrve'nye catvāraḥ sanakādayo manavaścaturdaśa svāyambhuvādayo matta eva hiraṇyagarbhātmanaḥ sakāśādbhavo janma yeṣāṃ te| mānasā mana ādibhya utpannā jātāḥ abhūvannityarthaḥ—yeṣāṃ marīcyādīnāṃ sanakādīnāñcemā brāhmaṇādyā loke varttamānāḥ prajāḥ putrapautrādirūpāḥ śiṣya praśiṣyarūpāśca|
sā. va. prakāśikā vṛtti—yahām̐ śrībhagavān apanese utpanna brahmāṇḍakī haiṃ, ye mahāviṣṇukī hiraṇyagarbha nāmaka śaktise utpanna haiṃ| brahmājīse sanaka, sanandana, sanātana, sanata—ye cāroṃ kumāra, tatpaścāt bhṛgu, marīci, atri, pulastya, pulaha, kratu aura vaśiṣṭha—ye saptarṣi utpanna hue| tatpaścāt (1) svāyambhuva (2) svārociṣa (2) uttama (4) tāmasa (5) raivata (6) cākṣuṣa (7) vaivasvata (8) sāvaṇi (9) dakṣasāvarṇi (10) brahmasāvarṇi (11) dharmasāvarṇi (12) rudraputra (sāvarṇi) (13) rocya (devasāvarṇi) (14) bhautyaka (indrasāvarṇi)—ye caudaha manu utpanna hue| ye samasta kṛṣṇake śaktisambhūta hiraṇyagarbhase utpanna hue| inake hī vaṃśa yā śiṣya-praśiṣyakī paramparāmeṃ brāhmaṇādi prajāem̐ sāre jagatmeṃ vistṛta huī haiṃ|
10.7
śrīviśvanātha—kintu bhaktyāhamekayā grāhyaḥ iti maduktermadananyabhakta eva matprasādānmadvāci dṛḍhamāstikyaṃ dadhāno mattattvaṃ vettītyāha—etāṃ saṃkṣepeṇaiva vakṣyamāṇāṃ vibhūtiṃ yogaṃ bhaktiyogañca yastattvato vetti, matprabhoḥ śrīkṛṣṇasya vākyādidameva paramaṃ tattvamiti dṛḍhatarāstikyavāneva yo vetti saḥ| avikalpena niścalena yogena mattattvajñānalakṣaṇena yujyate yukto bhavedatra nāsti ko'pi sandehaḥ|
sā. va. prakāśikā vṛtti—brahmāṇḍake sañcālanake lie vibhinna lokoṃmeṃ aneka devatā niyukta haiṃ| jinameṃ brahmā, cāroṃ kumāra, saptarṣi tathā prajāpati pramukha haiṃ| mūlataḥ ye sabhī kṛṣṇase utpanna haiṃ| isalie bhagavān śrīkṛṣṇa aṭūṭa viśvāsa aura dṛr̤ha śraddhāpūrvaka tathā saṃśayarahita hokara śrīkṛṣṇakā bhajana karanā cāhie, anyathā kṛṣṇakī mahānatāko bhalībhām̐ti nahīṃ jānanese
10.8
śrīviśvanātha—tatra mahaiśvaryalakṣaṇāṃ vibhūtimāha—ahaṃ sarvasya prākṛtāprākṛtavastumātrasya prabhavaḥ utpatti-prādurbhāvayoḥ hetuḥ| matta evāntaryāmisvarūpāt sarvaṃ jagat pravarttate ceṣṭate, tathā matta eva nāradādyavatārātmakāt sarvaṃ bhaktijñānatapaḥkarmādikaṃ sādhanaṃ tattat sādhyañca pravṛttaṃ bhavati| aikāntika-bhaktilakṣaṇaṃ yogamāha—iti matvā āstikyato jñānena niścitya ityarthaḥ| bhāvo dāsyasakhyādistadyuktāḥ|
sā. va. prakāśikā vṛtti—śrīkṛṣṇa prākṛta evaṃ aprākṛta jagatke mūla prakārakā tattvajñāna sambhava hai| aise tattvajñānake dvārā hī sādhuoṃkā citta ṭīkāoṃ athavā tattvajñānahīna tathākathita bhrānta guru yā bhakta nāmadhārī ‘ahaṃ brahmā ca śarvaśca jagataḥ kāraṇaṃ param| ātmeśvara upadraṣṭā svayaṃdṛgaviśeṣaṇaḥ||’ (śrīmadbhā. 4/7/50)
10.9
