Pramāṇa · Search · About · API

Bhagavadgita 7.1

Sārārthavarṣiṇī 7.1

Language
Sanskrit

7.1.1

śrīviśvanātha— kadā sadānanda-bhuvo mahāprabhoḥ kṛpāmṛtābdheścaraṇau śrayāmahe| yathā yathā projjhitamuktitatpathā, bhaktyadhvanā premasudhāmayāmahe|| saptame bhajanīyasya śrīkṛṣṇaiśvaryamucyate| na bhajante bhajante ye te cāpyuktāścaturvidhā|| prathamenādhyāyaṣaṭkenāntaḥkaraṇaśuddhyarthakaniṣka kāmakarmasāpekṣau mokṣaphalasādhakau jñānayogāvuktau| idānīmanena dvitīyādhyāyaṣaṭkena karmajñānādimiśra śravaṇānniṣkāmatva sakāmatvābhyāṃ ca sālokyādi sādhakaḥ, sarvamukhyaḥ karmajñānādinirapekṣa eva premavatpārṣadatvalakṣaṇamuktiphalasādhakaḥ, tathā “yat karmabhiryattapasā jñānavairāgyataśca yat” ityādau “sarvaṃ madbhaktiyogena madbhakto labhate'ñjasā| svargāpavargaṃ maddhāma” ityādyuktervināpi sādhanāntaraṃ svargāpavargādinikhilasādhakaśca paramaḥ svatantraḥ sarvasukaro'pi sarvaduṣkaraḥ śrīmadbhaktiyoga ucyate| nanu “tameva viditvā atimṛtyumeti” iti śruteḥ, jñānaṃ vinā kevalayā bhaktyaiva kathaṃ mokṣaḥ brūṣe? maivaṃ, ‘tameva tata padārthaṃ paramātmānameva viditvā sākṣadanubhūya, na tu tvaṃ-padārthamātmānaṃ nāpi prakṛtiṃ nāpi vastumātraṃ viditvā mṛtyumatyeti’-iti asyāḥ śruterarthaḥ| tatra sitaśarkarā-rasagrahaṇe yathā rasanaiva kāraṇaṃ, na tu cakṣuḥśrotrādikaṃ, tathaiva parabrahmāsvāde bhaktireva kāraṇam| bhakterguṇātītatvāttayaiva guṇātītasya brahmaṇo grahaṇaṃ sambhaveta, na tu dehādyatiriktātmajñānena sāttvikena| “bhaktyāhamekayā grāhyaḥ” iti bhagavadukteriti, “bhaktyā māmabhijānāti yāvān yaścāsmi tattvataḥ” ityatra saviśeṣaṃ pratipādayiṣyāmaḥ|

7.1.2

jñānayogayormuktisādhanatvaprasiddhirastu tatrastha-guṇībhūtabhaktiprabhāvādeva, tayā vinā tayorkiñcitkaratvasya bahuśaḥ śravaṇāt| kiñca, asyāṃ śrutau viditvā ityanantaram eva kārasyāprayogādeva| yogavyavacchedābhāve jñāpite sati, tasmādeva paramātmano viditāt kvacidaviditāpi mokṣa ityartho labhyate| tataśca bhaktyutthena nirguṇena paramātmajñānena mokṣaḥ| kvacittu bhaktyutthaṃ tajjñānaṃ vināpi kevalena bhaktimātreṇa mokṣa ityarthaḥ paryavasyati| yathā matsyaṇḍikāpiṇḍādarasanā-doṣeṇalabdhasvādādapi bhuktāt tadekanāśyo vyādhirnaśyatyevātra na sandehaḥ| “matsyaṇḍikāphāṇite khaṇḍa-vikāro śarkarāsite” ityamaraḥ śrīmaduddhavenāpyuktaṃ (śrīmadbhā. 10/47/59)-“nanvīśvaro'nubhajato'viduṣo'pi sākṣācchreyastanotyagadarāja īvopayuktaḥ” iti | mokṣadharme nārāyaṇīye'pyuktaṃ-“yā vai sādhanasampattiḥ puruṣārthacatuṣṭaye| tayā vinā tadāpnoti naro nārāyaṇāśrayaḥ” iti| ekādaśe'pyuktaṃ “yat karmābhiryattapasā jñānavairāgyataśca yat” ityādau “sarvaṃ madbhaktiyogena madbhaktolabhate'ñjasā” iti| ataeva “yannāma sakṛt śravaṇāt pukkaśo'pi vimucyate saṃsārāt” ityādau bahuśo vākyairbhaktyaiva mokṣaḥ pratipādyate iti| atha prakṛtamanusarāmaḥ,-“yogināmapi sarveṣāṃ madgatenāntarātmanā| śraddhāvān bhajate yo māṃ sa me yuktatamo mataḥ||” iti tvadvākyena tanmanaskatve sati tvajjanaviṣayakaśraddhāvatvamiti tvayā svabhakta-viśeṣalakṣaṇameva kṛtamityavagamyate| kintu sa ca kīdṛśo bhaktastvadīyajñānavijñānayoradhikārī bhavatītyapekṣāyāmāha-mayyāsakteti dvābhyām|

