Pramāṇa · Search · About · API

Mimamsabalaprakasha 1.30.p1

Mīmāṃsābālaprakāśa 1.30.p1

Language
Sanskrit

1.30.p1.1

śrutirapi caturvidhā | vidhiḥ pratiṣedho 'bhidhātrī viniyoktrī ca
liṅgaṃ dvividham | śabdasāmarthyamarthasāmarthyaṃ ca śabdasāmarthyamapi dvividham | mantrasya karmasamavetārthaprakāśanasāmarthyamekavākyatopagamanasāmarthyaṃ ca tatrottaraṃ liṅgavākyavirodhādhikaraṇe bhāṣyakṛtā vyavahṛtaṃ pūrvaliṅgabādhyatā cāsyoktā (1)| nanu syonaṃ
taityasya śabdasya yathaivopastaraṇābhidhānasāmarthyamevamuttareṇaikavākyatāmupagantuṃ sāmarthyam | sāmarthyaṃ ca liṅgamityucyate | tasmādbhidyamāne
vākye liṅgameva bādhitaṃ bhavatīti satyamevam | etadapi liṅgam | liṅgamapi khalvetadevaṃ lakṣaṇakaṃ viprakṛṣṭārthameva bhavati | liṅgādekavākyatā | tasmādabhidhānasāmarthyam | tataḥ śrutyartha iti viprakṛṣṭārthateti
granthena
vākyamapi dvividham | mahāvākyamavāntaravākyaṃ ceti
taduktam
svārthabodhe samāptānāmaṅgāṅgitvādyapekṣayā
vākyānāmekavākyatvaṃ punaḥ saṃhatya jāyate
iti | tatrādyaṃ prayogavidhirūpaṃ nityānumeyameva kalpitāṅgavākyaikavākyatāko hi pradhānavidhireva prayogavidhiriti
dvitīyaṃ “samidho yajati” “darśapūrṇamāsābhyāṃ svargakāmo
yajete”tyādi | avāntaravākyamapi dvividhaṃ vidhirmantraśca | arthavādastva tātparyābhāve 'pi stutilakṣakavākyārthapratipādakatvamātreṇa
pṛthagvyapadiśyate | prakaraṇamapi dvividham | mahāprakaraṇamavāntaraprakaraṇaṃ ca | tatrādyaṃ pradhānasya | dvitīyaṃ pradhānasyāṅgasya vā | tathādyaṃ
prakṛtervikṛteśca | evaṃ dvitīyamapi | tatra prakṛterasandaṃśodbhūtikam

1.30.p1.2

yathā darśapūrṇamāsādeḥ | vikṛtermahāprakaraṇaṃ tu sandaṃśenāpi bhavatyasandaṃśenāpi | tatrādyaṃ yathā, rājasūye rājasūyāya hīnāmutpunāti rājasūyenejānaḥ sarvamāyuretīti sandaṃśenodbhūtaṃ kramaprakaraṇābalāblādhikaraṇe śāstradīpikāyāmuktam | asandaṃśe 'pi vikṛtermahāprakaraṇaṃ
yathā | yatra vikṛtau prākṛtakriyānuvādena kiṃ cidvihitaṃ tattatprakaraṇena gṛhyate | yathā prayāje prayāje kṛṣṇalaṃ juhotīti | ahīnātmakadvādaśāhe ca dvādaśadīkṣā dvādaśopasada iti dvādaśatvaṃ ca | taduktaṃ
śrutiliṅgādhikaraṇe
itikarttavyatāṃśasyāṃ yenoddiśyopasatkriyām
dvādaśatvavidhistena kathaṃbhāvena gṛhyate iti
atra ca kriyāmuddiśyetyuktorvikṛtau dravyoddeśena jātyādividhau audumbaro yūpo bhavatītyādau na prakaraṇagrāhyatetyuktam | ataevoktaṃ citrādhikaraṇe 'pi
nāvāntarakriyāyogāhate vākyeopakāhnitāt
guṇādravye kathambhāvairgṛhṇanti prakṛtāḥ kriyāḥ
iti | na caudumbaravākye yūpalakṣitaniyojanasambandho vākyīyaiti vācyam | ānarthakyaparihārasya sannidhinaiva siddheḥ
yūpaparicchedikāyāścaudumbarajāterarthāpattikaniyojanānvayāt | anyathāvaghātāderapi vrīhilakṣitayāgānvayasya vākyīyatvāpatteḥ
yatra tu pramāṇāntarātkriyānvayālābhastatraiva lakṣitakriyānvayaṃ yāvadvidhirāyāsyate varṇamayādivākye iti
evaṃ ca vakṣyamāṇeṣu vārttikādigrantheṣu yatprākṛtāṅgānuvādena
vidhīyataityādiṣu aṅgaśabdaḥ kriyāpara eveti dhyeyamiti
sandaṃśena ca vikṛtermahāprakaraṇaṃ rājasūya iva na kevalaṃ vācanikaṃ vikṛtyaṅgaṃ sandaṃśenaiva bhavati | kiṃ tu sandaṃśasyānekavidhatvādanekavidham | tathā hi

1.30.p1.3

prākṛtāṅgānuvādena vihitābhyāṃ sandaṣṭaṃ padasaṃyuktamapi vikṛtau śrutaṃ tadapi prakaraṇena gṛhyate | prākṛtāṅgānuvādena vihitayoḥ pūrvepaścāttanayoḥ prakaraṇagrahaṇeoktermadhye ca tadvicchedakahetvabhāvāt
tathā vikṛteḥ pūrvamasaṃyuktaṃ kiṃ cidvihitaṃ tataḥ pūrvaṃ tu prākṛtāṅgānuvādena yadvihitaṃ tato 'saṃyuktaṃ yattadvikṛtiprakaraṇena gṛhyate | tathā
vikṛteranantaramasaṃyuktaṃ kiṃ cidvidhāya prākṛtāṅgānuvādena kasmiṃścidvihite tatpūrvamasaṃyuktaṃ prakaraṇena gṛhyate
tadidaṃ bhedatrayaṃ balābalādhikaraṇavārttike uktam
yasyāṃ tu vikṛtau prākṛtaṃ kiṃ cidaṅgaṃ saṅkīrtya tasya purastātparastādvā vaikṛtamaṅgamāmnāyate tatra kathambhāvagṛhītāṅgamadhyavarttitvātprakaraṇapāṭho vijñāyataiti | tadetadvārttikaṃ someśvareṇānantarabhedatrayaparatvena yojitam
tathā vikṛteḥ pūrvamasaṃyuktaṃ kiṃ cidvihitaṃ tataḥ pūrvaṃ vikṛtyanuvādena yadi vihitaṃ tato saṃyuktaṃ yat tadvikṛtiprakaraṇena gṛhyate
tathā vikṛteranantaramasaṃyuktaṃ kiṃ cidvidhāya vikṛtyanuvādena kasmiṃścidvihite tatpūrvamasaṃyuktaṃ prakaraṇena gṛhyate
tadidaṃ bhedadvayaṃ vikṛtyanuvādena vihitasya prakaraṇagrāhyatoktovārthāduktaṃ bhavati | asya ca bhedadvayasya pūrvoktasya ca bhedatrayasyodāharaṇāni mṛgyāṇi
tathā sāṃgrahaṇīṃ vidhāya | tadaṅgaprākṛtaparidhiparidhāne dhruvo
'sītyādīṃśca trīnmantrān vaikṛtānvidhāya “āmanamasyāmanasya devā iti
tisra āhutīrjuhotī” tyāmanahomā asaṃyuktā vihitāḥ | tatasteṣāṃ