śrīviśvanātha—etādṛśā ananyabhaktā eva matprasādāllabdhabuddhiyogaḥ pūrvoktalakṣaṇaṃ durbodhamapi mattattvajñānaṃ prāpnuvantītyāha—maccittā madrūpanāmaguṇalīlāmādhuryāsvādeṣveva lubdhamanasaḥ, madgataprāṇāḥ māṃ vinā prāṇān dharttumasamarthā-annagataprāṇā narā itivat; bodhayantaḥ bhaktisvarūpaprakārādikaṃ sauhārddena jñāpayantaḥ, māṃ mahāmadhurarūpaguṇalīlāmahodadhiṃ kathayanto madrūpādivyākhyānenotkīrttanādikaṃ kurvanta-ityevaṃ sarvabhaktiṣvatiśraiṣṭhyāt smaraṇaśravaṇakīrttanānyuktāni| tuṣyanti ca ramanti ceti bhaktyaiva santoṣaśca ramaṇañceti rahasyam, yadvā sādhanadaśāyāmapi bhāgyavaśāt bhajane nirvighne sampadyamāne sati tuṣyanti, tadaiva bhāvisvīyasādhyadaśāmanusmṛtya ramanti ca manasā svaprabhuṇā saha ramanti ceti rāgānugā bhaktirdyotitā|
bhaktike svarūpa-prakārādiko sauhārdapūrvaka eka-dūsareko batāte haiṃ tathā 'māṃ' arthāt mahāmadhura rūpa-guṇa-līlāke mahāvāridhi mere rūpādikakā vyākhyāna daśākā smaraṇakara mana-hī-mana apane prabhuke sātha ramaṇa karate haiṃ| śrībhagavānke uparokta kathanase rāgānugā-bhakti hī prakāśita huī hai|
sā. va. prakāśikā vṛtti—varttamāna ślokameṃ ananya bhaktoṃke svabhāva jaise jalake binā machaliyām̐ jīvita nahīṃ raha sakatīṃ| isake viparīta jaise koī machalī jalase nikalakara sukha prāpta karanekī lālasāse taṭa-pradeśameṃ apane citta aura prāṇoṃko bhalībhām̐ti mujhameṃ samarpitakara paraspara prakāra sādhanakī avasthāmeṃ śravaṇa-kīrttana dvārā bhakti-sukha aura sādhyāvasthāmeṃ arthāt premakī prāpti ho jānepara mere sātha rāgamārgameṃ vrajarasake antargata madhura rasaparyanta sambhogapūrvaka ramaṇa-sukha prāpta karate haiṃ|"—śrībhaktivinoda ṭhākura|
10.10
śrīviśvanātha—nanu tuṣyanti ca ramanti ca iti tvaduktyā tvadbhaktānāṃ bhaktyaiva paramānando guṇātīta ityavagataṃ, kintu teṣāṃ tvatsākṣātprāptau kaḥ prakāraḥ? sa ca kutaḥ sakāśāttairavagantavya ityapekṣāyāmāha—teṣāmiti| satatayuktānāṃ nityameva ma saṃyogārkāṅkṣiṇāṃ taṃ buddhiyogaṃ dadāmi, teṣāṃ hṛdvṛttiṣvahameva udbhāvayāmīti, sa buddhiyogaḥ svato'nyasmācca kutaścidapyadhigantumaśakyaḥ, kintu madeka-deyastadekagrāhya iti bhāvaḥ| māmupayānti māmupalabhante sākṣānmannikaṭaṃ prāpnuvanti|
bhaktajana kaise bhagavānkā sākṣātkāra lābha karate haiṃ| śrībhagavān kahate buddhiyoga pradāna karatā hūm̐, jisase ve sarala-sahaja rūpameṃ merā sākṣātkāra 'sākṣādbhagavatoktena guruṇā hariṇā nṛpa| viśuddhajñānadīpena sphuratā viśvatomukham||' (śrīmadbhā. 4/28/41) arthāt, he rājana svayaṃ bhagavānne hī guruke rūpameṃ unake
10.11
śrīviśvanātha—nanu ca vidyādivṛttiṃ vinā kathaṃ tvadadhigamaḥ tasmāttairapi tadarthaṃ yatanīyameva ? tatra na hi na hītyāha—teṣāmeva na tvanyeṣāṃ yoginām anukampārthaṃ—madanukampā yena prakāreṇa syāttadarthamityarthaḥ| tairmadanukampāprāptau kāpi cintā na kāryā yatasteṣāṃ madanukampā-prāptyarthamahameva yatamāno vartta eveti bhāvaḥ| ātmabhāvasthaḥ teṣāṃ buddhivṛttau sthitaḥ| jñānaṃ madekaprakāśayatvānna sāttvikaṃ nirguṇatve'pi bhaktyutthajñānato'pi vilakṣaṇaṃ yattadeva dīpastena| ahameva nāśayāmīti taiḥ kathaṃ tadarthaṃ prayatnanīyam ? “teṣāṃ nityābhiyuktānāṃ yogakṣemaṃ vahāmyaham” iti maduktesteṣāṃ vyavahārikaḥ pāramārthikaśca sarvo'pi bhāro mayā voḍhumaṅgīkṛta eveti bhāvaḥ| śrīmadgītā sarvasārabhūtā bhūtāpāpahṛt| catuḥślokīyamākhyātā khyātā sarvāniśarmakṛt|| |
