Bhagavadgita 16.8

16.8

śrīviśvanātha—asurāṇāṃ matamāha—asatyaṃ mithyābhūtaṃ| bhramopalabdhameva, jagatte vadanti| 'apratiṣṭhaṃ' pratiṣṭhā āśrayastadrahitam—na hi khapuṣpasya kiñcadadhiṣṭhānamastīti bhāvaḥ| anīśvaraṃ mithyābhūtatvādeveśvarakarttṛkametanna bhavati| svedajādīnāma kasmādeva jātatvāt aparasparasambhūtamanyat kiṃ vaktavyam ? kāmahetukaṃ—kāmo vādināmicchaiva heturyasya tat| mithyābhūtatvādeva ye yathā kalpayituṃ śaknuvanti, tathaivaitaditi| kecit punarevaṃ vyācakṣayate—'asatyaṃ' nāsti satyaṃ vedapurāṇādikaṃ pramāṇaṃ yatra tat, taduktaṃ—"trayo vedasya karttāro munibhaṇḍaniśācarāḥ" ityādi, 'apratiṣṭhaṃ' nāsti dharmādharmarūpā pratiṣṭhā vyavasthā yatra tat, dharmādharmāvapi bhramopalabdhāviti bhāvaḥ| 'anīśvaram' īśvaro'pi bhrameṇaivopalabhyate iti bhāvaḥ| nanu strīpuṃsayoḥ paraspara prayatnaviśeṣāt jagadidam utpannaṃ dṛśyate, tatra naitadapītyāha—aparasparasambhūtamiti| mātāpitṛbhyāṃ bālaka utpadyata ityapi bhrama eva kulālasya ghaṭotpādane jñānamiva mātāpitrostvādṛśabālotpādane kila nāsti jñānamiti bhāvaḥ| 'kimanyat' anyat kiṃ vaktavyamiti bhāvaḥ| tasmādidaṃ jagat ‘kāmahetukaṃ’ kāmena svecchayaiva hetukā hetukalpakā yatra tat, yuktibalena ye yat paramāṇumāyeśvarādikaṃ jalpayituṃ śaknuvanti, te tadeva tasya hetuṃ vadantītyarthaḥ|
sā. va. prakāśikā vṛtti—prastuta ślokameṃ śrībhagavān asura “(1) māyāvādiyoṃke vicārase jagat asatya, apratiṣṭhita aura anīśvara (2) svabhāvavādī bauddhoṃke vicārase jagat aparaspara sambhūta hai; (3) cārvākake vicārase yaha jagat ‘kāmahetukam’ arthāt strī-puruṣake kāmarūpa pravāhase hī utpanna hai| vedādi prāmāṇika śāstroṃko asvīkārakara apane apane kapolakalpita yuktiyoṃke ādhārapara ye loga jagatkā kāraṇa niścita karanekī vyartha ceṣṭā karate haiṃ|” śrīkṛṣṇane ‘mayādhyakṣeṇa prakṛti sūyate sa carācaram’—gītā (9/10) ke bhautika jagat merī hī adhyakṣatāmeṃ prakṛti dvārā sṛṣṭa hai| satyasaṅkalpa taraha-tarahake asthira, nāstikyapūrṇa siddhāntoṃkī kalpanā karate haiṃ|