1.30.p1.4

yatprayājānāṃ purastājjuhuyāt bahirātmānaṃ sajātānāṃ dadhyādyadanuyājānāṃ parastātsvargaṃ lokamakrāmet madhye juhoti madhyata eva sajātānāmātmandhatte iti prayājānuyājaissaha kramo vihitaḥ | tena
prākṛtāṅgasambandhitvena vidhānātsāṃgrahaṇīprakaraṇānuvṛtterāmanahomāḥ
prakaraṇena gṛhyante
tadetaccaturthatantrasāre phalavadvoktahetutvāditarasya pradhānaṃ syādityadhikaraṇe uktaṃ
māhendrastotraṃ pratyabhiṣicyataityatra tu abhiṣekāderabhiṣecanīyaprākṛtāṅgasambandhitvena vidhāne 'pi na tena prakaraṇamanuvartya tanmadhyavihitamabhiṣekādi gṛhyataiti sambhavati tanmadhye 'bhiṣekādividhyabhāvāditi tatpūrvādhikaraṇe 'bhihitamiti | ata eva miśrā api
nyāyaratnamālāyāmāmanahomānāṃ prakaraṇagrāhyatāmāhuḥ | vikṛtiṣvapi yatprākṛtāṅgamadhye paṭhitaṃ yathāmanahomādi tasya prakaraṇena grahaṇamiti granthena
bhaṭṭasomeśvarastu balābalādhikaraṇe | kramatve satyapi sāṃgrahaṇyādestisra āhutīrjuhotītyādibhirekavākyatvopapatteriti granthena
kramādevāmanahomānāmaṅgatāmāha | tadapi śabdādabhyupetyavādamātramiti jñeyam
yadapi miśraiḥ śāstradīpikāyām | caturthe(1) phalavadvoktahetutvādityatra sannidhigrāhyatvamuktaṃ tadapyabhyupetyavādamātram | ata eva
tantraratne prakaraṇagrāhyatāmuktvā sannidhināpi tadadhikaraṇasiddhiruktā | tadevaṃ yatra prākṛtāṅgānuvādena dvādaśopasattvavadvidhiruktarūpaḥ
saptavidhaḥ sandaṃśo vā tatraiva vikṛtau prakaraṇaṃ viniyojakamanyatra sannidhireveti siddham
evaṃ pradhānasya mahāprakaraṇaṃ prakṛterasandaṃśodbhūtikaṃ vikṛtestu
sandaṃśodbhūtikamapi nirūpitam

1.30.p1.5

avāntaraprakaraṇaṃ tu sandaṃśodbhūtikameva tacca prakṛternāstyeva prakṛtyaṅgasya tu prayājānāmābhikramādhikaraṇe uktam | vikṛtestvavāntarapra
karaṇaṃ sandaṃśodbhūtikaṃ saptame praṇayanādhikaraṇe varuṇapraghāsānāmuktam
tanna hi upātrāvapantīti varuṇapraghāsāvāntaraprakaraṇādhītamapi na
vaiśvadeve uttaravedimupavayanti na sunāsīrīye iti paryudāsaikavākyatābalādevāvāntaraprakaraṇaṃ bādhitvā cāturmāsyānāmevātreti vāda
ityuktam | iti prakaraṇanirūpaṇam
kramo 'pi dvividhaḥ | pāṭhasādeśyamanuṣṭhānasādeśyaṃ ca pāṭhasādeśyamapi dvividham | yathāsaṃkhyapāṭhaḥ, sannidhipāṭhaśca
samākhyāpi dvividhā | laukikī vaidikī ca | punarapi samākhyā dvividhā sāmānyasamākhyā, viśeṣasamākhyā ca
vidhirapi dvividhaḥ pratyakṣaḥ kalpyaśca | pratyakṣo 'pyanekadhā
vakṣyate | kalpyo 'pi nānāsmṛtikalpya ācārakalpyo vidhikalpyo
'rthavādakalpyo mantrakalpyaśca | tatra vidhikalpyo yathā viśeṣaṇavidhiḥ | arthavādakalpyastu dvividhaḥ| svatantrārthavādakalpyo vidhyantaraśeṣārthavādakalpyaśca | ādyo 'pi trividhaḥ| phalārthavādakalpyaḥ siddhavat kīrtanārthavādakalpyaḥ, upākhyānārthavādakalpyaśca | antyo 'pi
dvividhaḥ | ekakartṛkopākhyānarūpaparakṛtikalpyo 'nekakartṛkopākhyānarūpapurākalpakalpyaśca
tatra phalārthavādakalpyo yathā " yasya parṇamayī juhūrbhavati
na sa pāpaṃ ślokaṃ śṛṇotī"ti
siddhavatkīrtanārthavādakalpyo yathā "trīṇi ha vai yajñasyodarāṇi gāyatrī bṛhatyanuṣṭup ca | atra hyevāvapantyata evodvapantī"ti
parakṛtikalpyo yathā “tābhyāmetamagnīṣomīyamekādaśakapālaṃ

1.30.p1.6

pūrṇamāse prāyacchat ” iti | indrasyedamupākhyānaṃ tasmādindro 'bibhedityupakramāttasya prāyacchaditi kriyāyāṃ kartṛtvenānuṣaṅgāt
purākalpakalpyo yathā | “ tāvabrūtāmagnīṣomāvājyasyaiva nānupāṃśu paurṇamāsyāṃ yajannri"ti
vidhyantaraśeṣārthavādakalpyo yathā | " upari hi devebhyo
dhārayatī"ti
mantrakalpyo 'pi dvividhaḥ mantragatākhyātasyaiva leṭtvakalpanāt | vidhiyuktavākyāntarakalpanācca | tatrādyo yathā "vasantāya kapiñjalānālabhata" iti
dvitīyo yathopāṃśuyājādau yājyānuvākyāsūktavākādimantrakalpyo devatādividhiḥ yathā vā "uccā divi dakṣiṇāvanto
'sthuryai aśvadāḥ saha te sūryeṇe" tyaśvadānaphalavidhiḥ | tadetadvirodhādhikaraṇabhaṭṭaṭīkāvyākhyānānte someśvareṇoktam
atha pratyakṣavidhibhedāḥ prāyaśa uccante | te ca ke citsmārttā api sambhavantaḥ pratyakṣabhedapradarśanenaivoktaprāyā iti na pṛthagucyante | ke citsmārttā eva sambhavantīti tatra tatra vakṣyante
punarvidhirdvividhaḥ | arthakarmavidhirguṇakarmavidhiśca | guṇakarmavidhirapi trividhaḥ | adṛṣṭārtho dṛṣṭārtha ubhayārthaśca | uttarau dvividhau | pratipattirūpau apratipattirūpau ca | tatra dṛṣṭārthā pratipattiryathā
"cātvāle kṛṣṇaviṣāṇāṃ prāsyatī"ti | ubhayārthā pratipattiryathā
āśrayikamaṃsviṣṭakṛdādi | aprattipattirūpaṃ dṛṣṭārthaṃ guṇakarma yathā
"vrīhīnavahantī"ti | apratipattirūpamubhayārthaṃ guṇakarma yathā paśupuroḍāśayāgādyāśrayikarma
punarapi vidhiścaturvidhaḥ
utpattividhirviniyogavidhiḥ prayogavidhiradhikāravidhiśca
tatotpattyādividhiścaturvidho 'pi pratyekaṃ dvividhaḥ | kratvarthaḥ
puruṣārthaśca