bhāvānuvāda—yadi arjuna kahe ki vidyāvṛttike atirikta koī āpako ananya bhaktoṃpara kisa prakāra kṛpā karatā hūm̐—yaha bāta kaha rahā hūm̐, yogī isake lie maiṃ hī yatnaśīla rahatā hūm̐| 'ātmabhāvastha' arthāt unakī buddhi vṛttimeṃ sthita hokara jñānarūpa dīpase hṛdayake andhakārako dūra kara detā hūm̐ arthāt ekamātra mujhe prakāśita karanevālā honeke kāraṇa jñāna sāttvika andhakārako naṣṭa karatā hūm̐| ataḥ ve loga isake lie kyoṃ prayatna kareṃge? “jo sarvadā mere prati ekaniṣṭha haiṃ, unakā yoga-kṣema maiṃ hī vahana karatā uparyukta cāra śloka śrīgītāke sārabhūta ślokake rūpameṃ vikhyāta haiṃ
sā. va. prakāśikā vṛtti—jñānī aura yogī apanī buddhivṛtti ādike dvārā jñāna prāpta karanekā prayāsa karate haiṃ| kintu, isake dvārā ve asaphala hī hote haiṃ| kintu, ananya bhakta aikāntikarūpameṃ bhagavānkā āśraya grahaṇa karaneke kāraṇa śrībhagavat-kṛpāse bhagavat-jñānako anāyāsa hī prāpta kara isalie ve bhagavānke atyanta kṛpāpātra hote haiṃ| śrībaladeva vidyābhūṣaṇakī ṭīkāmeṃ hama dekhate haiṃ—“unako ekānta bhāvase anugṛhīta karanevālā maiṃ yoga-kṣemakī bhām̐ti buddhivṛttiko bhī udbhāṣita kara detā hūm̐| unake “isa prakāra bhaktiyogakā anuṣṭhāna karanevāloṃke samīpa ajñāna raha haiṃ, ve hī yathārtha jñāna prāpta karate haiṃ, kevala bhakti-bhāvakā anuśīlana yadi maiṃ kṛpā karūm̐, to anāyāsa hī merī acintya śaktike prabhāvase haiṃ, ve anāyāsa hī mujhe ātmabhāvasthakara mere alaukika jñāna-dīpa dvārā ālokita hote haiṃ| viśeṣa anukampāpūrvaka maiṃ unake hṛdayameṃ avasthita hokara jar̤asaṃgavaśataḥ ajñānase utpanna andhakārako sampūrṇarūpeṇa nāśa karatā hūm̐| jisa prakāra śrīmadbhāgavatameṃ catuślokī śrīmadbhāgavatakā sāra hai, tathā uparyukta cāra śloka (8-11) gītāke sārasvarūpa haiṃ| isalie ye ślokasamūha svayaṃ arjunako ise batākara ina cāra ślokoṃmeṃ ananyā bhaktikā svarūpa batāyā| isa ananyā bhaktikā āśraya grahaṇa karanepara kṛṣṇa kṛpākara sādhakako saṃsāra-samudrase anāyāsa hī pāra karākara vrajadhāmameṃ apanī rasamayī bhaktimeṃ praveśa karāte haiṃ|
10.13
śrīviśvanātha—saṅkṣepeṇoktamarthaṃ vistareṇa śrotumicchan stutipūrvakamāha—paramiti| paraṃ sarvotkṛṣṭaṃ dhāma śyāmasundaraṃ vapureva paraṃbrahma,—“gṛhadehatviṭprabhāvā dhāmāni” ityamaraḥ| taddhāmaiva bhavān bhavati| jīvasyeva tava deha-dehi-vibhāgo nāstīti bhāvaḥ| dhāma kīdṛśam? paraṃ pavitraṃ draṣṭṛṇāmavidyāmālinyaharam, ataeva ṛṣayo'pi tvāṃ śāśvataṃ puruṣamāhuḥ puruṣākārasyāsya nityatvaṃ vadanti||12-13||
10.14