7.1.3

yadyapi “bhaktiḥ pareśānubhavo viraktiranyatra caiṣa trika ekakālaḥ| prapadyamānasya yathāśnataḥ syustuṣṭiḥ puṣṭiḥ kṣudapāyo'nughāsam||” ityuktermadbhajanaprakramata eva madanubhavaprakramo'pi bhavati, tadapyekagrāsamātrabhojino tathā tuṣṭipuṣṭi na spaṣṭe bhavataḥ, kintu bahutaragrāsa bhojina eva| tathaiva mayi śyāmasundara pītāmbare āsaktam āsaktibhūmikārūḍhaṃ mano yasya tathābhūta eva tvaṃ māṃ jñāsyasi| yathā spaṣṭamanubhaviṣyasi, tat śṛṇu kīdṛśaṃ yogam mayā saha saṃyogaṃ yuñjan śanaiḥ śanaiḥ prāpnuvan madāśrayaḥ, māmeva, na tu jñānakarmādikamāśrayamāṇo'nanyabhakta ityarthaḥ| atra ‘asaṃśayaṃ samagram’ iti padābhyāṃ madīyanirviśeṣabrahmasvarūpajñānaṃ “kleśo'dhikatarasteṣām avyaktāsaktacetasām| avyaktā hi gatirduḥkhaṃ dehavadbhiravāpyate||” ityagrimokteḥ saṃśayameva tathā jñānināmupāsyaṃ tadbrahma paramamahato mama mahimasvarūpameva| yaduktaṃ mayaiva satyavrataṃ prati matsyarūpeṇa-“madīyaṃ mahimānañca paraṃ brahmeti śabditam| vetsyasyānugṛhītaṃ me” iti; atrāpi “brahmaṇo hi pratiṣṭhāham” iti| ato majjñānāpekṣayā tajjñānamasamagramiti dyotitam| śrutiko tātparya hai| jisa prakāra miśrī yā śakkarake rasako grahaṇa karanemeṃ āsvādana arthāt upalabdhikā kāraṇa hai| bhaktike guṇātīta honeke kāraṇa bhaktike dvārā hī guṇātīta brahmakī upalabdhi sambhava hai, na ki dehādise atirikta sāttvika ātmajñāna dvārā| ‘bhaktyā'hamekayā grāhyaḥ’ (śrīmadbhā.

7.1.4

11/14/21) arthāt maiṃ ekamātra bhaktike dvārā hī prāpya hūm̐ evaṃ “bhaktyā bhaktike dvārā hī viśeṣarūpase jāna sakatā hai—ina vākyoṃke dvārā maiṃ saviśeṣakā pratipādana karūm̐gā| mukti sādhanake rūpameṃ jñāna aura yoga prasiddha kara sakatī hai, parantu usī miśrīke nirantara sevanase usakā pittadoṣa dūra svarūpase anabhijña vyakti yadi sarvadā unakā bhajana karate haiṃ, to śrīkṛṣṇa mokṣa—ina cāroṃ puruṣārthoṃko prāpta karaneke lie jina sādhanoṃkā prayojana hai, śrīnārāyaṇake āśrita vyakti una sādhanoṃke binā hī unheṃ prāpta karate antarātmāse merā bhajana karate haiṃ, ve yuktatama yogī haiṃ|” (gītā 6/47) isa bhagavat-vākyameṃ bhagavānmeṃ manavālā evaṃ bhagavat-janameṃ śraddhāvān apane ‘mayyāsakta’ ityādi do ślokoṃko kaha rahe haiṃ| mana mere pītāmbaradhārī śyāmasundara svarūpake prati āsakta ho jātā hai arthāt āsakti bhūmikāmeṃ ārūr̤ha ho jātā hai, vahī merā anubhava karatā hai-tuma saṃyoga prāptakara vaha mere hī āśrita hokara, jñāna-karmādike āśrayake binā yahām̐ ‘asaṃśayaṃ’ aura ‘samagraṃ’-ina do padoṃse apane nirviśeṣa brahmakī prāptimeṃ rahanevāle ‘saṃśaya’ tathā usa svarūpakī upalabdhikī asamagratāko jāegā-“kleśo'dhikatarasteṣām avyaktāsaktacetasām| avyaktā hi gatirduḥkhaṃ mahānake mahimāsvarūpa hī hai, jaisā ki maiṃne matsyāvatārameṃ rājā satyavratake prati kahā hai-“mere upadeśase tuma apane hṛdayameṃ parabrahma śabdase prakāśita merī mahimāse bhī avagata hooge|” (śrīmadbhā.

7.1.5

8/24/38) gītā (14/21) svarūpake jñānakī apekṣā nirviśeṣa brahmajñāna asamagra arthāt asampūrṇa hai| sā. va. prakāśikā vṛtti—‘he pārtha ! prathama chaha adhyāyoṃmeṃ antaḥkaraṇako śuddha karanevāle niṣkāma karmayogakī apekṣā karanevāle mokṣadāyī jñāna aura yoga (aṣṭāṅga) ke sambandhameṃ batāyā, dūsare chaha adhyāyoṃmeṃ bhaktiyogake sambandhameṃ batā rahā hūm̐, śravaṇa karo| mujhameṃ āsaktacitta hokara tathā mere āśritayoga (bhaktiyogakā) abhyāsa karanese matsambandhī samagra jñāna prāpta hī hai| bhakti nirguṇa vṛttiviśeṣa hai; bhaktike avalambanase hī nirguṇasvarūpa maiṃ, jīvake nirguṇa netrase parilakṣita hotā hūm̐|”—śrībhaktivinoda ṭhākura|

Linked texts (1)