1.30.p1.7

tatra kratvarthe utpattividhiryathā | "samidho yajatī" tyādiḥ
puruṣārthe utpattividhiryathā "'gnihotraṃ juhotī"tyādiḥ
kratvartho viniyogavidhiryathā | "vrīhīnprokṣatī"tyādiḥ
puruṣārtho viniyogavidhiryathā | dravyārjanavidhiḥ
kratvarthaḥ prayogavidhiryathā ''rambhaṇīyādividhiḥ
ātideśikakāladeśādyekavākyatāpannaḥ
puruṣārthaḥ prayogevidhirapi dvividhaḥ | avāntaraprayogavidhirmahāprayogavidhiśca
tatrādyo yathā | "paurṇamāsyāṃ paurṇamāsyā yajeta" "amāvāsyāyāmamāvāsyayā yajete"tyādiḥ | atra ca phalavākye karaṇatvenaiva prayogāvacchedena karmaṇo vidheyatvāttasya karaṇatvākṣiptamaṅgasāhityamanyonyamapi vivakṣitam | kālasyāpi ca vidheyatvāttadekatvamapi vivakṣitaṃ, vidheyatvameva ca vivakṣābījaṃ nopādeyatvaṃ tadviśeṣa
ṇatvaṃ veti | taṭṭīkāyāmuktam
nopādeyatvamevaikaṃ vivakṣākāraṇaṃ matam
viśeṣaṇavivakṣāyāṃ kāraṇaṃ hi mahādvidhiḥ
iti| ekaṃ mukhyam atastrikasya trikasyaikaprayogatāsiddhiraikādaśoktā paurṇamāsyadhikaraṇavārttikopapāditāpapannā
mahāprayogavidhiryathā “ same darśapūrṇamāsābhyāṃ svargakāmo yajate "ti | atrāpi ṣaṇṇāmekaprayogatāsādhakaḥ | pūrvokto 'khilo 'pi
nyāyastulyaḥ | tasya phalamekaḥ saṅkalpaḥ
ṛtvartho 'dhikāravidhirapi dvividhaḥ | naimittikaḥ sannadoṣanirghātārtho 'naimittikaḥ sandoṣanirghātārtho 'pi ca
tatrādyo yathā “ bhinne juhotī”ti | etadudāharaṇaṃ śāstradīpikāyāṃ dvādaśe(1) samuccayastvadoṣanirghātārtheṣvityatroktam | tatra
vidhyatikrame hi doṣaḥ | aṅganāśe ca vidhyatikramaḥ

1.30.p1.8

kapālaṃ cāsādanopāttamaṅgam | tena kapālabhede 'ṅgabhreṣeṇa doṣāttannirghātārtha evāyaṃ homaḥ | ata eva ṣaṣṭhe (4pā.4a.) “'rthasamavāyāt
prāyaścittamekadeśe 'pī” tyatraikadeśabheda evāyaṃ homa iti pūrvapakṣaheturhomo
'yaṃ bhinnasaṃskāro bhedadoṣanibarhaṇādityuktaḥ | na ca bhedadoṣo neti
siddhāntaheturuktaḥ | kiṃ tu hetvantarameva nityānityasaṃyogavirodhaḥ
etadasmābhiḥ śāstradīpikāprakāśe uktam | tasmāddoṣanirghātārthanaimittikodāharaṇamaśvapratigraheṣṭirjjapyamānamantroktiśceti
dvitīyo dvividhaḥ | vihitātikramanimittako niṣiddhācaraṇanimittakaśca
tatrādyo yathā “ yadyṛkto yajña ārttimiyād bhūḥ svāhe ”ti gārhapatye juhuyādityādiḥ | ṛgvedādiniṣiddhācaraṇe 'pyasya pravṛtterdvitīyodāharaṇamapīdameva
puruṣārtho 'dhikāravidhistrividhaḥ
kāmyo naimittikaḥ saṃvalitaśca | kāmyo 'pi dvividhaḥ | karmaphalasambandhaparaḥ guṇaphalasambandhaparaśca
tatrādyo yathā “ darśapūrṇamāsābhyāṃ svargakāmo yajete” tyādi
dvitīyo yathā “ dadhrendriyakāmasya juhuyādi”tyādiḥ
naimittiko 'pi dvividhaḥ niyatanimittakaḥ aniyatanimittakaśca
tatrādyo yathā “yāvajjīvamagnihotraṃ juhotī”tyādi
dvitīyo yathā | “ yasyāhitāgneragnirgṛhāndahet kṣāmavate 'gnaye
puroḍāśamaṣṭākapālaṃ nirvapedi”tyādiḥ
tṛtīyo 'pi dvividhaḥ nimittajanyadoṣanāśaphalasambhavalitaḥ
itaraphalasambhavalitaśca
tatrādyo 'pi dvividhaḥ vihitātikramanimittako niṣiddhācaraṇanimittakaśca
tatrādyo yathā “ yo 'māvāsyāṃ paurṇamāsīṃ cātipātayedagnaye
pathikṛte 'ṣṭākapālaṃ nirvape” dityādiḥ
niṣiddhācaraṇanimittako yathā | yadyekaṃ yūpamupaspṛśedaiṣa te