śrīviśvanātha—nātra mama ko'pyaviśvāsa ityāha—sarvamiti| kiñca, te ṛṣayaḥ paraṃ brahmadhāmānaṃ tvām ajaṃ āhureva, na tu te vyaktiṃ janma viduḥ—parabrahmarūpasya tava ajatvaṃ janmavattvañca kiṃ prakāramiti tu na vidurityarthaḥ| ataeva “na me viduḥ suragaṇāḥ prabhavaṃ na maharṣayaḥ” iti yastvayoktaṃ tata sarvaṃ ṛtaṃ satyameva manye| he keśava,—ko brahmā īśo rudraśca tāvapi vayase svatattvajñānena vadhnāsi kiṃ punardevadānavādyāḥ tvāṃ na vidantīti vācyam iti bhāvaḥ|
10.15
śrīviśvanātha—tasmāttvaṃ svayamevātmānaṃ vettha iti eva-kāreṇa tavājatva-janmavattvādīnāṃ durghaṭānāmapi vāstavatvameva tvadbhakto vetti, tacca kena prakāreṇeti tu so'pi na vettītyarthaḥ| tadapyātmanā svenaiva vettha na sādhanāntareṇa| ataeva tvaṃ puruṣeṣu mahatsraṣṭādiṣvapi madhye uttamaḥ, na kevalamuttama eva, yato bhūtabhāvanaḥ, bhūtā bhūtabhāvanarūpā ye tadādayaḥ parameṣṭhyantāsteṣāmīśaḥ na kevalamīśa eva, yato devaistaireva devaḥ krīḍā yasyeti tvatkrīḍopakaraṇabhūtā eva te ityarthaḥ| tadapyapārakāruṇyavaśājjagadvarttināmasmādṛśānāmapi tvameva patirbhavasīti caturṇāṃ sambodhanapadānāmaikaḥ; yadvā puruṣottamatvameva vivṛṇoti—he bhūtabhāvana sarvabhūtapitaḥ, pitāpi kaścinneṣṭe, tatrāha—he bhūteśa, bhūteśo'pi kaścinnārādhyastatrāha—he deva-deva devārādhyo'pi kaścinna pālayatīti, tatrāha—he jagatpate |
bhāvānuvāda—ataḥ āpa svayaṃ hī svayaṃko jānate haiṃ| ‘eva’-kāra dvārā uttama haiṃ arthāt mahat sraṣṭādi (mahat-tattvakī sṛṣṭi karanevāle mahāviṣṇu) āpa devadeva haiṃ arthāt brahmā, śiva, ādi devatāoṃke sātha krīr̤ā karanevāle jagatpati haiṃ arthāt āpa apāra karuṇāvaśa jagatmeṃ rahanevāle mere jaise śabdakī hī vyākhyāmātra haiṃ; yathā—he bhūtabhāvana āpa sabhī bhūtoṃke pitā koī pālana na kare, kintu he jagatpate! āpa jagatke pālaka haiṃ|
sā. va. prakāśikā vṛtti—arjuna bhagavān śrīkṛṣṇakī vibhūtiyoṃko vistṛtarūpameṃ śravaṇa karaneke lie bhagavānkī uktiyoṃkā samarthana karate hue kaha rahe haiṃ ki apane acintya tattvakī mahimā kevala āpa hī jānate jāna sakate haiṃ| isalie mere upara kṛpā kareṃ| “he bhūtabhāvana, he bhūteśa, he devadeva, he jagatpate, he puruṣottama, āpa haiṃ| āpa jinapara kṛpā karate haiṃ, kevala ve hī ise samajha sakate haiṃ|”—śrībhaktivinoda ṭhākura|
10.16
śrīviśvanātha—tava tattvaṃ durgamastava vibhūtiṣveva mama jijñāsā jāyata iti dyotayannāha—vaktumiti| divyā utkṛṣṭāyā ātmavibhūtayastāvadvaktumarhasītyanvayaḥ| nanvaśeṣeṇa maddibhūtayaḥ sarvā vaktumaśakyā eva, tatrāha—yābhiriti|
bhāvānuvāda—āpakā tattva durgama hai, āpakī vibhūtike viṣayameṃ mujhe jijñāsā ho rahī hai| yadi āpa kaheṃ ki sampūrṇarūpameṃ merī vibhūtiyoṃko unheṃ hī batāveṃ|
10.17
śrīviśvanātha—yogo yogamāyāśaktirvarttate yasya, he yogin vanamālītivat| tvāmahaṃ kathaṃ paricintayan san tvāṃ sadā vidyāṃ jānīyām? “bhaktyā māmabhijānāti yāvān yaścāsmi tattvataḥ” iti tvadukteḥ| tathā keṣu bhāveṣu padārtheṣu tvaṃ cintyaḥ tvaccintanabhaktirmayā karttavyā ityarthaḥ|