1.30.p1.9

vāyo ” iti brūyādityādiḥ
itaraphalasambandhito yathā | “ vaiśvānaraṃ dvādaśakapālaṃ nirvapetputre jāta ” ityārabhya “ yasmin jātaetāmiṣṭiṃ nirvapati pūta eva
tejasvyannāda indriyāvī paśumānbhavati ”tyanto jāteṣṭividhiḥ
puna rapi vidhirekādaśavidhaḥ
sāmānyavidhirviśeṣavidhiḥ pratiprasavavidhirabhyanujñāvidhirupasaṃhāravidhivyavasthāvidhiḥ paryudāsavidhirabhāvavidhiḥ sādhāraṇyavidhirutkarṣavidhirapakarṣavidhiśceti | iha cābhyanujñāvidhiḥ pratiprasavabhinno 'pi asti | yathā
ṣaṇṇāṃ tu karmaṇāmasya trīṇi karmāṇi jīvikā
yājanādhyāpane caiva viśuddhācca pratigrahaḥ | iti
tathā pratiprasavarūpo 'pyasti | “krītarājako 'bhojyānna” iti
tathā pratiprasavo 'pyabhyanujñāvidhirbhinno 'pyasti “ pūṣā prapiṣṭabhāga” iti | atastau pṛthagupāttau | yadyapi copasaṃhāravidhirviśeṣavidhibheda eva | pratiprasavavidherapi ca sāmānyavidhiviśeṣavidhibhedau sambhavatastathāpi bhedaṃ vinā 'pi sāmānyasambhavāt gobalīvardanyāyena pṛthaguddeśaḥ
ekādaśavidho 'pi vidhirdvividhaḥ | kratvarthaḥ puruṣārthaśca
tatra kratvarthaḥ sāmānyavidhiryathā “ yadāhavanīye juhotī”ti
puruṣārthaḥ sāmānyavidhiryathā putrakāmeṣṭeḥ
kratvartho viśeṣavidhiryathā “ pade juhotī ”ti
puruṣārtho viśeṣavidhiryathā “ yaḥ kāmayeta vīro ma ājāyateti sa caturhotāraṃ juhuyādi ”ti | vīraputrakāmanāyāṃ hi caturhotṛhomena bādhāt putrasāmānyakāmasyaiva putreṣṭiḥ
kratvarthaḥ pratiprasavavidhiryathā “ pūṣā prapiṣṭabhāga iti | puruṣārthaḥ sa yathā, grahaṇe sūtake 'pi śrāddhavidhiḥ smārttaḥ

1.30.p1.10

punaḥ pratiprasavavidhiḥ pañcavidhaḥ | luptārthapratiprasavaḥ | bhūtāniṣiddhapratiprasavaḥ | paryudastapratiprasavaḥ niyamavidhinā phalato vyāvarttitaṃ yattadviṣayaḥ pratiprasavaḥ | parisaṃkhyayā vyāvartitaṃ yattadviṣayaśceti
tatrādyo yathā “ pūṣā prapiṣṭabhāga ” iti tārttīyaḥ | dāśamikaśca “ kṛṣṇalacarau ghṛte śrapayatī ”ti
dvitīyo yathodāhṛtaḥ smārttaḥ grahaṇe sūtake 'pi śrāddhavidhiḥ
smārttakarmaparityāgo rāhvoḥ ranyatra sūtakaiti | rāhoranyatra nimitte yatsmārttakarmaśrāddhādi tasya sūtake parityāgo na rāhunimittakasmārttasyetyarthaḥ
śrauto 'pi “na hiṃsyātsarvābhūtānī”ti niṣiddhasya pratiprasavo
'gniṣomīyaṃ paśumālabheta ” “ vāyavyaṃ śvetamālabheta”ti | paryudastapratiprasavo yathā bhaṭṭasomeśvaramate “na prathamayajñe pravṛñjyādi”tyasya paryudāsatvāttatpratiprasavo “'gniṣṭome pravṛṇaktī”ti
niyamavidhivyāvarttitapratiprasavo yathā | vṛtairevārtvijyaṃ karttavyamiti | varagaṇaniyame 'nāvṛtavyāvṛttau satyāmavṛtaḥ sāmidhenīranvāheti hoturavṛtasyāpi pratiprasavaḥ
parisaṃkhyāvyāvarttitapratiprasavo yathā | daśame paśorakahaviṣṭamityata uttare 'dhikaraṇe hṛdayasyāgre 'vadyatītyādau parisaṃkhyeti
yathāsūtraṃ bhāṣyakṛto matam | bhaṭṭasomeśvareṇa tu paśusomādhikaraṇe
tadadhikaraṇārtha evaṃ varṇitaḥ | ekādaśa vai paśoravadānānīti parisaṃkhyā | atastayāṅgāntarāṇi yāge vyāvarttitānīti taddvārā sviṣṭakṛtyapi śeṣakārye vyāvarttitānyeva tatra “ 'yaḍaiḥ sviṣṭakṛtaṃ yajatī ”
tyaṅgāntareṣu trayāṇāṃ pratiprasavaḥ | kṛtvartho 'bhyanujñāvidhiryathā | yadi

1.30.p1.11

somāvikrayī prativivadeta pṛṣatairna varatrākāṇḍenāvakṣāṇaṃ nāśayeyurlakuṭairdhnantītyeke, nityavadeke, vadhaṃ samānanantītyāpastambasūtre
puruṣārtho 'bhyanujñāvidhiryathā | krītarājako 'bhyojyānna iti
punarabhyanujñāvidhirdvividhaḥ | kuto 'pyavyāvṛttaṃ yattadviṣayaḥ, kuto 'pi
vyāvṛttaṃ yattadviṣayaśca | tatrādyo yathā
ṣaṇṇāṃ tu karmaṇāmasya trīṇi karmāṇi jīvikā
yājanādhyāpane caiva viśuddhācca pratigrahaḥ
iti | dvitīyaḥ pañcavidhaḥ
niṣiddhaviṣayaḥ paryudastaviṣayo 'niyamavyāvarttitaviṣayaḥ parisaṃkhyāvyāvarttitaviṣaya upasaṃhāravyāvarttitaviṣayaśceti
tatrādyo dvividhaḥ sāmānyarūpo viśeṣarūpaśca | ādyo yathā
manūkto “na dīkṣitasyānnamaśnīyādi”ti niṣiddhe
jīvitātyayamāpanno yo 'nnamatti yatastataḥ
ākāśa iva paṅkena na sa pāpena lipyate
iti | dvitīyo yathā krītarājako 'bhojyānna iti | ubhayośca
prayojanamalpadoṣatvaṃ nirdoṣatvaṃ cetyuktaṃ vārttike
sāmānyenābhyanujñānādviśeṣaśca viśiṣyate
viśeṣo 'tyantanirdoṣaḥ stokadoṣetarākriyā
iti | evaṃ paryudastābhyanujñāvidhirapi dvividhaḥ | sāmānyarūpo viśeṣarūpaśca
tatrādyo yathā “na dīkṣitasyānnamaśnīyādi”tyasya paryudāsatvapakṣe 'gnīṣomīye saṃsthite | yajamānasya gṛhe 'śitavyamiti
dvitīyo yathā aitareyabrāhmaṇe “aśitavyaṃ vapāyāṃ hutāyāmi”ti | ubhayośca prayojanaṃ bahvalpaphalatvaṃ paryudāsavidherityāha bhaṭṭasomeśvaraḥ
niyamavidhivyāvarttitābhyanujñā yathā | viprāderdravyārjanopāyaniyamairvyāvarttitā kṣatriyādivṛttirāpadyabhyanujñāyate
ajīvaṃstu yathoktena brāhmaṇaḥ svena karmaṇā
jīvetkṣatriyadharmeṇeti