bhāvānuvāda—'vanamālī' śabdakī bhām̐ti hī 'yogin' śabdakā tātparya kisa upāyase āpakī samyak cintā karate-karate sarvadā āpako jāna anusāra hī maiṃ yaha jijñāsā kara rahā hūm̐, tathā kina kina 'bhāvoṃ' arthāt padārthoṃmeṃ āpakī cintana-bhakti karanā merā karttavya hai|
sā. va. prakāśikā vṛtti—arjuna pūrva ślokameṃ śrībhagavānse unakī kara rahe haiṃ ki kina kina viṣayoṃmeṃ vibhūtiyām̐ kina rūpoṃmeṃ avasthita haiṃ| bhagavān śrīkṛṣṇameṃ aghaṭana-ghaṭana-paṭīyasī yogamāyā sadā virājamāna yogamāyākā āśraya honeke kāraṇa kevala āpa hī apanī vibhūtiyoṃkā
10.18
śrīviśvanātha—nanu “ahaṃ sarvasya prabhavo mattaḥ sarvaṃ pravarttate” ityanenaiva sarve padārthā madvibhūtayaḥ madyuktā eva vibhūtayaḥ tathā “iti matvā bhajante mām” iti bhaktiyogaścokta eva? tatrāha—vistareṇeti| he janārddaneti—mādṛśajanānāṃ tvameva hitopadeśamādhuryeṇa lobhamutpādya arddayase yācayasīti vayaṃ kiṃ kurma iti bhāvaḥ| tadupadeśarūpamamṛtaṃ śṛṇvataḥ śrutirāsanayā āsvādayataḥ|
10.19
śrīviśvanātha—hantetyanukampāyāṃ prādhānyataḥ prādhānyena yatastāsāṃ vistarasyānto nāsti vibhūtayo vibhūtīrdivyā uttamā eva na tu tṛṇeṣṭakādyāḥ| atra vibhūtiśabdena prākṛtāprākṛtavastūnyevocyate tāni sarvāṇyeva bhagavacchaktisamudbhūtatvādvagavadrūpeṇaiva tāratamyena dhyeyatvenābhimatāni jñeyāni|
sā. va. prakāśikā vṛtti—vibhūtiyogako varṇana karanekī arjunakī prārthanā sunakara sarvaprathama 'hanta' padake dvārā arjunake prati mahāna anukampā prakāśakara karūm̐gā| vibhūtiyām̐ sākṣāt bhagavānkī śaktise udbhūta honeke kāraṇa bhagavat-rūpameṃ hī samajhī jānī cāhie, tathāpi bhagavān una vibhūtiyoṃse pṛthak unake ādhārasvarūpa dvibhuja śyāmasundara rūpameṃ sadā avasthita haiṃ| kevala eka aṃśake dvārā isa samasta carācara jagatmeṃ vyāpta hūm̐, pūrṇa rūpase tejase hī udbhūta hue haiṃ- aisā samajhanā cāhie|
10.20
śrīviśvanātha- atra prathamaṃ māmavaikāṃśena sarvavibhūtikāraṇaṃ tvaṃ bhāvayetyāha - ahamiti| ātmā prakṛtyantaryāmī mahatsraṣṭā puruṣaḥ paramātmā| he guḍākeśa, jitanidra, iti dhyānasāmarthyaṃ sūcayati| sarvabhūto yo vairājastasyāśaye sthita iti samaṣṭivirāḍantaryāmī| tathā sarveṣāṃ bhūtānāmādirjanma madhyaṃ sthitiḥ antaḥ saṃhāraḥ, tattaddheturahamityarthaḥ|
10.21
śrīviśvanātha—atha nirddhāraṇa-ṣaṣṭhyā kvacit sambandha-ṣaṣṭhyā ca vibhūtīrāha yāvadadhyāyasamāptiḥ| ādityānāṃ dvādaśānāṃ madhye viṣṇurahamiti—tannāmā sūryo madvibhūtirityarthaḥ; evaṃ sarvatra prakāśakānāṃ jyotiṣāṃ madhye aṃśumān mahākiraṇamālī raviraham, marīciḥ pavanaviśeṣaḥ|
bhāvānuvāda—aba kahīṃ nirdhāraṇa-ṣaṣṭhīse aura kahīṃ sambandha-ṣaṣṭhīse adhyāyake antataka vibhūtiyoṃkā varṇana kara rahe haiṃ| dvādaśa ādityoṃmeṃ sarvatra prakāśa denevāle jyotiyoṃmeṃ ‘aṃśumān’ arthāt mahākiraṇamālī ravi maiṃ hī hūm̐| maiṃ hī ‘marīci’ arthāt eka pavana-viśeṣa hūm̐|
10.22
śrīviśvanātha—vāsava indraḥ; bhūtānāṃ sambandhinī cetanā jñānaśaktiḥ|
bhāvānuvāda—‘vāsavaḥ’ kā tātparya hai—indra; ‘bhūtānāṃ’ kā tātparya hai— jīva-sambandhinī tathā ‘cetanā’ kā tātparya hai—jñānaśakti|
10.23
śrīviśvanātha—vitteśaḥ kuberaḥ|
bhāvānuvāda—'vitteśaḥ' kā tātparya hai—kubera|
10.24
śrīviśvanātha—senānīnāmityārṣam; skandaḥ kārttikeyaḥ|
bhāvānuvāda—'senānyāṃ' kī jagaha 'senānīnām' kā prayoga ārṣa prayoga hai| 'skandaḥ' kā tātparya hai—kārttikeya|
10.25
śrīviśvanātha—ekamakṣaraṃ praṇavaḥ|
bhāvānuvāda—'ekamakṣaraṃ' kā tātparya hai—praṇava|
10.27
śrīviśvanātha—amṛtodbhavamamṛtamathanodbhūtam|
10.28
śrīviśvanātha—kāmadhuk kāmadhenuḥ; kandarpāṇāṃ madhye prajanaḥ prajotpattihetuḥ kandarpo'ham|
10.29
śrīviśvanātha—yādasāṃ jalacarāṇām saṃyamatāṃ daṇḍayatām|
10.30
śrīviśvanātha—kalayatāṃ vaśīkurvatām, mṛgendraḥ siṃhaḥ, vainateyaḥ garuḍaḥ|
10.31
śrīviśvanātha—pavatāṃ vegavatāṃ pavitrīkurvatāṃ vā madhye, rāmaḥ paraśurāmaḥ tasyāveśāvatāratvādāveśānāñca jīvaviśeṣatvād yuktameva vibhūtitvam, tathā ca bhāgavatāmṛtadhṛta-pādmavākyaṃ— “etatte kathitaṃ devi jāmadagnermahātmanaḥ| śaktyāveśāvatārasya caritaṃ śārṅgiṇaḥ prabhoḥ||” “āviṣṭo bhārgave cābhūt” iti ca| āveśāvatāralakṣaṇañca tatraiva bhāgavatāmṛte yathā— “jñānaśaktyādikalayā yatrāviṣṭo janārddanaḥ| ta āveśā nigadyante jīvā eva mahattmāḥ||” iti; jhaṣāṇāṃ matsyānāṃ makaro matsyajātiviśeṣaḥ srotasāṃ srotasvatīnām|
10.32
śrīviśvanātha—sṛjyanta iti sargā ākāśādayasteṣāmādiḥ sṛṣṭiḥ antaḥ saṃhāraḥ, madhyaṃ pālanañca iti sṛṣṭisthitipralayā madbhūtitvena dhyeyā ityarthaḥ| ahamādiśca madhyañcetyatra sṛṣṭyādikarttā parameśvara evoktaḥ| vidyānāṃ jñānānāṃ madhye adhyātmavidyā ātmajñānam, pravadatāṃ svapakṣasthāpana-parapakṣadūṣaṇādirūpajalpavitaṇḍādikurvatāṃ vādastattvanirṇayaḥ pravṛttisiddhānte yaḥ so'ham|
sā. va. prakāśikā vṛtti—isa ślokameṃ bhagavānne saba prakārakī vidyāoṃmeṃ adhyātmavidyāko apanī vibhūti batāyā hai| manuṣya apanī 'aṅgāni vedaścatvāro mīmāṃsā nyāya vistaraḥ| dharmaśāstraṃ purāṇañca vidyāhyetāṃ caturdaśaḥ|| āyurvedo dhanurvedo gāndharvāśceti te trayaḥ| arthaśāstraṃ caturthañca vidyā hyaṣṭādaśaḥ tāḥ||' (viṣṇupurāṇa) arthāt, śikṣā, kalpa, vyākaraṇa, jyotiṣa, nirukta aura chanda—ye chaḥ vedāṅgake nāmase paricita; ṛk, sāma, yajuḥ aura atharva—ye cāra veda, mīmāṃsā, nyāya, dharmaśāstra aura purāṇa—ye chaḥ, kula caudaha mukhya hai| kintu, jisa vidyāke dvārā manuṣya amṛtatvakī prāpti karatā hai, śrīmadbhāgavatake dasaveṃ skandhameṃ varṇita vrajavāsiyoṃkī rasamaẏī bhakti uddhavake adhyātma vidyā hai| śrīcaitanya caritāmṛtameṃ rāya rāmānanda tathā śrīcaitanya mahāprabhuke saṃvādameṃ pāyā jātā hai— 'prabhu bole-kauna vidyā vidyā madhye sāra| rāya kahe-kṛṣṇa bhakti binā vidyā nahīṃ āra||' prabhune pūchā-samasta vidyāoṃmeṃ sarvaśreṣṭha vidyā kyā hai? tanmatiryayā' arthāt jisake dvārā śrībhagavānke caraṇoṃmeṃ mati ho, vahī yathārtha jñāne prayāsamudapāsya namanta eva jīvanti sanmukharitāṃ bhavadīya vārttām| sthāne sthitāḥ śrutigatāṃ tanuvāṅmanobhirye prāyaśo'jita jito'pyasi taistrilokyām|| (śrīmadbhā. 