1.30.p1.12

parisaṃkhyāvyāvarttitā 'bhyanujñāvidhiḥ yathā “ pañca pañca
nakhā bhakṣyā” ityanena vyāvarttitānāṃ mārjārādīnāmabhyanujñāvidhiḥ prāṇātyayaityādi
upasaṃhāravyāvarttitaviṣayo 'bhyanujñāvidhiryathā | “bhavatpūrvāṃ
brāhmaṇo bhikṣete”ti | sāmānyavidherupasaṃhāreṇa brāhmaṇeṣu caredbhaikṣamityanena vyāvarttitasya kṣatriyāderabhyanujñāvidhiścāturvarṇyaṃ caredbhaikṣamiti | kratvartha upasaṃhāravidhiryathā “''gneyaṃ caturdhā karotī”ti
puruṣārthaḥ sa yathā | brahmahā dvādaśābdānīti sāmānyaṃ pūrvayorvarṇayorvedādhyāyinaṃ hatveti viśeṣe upasaṃhriyate
punarapyupasaṃhāro dvividhaḥ | upasaṃhāryasyopasaṃhāraviṣaye
niyamataḥ prāptāvaniyamataḥ prāptau veti ādyodāharaṇānyuktānyeva dvitīyodāharaṇaṃ tu “yajuryuktaṃ rathamadhvaryave dadātī”ti | daśame hi prākāśavadyajuryuktaratho 'pyadhvaryubhāgasya nivarttaka iti pūrvapakṣaṃ kṛtvā
prākāśāvapūrvo vidhīyamānau yuktaṃ yadadhvaryubhāgaṃ bādhete iha tu saptadaśasaptadaśakāni prākṛtadakṣiṇābādhena parasparasahitānyeva dakṣiṇātvena vihitāni tatra yajuryuktasyāpi prāptameva dānaṃ sa tvadhvaryave 'nyasmai vā dātavyaḥ prāpto 'dhvaryāvupasaṃhriyate | iti siddhāntitam
kratvartho vyavasthāvidhiryathā “ vārtraghnī paurṇamāsyāmanūcyete vṛdhanvatī amāvāsyāyāmi”ti | “caturhotrāpaurṇamāsīmabhimṛśetpañcahoāmāvāsyāmi"ti ca
puruṣārtho vyavasthāvidhiryathā kṣayāhe pārvaṇaikoddiṣṭavyavasthāvidhiḥ
punarvyavasthāvidhistrividhaḥ | ubhayaprāptāvanubhayaprāptāvanyatara
prāptau ceti

1.30.p1.13

ādyo yathā vārtraghnīvṛdhanvatyoḥ | ājyabhāgakrame pāṭhālliṅgāccobhayaprāpteḥ | dvitīyo yathā | caturhotṛpañcahotṛmantrayoḥ tayoḥ prakaraṇenāmnānāt | yathā vā "yadagnaye ca prajāpataye ca sāyaṃ juhoti"
" sūryāya ca prajāpataye ca prātari"ti brāhmaṇena devatāvidhipakṣe
'gnisūryayoraprāpteḥ
tṛtīyo yathā vāsiṣṭhānāṃ narāśaṃso dvitīyaḥ prayājastanūnapādanyeṣāmiti | atra hi vidhipāṭhakramāttanūnapādeva dvitīyaḥ prāpto
na narāśaṃsaḥ | tathā yadi rathantarasāmā somaḥ syādaindravāyavāgrān grahāngṛhṇīyādyadi bṛhatsāmā śukrāgrāniti atrāpi hi pāṭhata aindravāyavāgrataiva prāptā na śukrāgrateti punarapi vyavasthāyāḥ dvaividhyād
dvividho vyavasthāvidhiḥ | nyāyagamyāvyavasthā vācanikī ca | tatrādyā
yathotpavanāvaghātāderājyauṣadhayoḥ | vācanikī tu vyavasthā saptadhā
tena saptavidhastadvidhiḥ
deśato vyavasthā | kālato vyavasthā | karmato vyavasthā | phalato
vyavasthā | nimittato vyavastheti
deśato vyavasthā yathā varuṇapraghāseṣu uttare vihāre 'dhvaryussau
mīṃṣyāsadyati mārutīmeva pratiprasthātā dakṣiṇasminniti
smārttamudāharaṇaṃ yathā
" narmadottarabhāge tu karttavyaṃ siṃhayuktake
" kulīre saṃsthite bhānāvupākuryāttu dakṣiṇe
iti bṛhaspatiḥ
kālato vyavasthā yathā | " vasante brāhmaṇo 'gninādadhīta"
" grīṣme rājanyaḥ " " śaradi vaiśyo " " varṣāsu rathakāra ādadhyādi "ti
smārttamudāharaṇaṃ yathā
" divā saṃdhyāsu karṇasthabrahmasūtra udaṅmukhaḥ
" kuryānmūtrapurīṣe ca rātrau ceddakṣiṇāmukhaḥ
iti | kartṛto vyavasthā yathā " payovrataṃ brāhmaṇasya " " yavāgū

1.30.p1.14

rājanyasya " ''"bhikṣā vaiśyasyeti " | tathā " barhidgiraṃ brāhmaṇasya
brahma sāma kuryātpārthuraśmaṃ” rājanyasya rāyovājīyaṃ vaiśyasyeti | tathā
“yuvaṃ histhaḥ svaḥpati” iti dvayoryajamānayoḥ pratipadaṃ kuryādete asṛgramindava iti bahubhyo yajamānebhya iti
saṃskāryato vyavasthā yathājyauṣadhasānnāyyadharmāṇām
smārttaṃ tūdāharaṇam
“garbhāṣṭame 'bde kurvīta brāhmaṇasyopanāyanam
“garbhādekādaśe rājño garbhāttu dvādaśe viśa iti
karmato vyavasthā yathā
rathantare prastūyamāne saṃmīlayed bṛhati samudraṃ manasā dhyāyediti | smārttodāharaṇaṃ tu vṛhaspatiḥ
dṛṣṭiśrāddhe kraturdakṣaḥ satyo nāndīmukhe vasuḥ
naimittike kālakāmau kāmye tu dhurilocanau
purūravārdravau caiva pārvaṇe samudāhṛtāvityādi | manuḥ
piṇḍye svaditamityevaṃ vācyaṃ goṣṭhe tu suśrutam
saṃpannamityabhyudaye daive rocitamityapi
phalato vyavasthā yathā | “mṛṇmayena pratiṣṭhākāmasya praṇayet”
“kāṃsthena brahmavarcasakāmasyeti”
smārttodāharaṇaṃ tu | brahmayajña eva phalaviśeṣārthamṛgyajuḥsāmādhyayanavidhiḥ
nimittato vyavasthā yathā “yadi rathantarasāmā somaḥsyādaindravāyavāgrāngrahāngṛhṇīyādyadi bṛhatsāmā śukrāgrāni”ti | smārttodāharaṇaṃ tu
nṛṇāmakṛtacūr̤ānāmaśuddhirnaiśikī smṛtā
nirvṛttacūḍakānāṃ tu trirātrācchuddhiriṣyate
iti manuḥ
tathānyatarakoṭivyavasthāyā kodyantarasyārthikī vyavasthā bhavati sāpi bhāvaviṣayā 'bhāvaviṣayā ceti dvividhā
tatrādyā yathā | “āgneyo vai brāhmaṇo devatayā sa someneṣṭvā
'gnīṣomīyo bhavati” yadevādḥ paurṇamāsaṃ havistattarhyanunirvapettarhi