10/14/3) śrīla jīva gosvāmīne isa ślokameṃ 'jñāne prayāsamudapāsya' kā eka gūr̤ha jñāna bhakti-virodhī hai| isakī to bāta hī kyā 'jñāna tvadīyasvarūpaiśvaryamahimāvicāre' arthāt ve ṣaḍ-aiśvaryapūrṇa svayaṃ-bhagavān haiṃ, aura vicārake sthalameṃ vāda, jalpanā aura vitaṇḍā-ye tīna bāteṃ prasiddha haiṃ| jaba eka pakṣa apane matakī pratiṣṭhāke lie nirantara vipakṣake matameṃ kahate haiṃ| isakā lakṣya satyakā nirdhāraṇa na hokara kevala pāṇḍityakā
10.33
śrīviśvanātha—sāmāsikasya samāsa-samūhasya madhye ‘dvandvaḥ’ ubhayapadārthapradhānatvena tasya samāseṣu śreṣṭhyāt, akṣayaḥ kālaḥ saṃhartṝṇāṃ madhye mahākālo rudraḥ viśvatomukhaścaturbhyo'haṃ dhātā sraṣṭṝṇāṃ madhye brahmā|
sā. va. prakāśikā vṛtti—akṣaroṃmeṃ maiṃ ‘a’-kāra hūm̐| ‘a’-kāra ādihuā hai—‘akṣarāṇāmakāro'smi’ (śrīmadbhā. 11/16/12)| bhagavānne svayaṃko samāsoṃmeṃ dvandva samāsa batāyā hai| jaba do yā dose adhika śabda apane jor̤anevāle vibhakti-cihnoṃko chor̤akara evaṃ paraspara milakara eka śabda bana eka padako ‘samasta-pada’ kahate haiṃ| samāsa pradhānataḥ chaḥ haiṃ— (1) dvandva, (2) bahubrīhi, (3) karmadhāraya, (4) tatpuruṣa, (5) dvigu aura (6) avyayībhāva| inameṃse dvandva sabase śreṣṭha hai, kyoṃki anyānya samāsoṃmeṃ pūrvapada athavā uttarapada pradhāna rahatā hai athavā do pada milakara tīsare hai, yathā—rāmakṛṣṇa, rādhākṛṣṇa| isalie bhagavānne dvandva samāsako apanī vibhūti batāyā hai|
10.34
śrīviśvanātha—pratikṣaṇikānāṃ mṛtyunāṃ madhye sarvaharaḥ sarvasmṛtiharo mṛtyuharam, yaduktaṃ—‘mṛtyuratyantavismṛtiḥ’ iti| bhaviṣyatāṃ bhāvināṃ prāṇivikārāṇāṃ madhye udbhavaḥ prathamavikāro janmāham, nārīṇāṃ madhye kīrttiḥ khyātiḥ, śrīḥ kāntiḥ vāk saṃskṛtā vāṇīti tisraḥ, tathā smṛtyādayaścatasraḥ, ca-kārāt mūrttyādayaścānyā dharmapatnyaścāham|
sā. va. prakāśikā vṛtti—yahām̐ bhagavānne kahā ki nāriyoṃmeṃ kīrtti, śrī, smṛti, medhā, dhṛti aura kṣamā maiṃ hūm̐| isakā tātparya do prakārase liyā arthāt tīkṣṇa buddhi, dhṛti arthāt dhāraṇa karanekī śakti aura kṣamā ādi vraja gopiyoṃmeṃ yaśa, saundarya, madhuravāṇī, smṛti śakti, tīkṣṇa vivecanā, dhāraṇa dharmase huā, smṛtikā aṅgirāse aura kṣamākā maharṣi pulahase huā| śrī
10.35
śrīviśvanātha—vedānāṃ sāmavedo'smītyuktam, tatra sāmnāmapimadhyaṃ bṛhat sāma—“tvāmṛddhiṃ havāmahe” ityasyāṃ ṛci vigīyamānaṃ bṛhat sāma, chandasāṃ madhye gāyatrīnāma chandaḥ; kusumākaro vasantaḥ|