1.30.p1.15

sa ubhayadevato bhavatītyagnīṣomīyapuroḍāśe kṛtasomayāgapuṃviṣayatvena
vyavasthāpite 'rthāttadabhāvo 'kṛtasomayāgapuṃviṣayatvena vyavasthito
bhavati | pūrvedyuramāvāsyāyāṃ vediṃ karotītyamāvāsyāyāṃ pūrvedyurvedikaraṇe vyavasthāpite 'rthāddhavirvivāsanottaraṃ vedikaraṇaṃ paurṇamāsyāṃ
vyavasthitaṃ bhavati | tadidamudāharaṇadvayaṃ pañcame siddham | tathāpūrvamityatra pūrvam utkarṣādbrāhmaṇasyetyatrottaram
kratvarthaḥ paryudāsāvidhiryathā
“yajatiṣu ye yajāmahaṃ karoti nānuyājeṣviti”
puruṣārthaḥ paryudāso yathā
nekṣetodyantamādityamityādiḥ
punaḥ paryudāsavidhirdvividhaḥ | paryudāsasya svātantryātparaviśeṣaṇatvācca| tatrādye nekṣetetyevodāhāryam | dvitīyastu dvividhaḥ| paryudāsasyoddeśyaviśeṣaṇatvāddidheyaviśeṣaṇatvādvā | tatroddeśyaviśeṣaṇatvenānuyājeṣvityudāhāryam | vidheyaviśeṣaṇatvādyathā “nārṣeyaṃ vṛṇīte na hotāraṃ vṛṇīte” iti | punarapi vakṣyamāṇaniṣedhaṣoḍaśattvavatparyudāso 'pi ṣoḍaśavidhaḥ
tathā hi | prakṛtau vikṛtau aprakṛtivikṛtyātmake ca karmaṇi
samānavidhānaḥ paryudāsavidhirnānuyājeṣu ye yajāmahamiti | atra
hyātideśikadvārā pratīkṣaṇātsaptadaśo vai prajāpatiryajñe yajñe 'nvāyanta
ityatra vārttikakṛduktasya dviruktatā nyāyāpavādasya sāmyāt
evaṃ prakṛtigatārādupakāriparyudāso vikṛtigatārādupakāriparyudāsaḥ | aprakṛtivikṛtyātmakakarmagatārādupakāriparyudāsaḥ | prakṛtigatādṛṣṭārthasannipātiparyudāsaḥ | prakṛtigatapratipattivyatiriktasannipātidṛṣṭārthaparyudāsaḥ | prakṛtigatapratipattiparyudāsaḥ | vikṛtigatopādiṣṭasya pūrvavattrividhasya sannipātinaḥ paryudāsāstrayaḥ

1.30.p1.16

vikṛtigatātidiṣṭasya pūrvavattrividhasya sannipātinaḥ paryudāsāstrayaḥ
aprakṛtivikṛtyātmakakarmagatopādiṣṭasannipātinaḥ | pūrvavattrividhasya paryudāsāstraya iti dvādaśa
eṣāmudāharaṇāni yathāsambhavaṃ mṛgyāṇi| kratvartho bhāve vidhiryathā sviṣṭakṛdarthāvattanāśāājyavidhi “yāṃ vai kā ciddevatāmantaritastasyā āvṛścate ājyenetā devatāḥ parisaṃkhyāya yajeta”ti | tathā
agnyabhāve tu viprasya pāṇāvevopapādayediti
puruṣārtho bhāve vidhiryathā | “satrāyāgūrya viśvajitā yajete”ti
sādhāraṇyavidhirdvividhaḥ viniyogasādhāraṇyavidhiranuṣṭhānasādhāraṇyavidhiśceti
tatrādyo yathā | “yadātithyāyāṃ barhistadupasadāṃ tadagnīṣomīyasye”ti yathā vā barhiṣo barhirdharmāṇāṃ ca vedyā vedidharmāṇāṃ ca vidhiraṅgapradhānasādhāraṇaḥ
dvitīyo yathā | upadeśenāgnīṣomīye 'tideśena ca savanīyānubandhyayoraṅgabhūtasya yūpasyānuṣṭhānasādhāraṇyārtho dīkṣāsu yūpaṃ chinattītyapakarṣavidhiṃriti
utkarṣavidhiryathā | āgnimārutādūrdhvamanuyājaiścaranti” “sa
eṣa aupavasathye 'han dvidevalyaḥ paśurālabhyata” ityagnīṣomīyasya kratusannidhāvupannasyotkarṣavidhiḥ
(1) sādhāraṇyavidhivyatirikto 'pi yathā “ tiṣṭhantaṃ paśuṃ prayajantī”ti
punarapi sāmānyādividhyekādaśakaṃ yathā sambhavaṃ dvividham
dṛṣṭārthamadṛṣṭārthaṃ ca | tatrādṛṣṭārthau sāmānyaviśeṣavidhī yathā
udāhṛtāvavāhavanīyapadavidhī | dṛṣṭārthau tu somaphalacamasavidhī
pratiprasavavidhistūdāhṛto dvividho 'pyadṛṣṭārtha eva | dṛṣṭārthastu pratiprasavavidhiryathā “ paśuṃ sañjñapayatī ”ti | abhyanujñāvidhistu sarvo

1.30.p1.17

'pi dṛṣṭārtha eva na tvadṛṣṭārtho 'pīti | upasaṃhāravidhistu pūrvoktaḥ
kratvartho dṛṣṭārthaḥ | puruṣārthastu pūrvokto 'dṛṣṭārthaḥ | vyavasthāvidhistu prāguktaḥ sarvo 'pyadṛṣṭārtha eva | yadyapi vārtraghnīvṛdhanvatyo
rājyabhāgadevatābhūtāgnisomaprakāśanārthatvādvṛṣṭārthataiva tathāpi tulyārthayoryugalayorvyavasthāvidhiradṛṣṭārtha eva
dṛṣṭārtho vyavasthāvidhiryathā ārṣasaṃkhyāśikhāvyavasvāvidhistatsaṃkhyārthayuktagotrajñānarūpadṛṣṭārtha ityuktaṃ smṛtyādhikaraṇanyāyasudhāyām
paryudāsavidhistu prāgukto dvividho 'pi puruṣārthaḥ adṛṣṭārtha
eva | dṛṣṭārthastu paryudāso “ yajatiṣu yeyajāmahaṃ karoti nānuyājeṣvi ”ti | atra ca yadyapyanūyājavyatiriktaṣvityaṃśo na dṛṣṭārthastathāpi vidheyayeyajāmahāṃśe yāgaprakāśakatvena dṛṣṭārthatvātparyudāsavidhidṛṣṭārtha ityucyate | abhāvavidhistu pūrvodāhṛtayormadhye kratvartho yaḥ
sa dṛṣṭārthaḥ puruṣārthastvadṛṣṭārthaḥ | punarapi sāmānyādividhyekādaśakaṃ
jātidravyaguṇakriyāviṣayatvena yathāsambhavaṃ caturdhā | jātyādiviṣayatvamapi uddeśyāṃśe vidheyāṃśe ubhayāṃśe ceti jātyādiviṣayamapi vidhyekādaśakaṃ pratyekaṃ trividhamiti dvātriṃśaduttaraṃ śatambhedā bhavanti
eṣāmudāharaṇānyanveṣyāṇi granthagauravāttu na pradarśitāni
punarapyaṣṭavidho vidhirdhātavarthamātravidhiḥ saguṇadhātavarthavidhiḥ
kiṃ ciduddiśya dhātvarthavidhistatraiva viśiṣṭadhātvarthavidhirdhātavarthoddeśenānyavidhirdhātvarthe 'nyayoḥ sambandhavidhirdhātvarthānuraktena pratyayenānyayoḥ sambandhavidhirmuktvā dhātvarthamanyayoreva sambandhavidhiśceti

1.30.p1.18

atra dūṣaṇabhūṣaṇaṃ dvitīyādhyāyaprastāve vakṣyate
punarapi trividho vidhirpūrvavidhirniyamavidhiḥ parisaṃkhyāvidhiśca
trividho 'pyasau caturvidhaḥ
jātividhirdravyavidhirguṇavidhiḥ kriyāvidhiśca
tatra jāterapūrvavidhiryathā " khādiraṃ vīryakāmasya yūpaṃ kurvīta "ti
dravyasyāpūrvavidhiryathā " godohanena paśukāmasya praṇayedi "ti
godohanaśabdasya yaugikatvena dravyavācitvāt
guṇasyāpūrvavidhiryathā "yadi kāmayeta varṣukaḥ parjanyaḥ syānnīcaiḥ sado
minuyādi "ti
kriyāpūrvavidhiryathā '"gnihotraṃ juhotī"ti | devatāvidhihoṃmādhikaraṇabhūtāhavanīyādividhiścāpūrvavidhāvevāntarbhūtaḥ | devatāyā yāgasiddhyādṛṣṭārthatve 'pi vidhyekapramāṇatvāt | āhavanīyāderapyadhikaraṇatvena dṛṣṭārthatve 'pi homavidhinānākṣiptatvenādṛṣṭārthatvasyādhāra 1)gnihotrādhikaraṇavārttike uktatvāt | ato
'dṛṣṭārthatvaṃ niyamavidhilakṣaṇaṃ dīkṣitoktamajñānamūlameva | tadevaṃ
dvividho 'pūrvavidhiḥ punaḥ siddho dṛṣṭārthaḥ adṛṣṭārthaśca | devatāvidhirapi taddhitacaturthīmantravarṇadvitīyārthavādabhedātpañcavidhaḥ
tatrānye sphuṭāḥ | ārthavādiko 'rthavādabhedeṣu vakṣyate | adhya
yanavidhirapyapūrvavidhirdṛṣṭārthaśca | na hyayaṃ niyamaḥ sa hyarthajñānasvarūpe
vā syātkratvapūrve vā
nādyaḥ na hyadhyayanenaivārthajñānamiti niyamaḥ sambhavī | upāyāntareṇāpi taddarśanāt | na dvitīyaḥ | anārabhyādhītatvena kratvapūrvānupasthiteḥ | avyabhicāridvāreṇa hi kratūpasthitiḥ syānna cātra tadasti
bhāve vā parṇatādivākratvaṅgatvāpattiḥ | ata evādhyayane niyamāpūrvaṃ

1.30.p1.19

nāsti śūdravyāvṛttyā tu phalato niyamavyavahāra ityetatsarvaṃ nyāyaratnamālāyāmuktam
punarapyapūrvavidhirdvividhaḥ | kratvarthaḥ puruṣārthaśca | tatrādyo yathā “samidho yajatī”tyādiḥ
dvitīyo yathā “'gnihotraṃ juhotī”tyādiriti | niyamavidhistu
trividhaḥ | pratinidhiniyamaḥ pratipattividhistadubhayavyatiriktaśceti
pratinidhiniyamo 'pi tāvadapūrvavidhivadeva jātidravyaguṇakriyāviṣayatvena caturvidhaḥ | tatra jātipratinidhiniyamo yathā pūtīkavidhiḥ
dravyapratinidhiniyamo yathā ṣaṣṭhe “yadi satrāya dīkṣitānāṃ pramīyeta yo
'sya nediṣṭhaḥ syāttaṃ tasya sthāne dīkṣayitveti” | nediṣṭhaśabdasya yuvālapayoḥ kananyatarasyāmiti yuvaśabdādeśanedavidhānādyaugikatvena dravyavācitvāt | “yadyupākṛtaḥ paśuḥ palāyetānyaṃ tadvarṇaṃ tadvayasamiti
tu kātīyaṃ, na dravyasya guṇasya vā pratinidhiniyamaḥ | yadā vai paśordantāḥ punarjāyante atha sa medhyo bhavatīti 'payovasthāviśeṣāvacchinnasya
kṛṣṇasāraṅgo 'gnīṣomīya ityādiguṇayoginaśca mukhyadravyasya pradhānena prayuktatvādvrīhināśa iva vrīhyantarāṇām
guṇapratinidhiniyamo yathā kātīyānāṃ kṛṣṇasāraṅgābhāve lohitasāraṅgavidhiragnīṣomīye paśau “yadi kṛṣṇasāraṅgaṃ na vindedatho
api lohitasāraṅgaḥ syādi”ti śatapathāt
kriyāpratinidhiniyamo yathā ''pastambaḥ “yadi yajamānaḥ prasavetprajāpatervibhānāmaloka iti dhruvāyāṃ yajamānabhāgamavadhāya samiṣṭayajuṣā saha juhuyāditi | atra homaḥ prakṣepamātraṃ devatābhāvāt | tathāhitāgnipātrapratipatterdakṣiṇe haste juhūmāsādayatītyādyāyāḥ pratinidhiḥ patitāhitāgnipātreṣvanyā smaryate