sā. va. prakāśikā vṛtti—bhagavān, unake nāma-guṇa-līlā-kathā-stavastuti—ye sabhī abhinna haiṃ| sāmavedameṃ bhagavat-svarūpa ina stava-stutiyoṃke mahīnoṃmeṃ mārgaśīrṣa yā agrahāyaṇa māsako bhagavānne apanī vibhūti batāyā ārambha honeke ṭhīka pūrva hī samasta līlā-cakravarttiṇī rāsalīlā anuṣṭhita vasaṃtotsava anuṣṭhita hote haiṃ| viśeṣataḥ mahābhāvasvarūpā śrīmatī rādhikāke bhāva evaṃ kāntiko aṅgīkāra karanevāle śrīcaitanya mahāprabhuke āvirbhāvakā vibhūti batāyā hai|
10.36
śrīviśvanātha—chalayatāmanyo'nyavañcanaparāṃ sambandhi dyūtamasmi, jetṝṇāṃ jayo'smi, vyavasāyināmudyamavatāṃ vyavasāyo'smi, sattvavatāṃ balavatāṃ sattvaṃ balamasmi|
10.37
śrīviśvanātha—vṛṣṇīnāṃ madhye vāsudevo vasudevo matpitā madvibhūtiḥ- 'prajñāditvāt svārthiko'ṇ'; 'vṛṣṇīnāmahamevāsmi' ityanukterasyānvyārthatā neṣṭā|
10.38
śrīviśvanātha—damanakarttṝṇāṃ sambandhī daṇḍo'ham|
10.39
śrīviśvanātha—bījaṃ prarohakāraṇaṃ yattadahamasmi tatra hetuḥ—mayā vinā yat syāt caramacaraṃ vā tannaivāsti mithyaivetyarthaḥ|
10.40
śrīviśvanātha—prakaraṇamupasaṃharanti—nānto'stīti eṣa tu vistaro bāhulyamuddeśato nāmamātrata eva kṛtaḥ|
10.41
śrīviśvanātha—anuktā api traikālikīrvibhūtīḥ saṃgṛhītumāha—yadyaditi| vibhūtimadaiśvaryayuktam, śrīmat sampattiyuktam balaprabhāvādyadhikaṃ sattvaṃ vastumātram|
10.42
śrīviśvanātha—bahunā pṛthakpṛthagjñātena kiṃ phalaṃ samuditameva jānīhītyāha— viṣṭabhyeti| ekāṃśenaikainevāṃśena prakṛtyantaryāminā puruṣarūpeṇaivedaṃ sṛṣṭaṃ jagadviṣṭabhyādhiṣṭhānatvādvidhṛtyādhiṣṭhātṛtvādadhiṣṭhāya, niyantṛtvātniyamya, vyāpakatvādvyāpya, kāraṇatvāt sṛṣṭvo sthito'smi|
viśvaṃ śrīkṛṣṇa evātaḥ sevyastaddhatayā dhiyā| sa evāsvādyamādhurya ityadhyāyārtha īritaḥ|| iti sārārthavarṣiṇyāṃ harṣiṇyāṃ bhaktacetasām| gītāsu daśamo'dhyāyaḥ saṅgataḥ saṅgataḥ satām||
bhāvānuvāda—‘bahunā’ arthāt pṛthak-pṛthak jānanese tumhārā kyā prayojana? ataḥ sabako eka sātha hī jāno| maiṃ eka hī aṃśase prakṛtike antaryāmī puruṣarūpameṃ isa sṛṣṭa jagatko dhāraṇa karatā hūm̐| ‘viṣṭabhya’— adhiṣṭhānatvako viśeṣa bhāvase dhāraṇakara, adhiṣṭhātṛtvake kāraṇa adhiṣṭhita hokara, niyantāke rūpameṃ ise adhīnakara, vyāpakatvake rūpameṃ vyāpta hokara, kāraṇatvake rūpameṃ sṛṣṭikara avasthita hūm̐|
śrīmadbhagavadgītāke daśama adhyāyakī sādhujanasammatā bhaktānandadāyinī sārārthavarṣiṇī ṭīkā samāpta|
sā. va. prakāśikā vṛtti- "pūrva adhyāyameṃ viśuddha kṛṣṇabhaktikā upadeśa isa adhyāyameṃ kahā ki vidhi (brahmā), rudra ādi devatāgaṇa merī vibhūtimātra vicārapūrvaka vibhūti-tattvako jāna lenepara ananya bhaktimeṃ aura koī mere vibhūti-tattvase avagata hokara bhagavat-jñāna lābhakara śuddha bhaktike sātha śrīkṛṣṇarūpameṃ merā bhajana kareṃge| isa adhyāyake aṣṭama, navama, daśama hai|" - śrībhaktivinoda ṭhākura |
śrīmadbhaktivedānta nārāyaṇakṛta śrīmadbhagavadgītāke daśama adhyāyakī sārārthavarṣiṇī-prakāśikā-vṛtti samāpta|
Linked texts (1)
- Bhagavadgītā — Vyāsa, Sanskrit