1.30.p1.20

pātrāṇi tu dahedagnau yajamāne vṛthā mṛta iti
tathā dvijābhāve śrāddhānnabhojanasya pratinidhiḥ smaryate | hemādrau devalaḥ
nidhāya vā darbhabaṭūnāsaneṣu samāhitaḥ
preṣānuṣeṣasaṃyuktaṃ vidhānaṃ pratipādayet
nirdiśyāpyannamuddhṛtya yatra pātraṃ tato gatiḥ
pātrābhāve kṣipedagnau gave dadyādathāpsu veti
pratinidhiniyamaḥ sarvaḥ kratvartha eva na puruṣārtho 'pīti na dvividhaḥ | tathā pratinidhiniyamaḥ sarvo 'pi dṛṣṭārtha eva nādṛṣṭārtho 'pīti
na dvividhastrividho veti | pratipattividhistu kriyāvidhireva na jātidravyaguṇavidhiriti na caturvidhaḥ
tathā pratipattividhirdravyoddeśyaka eva na jātiguṇakriyoddeśyaka iti noddeśyacāturvidhyādāpi caturvidhaḥ | punaśca pratipattiḥ kratvartheca na puruṣārtheti na dvividhastadvidhiḥ | punarapi pratipattividhirdṛṣṭārtho
dṛṣṭādṛṣṭārthobhayārthaśca nādṛṣṭamātrārtho 'pīti na trividhaḥ
tatrādyo yathā "cātvāle kṛṣṇaviṣāṇāṃ prāsyatī"tyādiḥ
dvitīyo yathā sviṣṭakṛdvidhiriti | punaśca dvividhā pratipattiḥ
sākṣādviniyuktapratipādyaviṣayā sākṣādviniyuktopādānānupaṅgasiddhapratipādyaviṣayā ca | tatrādyodāhṛtaiva
dvitīyā yathā | śakṛtpravidhyatīti | pratinidhipratipattiniyamavyatirikto 'pi niyamavidhiḥ pratinidhividhivajjātyādiviṣayatvena
tāvaccaturvidhaḥ | tatra jāterniyamavidhiryathā krayavākye gaveti | gopadavadeva hi krayavākyamākṛtyadhikaraṇavārttike adravyaśabdatvādvi
ti sūtre 'nanyathāsiddhagranthe udāhṛtam | dravyasya niyamavidhiryathaikahāyanyeti | guṇasya yathāruṇayeti | kriyāyā yathā vrīhīnavahantīti

1.30.p1.21

so 'yaṃ pratinidhipratipattividhivyatirikto niyamavidhiḥ punardvividhaḥ kratvarthaḥ puruṣārthaśca
anantarodāhṛtaścaturvidhaḥ kratvarthaḥ | puruṣārtho yathā | ṛtau
bhāryāmupeyāditi prāṅmukho 'nnāni bhuñjīteti ca | punaḥ so 'yaṃ
niyamavidhistrividhaḥ | dṛṣṭārtho 'dṛṣṭārtho dṛṣṭādṛṣṭobhayārthaśca | tatra
puruṣārthakriyāniyamo naimittikaḥ sarvo 'pyṛtau bhāryāmupeyādityādirdṛṣṭādṛṣṭobhayārthaḥ
iha hi prayojakatvena tārthyamucyate niyamādṛṣṭasyāprayojakatvādavaghātāderdṛṣṭārthatvāt prāṅmukhatvāderapi bhojananirapekṣeṇādṛṣṭamātreṇāprayuktveravaghātavaddṛṣṭārthataiva | gamanaṃ tu bhāryāsukhānicchorapi
kruddhādeḥ ṛtau nimitte adṛṣṭārthaṃ prayuṅka eva vidhiḥ| sukhecchuṃ prati
tūdāstaiti dṛṣṭādṛṣṭobhayārtho 'yam
kevalādṛṣṭārthastu niyamavidhiryathā prakṛtau vaikalpikayorvṛhadrathantarapṛṣṭhayoradṛṣṭārthayoranyatarasya ka cidvikṛtau niyamaḥ śrūyate iti
apūrvaniyamavidhivacca parisaṃkhyāvidherapi jātyādiviṣayāṇyudāharaṇāni mṛgyāṇiḥ
punaḥ parisaṃkhyāvidhirdvividhaḥ | śeṣaparisaṃkhyā śeṣaparisaṃkhyā
ca ādyā yathā "imāmagṛbhṇanni"ti
dvitīyā yathā gṛhamedhīye pañcame pakṣe | yattu bhaṭṭasomeśvareṇa
paśusomādhikaraṇe śeṣaparisaṃkhyodāharaṇamuktam nyāyātsarvāvayavaprāptāvapyekādaśa vai paśoravadānānītyasyānanyaprayojanatvādavayavāntaraparisaṃkhyārthatvābhyupagamena dāśamikaḥ siddhānta iti | tadetadasmābhirdaśame paśorekahaviṣtvamityato 'grime 'dhikaraṇe dūṣitam

1.30.p1.22

miśrā hi tatrāsya dvirridvaravadyatīti saṃkhyāvidhinaikavākyatāmevāhuḥ | yadi paraṃ hṛdayādivākyānāmevemāmagṛbhṇanniti vatphalataḥ parisaṃkhyātvaṃ tatratyabhāṣyakṛduktaṃ varam | tadapi viśasane 'pi paśupratyabhijñānāṅgahṛdayādivākyābhāve paśoreva madhyātpūrvādhocca sakṛdavadānaṃ prāpnuyānnānavayebhya iti nirastam
yattu tatra miśraiḥ paśorviśasanena sādhanatvāyogātsarvāvayavebhyo 'vadānaprasaktiruktā sā ''pātata evetyapyuktaṃ tatraiva| taduktamākṛtyadhikaraṇavārttike paścādiṣvapanītāṅgeṣu viśeṣabuddhyabhāvātkāmānyarūpaiva viśasanādiviśiṣṭā buddhirddaṣṭeti
punaḥ parisaṃkhyā dvividhā śābdī ārthī ca | tatrādyā niṣedharūpaiveti bhaṭṭasomeśvaraḥ
evakāreṇa śābdīparisaṃkhyeti miśrāḥ
yathā "trīṇi havai yajñasyodarāṇi gāyatrī bṛhatyanuṣṭup ca atra
hyevāvapantyata evodvapantī"ti
ārthī tu dvividhā prāptaparisaṃkhyā yā tridoṣā, aprāptaparisaṃkhyā ca yā taddhīnā sā ca phalataḥ parisaṃkhyeti gīyate | tatrādyāyā
bhāṣyavārttikoktaṃ siddhānte udāharaṇaṃ nāstyeva | pūrvapakṣe tu gṛhamedhīye pañcame pakṣe 'sti | bhāṣyakārāntaramate tu siddhānte 'pi kva cidaṅgīkṛtā| yathā daśame 'ṅgirasāṃ dvirātre śrutaṃ "vaikhānasaṃ pūrve 'hansāma
bhavati ṣoḍaśyuttara" iti | tatra dvirātrottamahānāmatirātrasaṃsthatvātprakṛtyatirātrataḥṣoḍaśivikalpe prāpte uttare 'handvirātrasya gṛhyataiti vākyāntareṇānārabhyādhītena niyataṣoḍaśītyuttara ityanenāṅgirasāṃ dvirātra eva parisaṃkhyāyate tena dvirātrāntare vikalpa iti bhāṣyakārāntaroktaḥ siddhāntaḥ

1.30.p1.23

śabarasvāmibhistu parisaṃkhyā nāṅgīkṛtā tridoṣatvāt | vaikhānasavidhestvarthavādaḥ ṣoḍaśyuttara itītyaṅgīkṛtamiti | saptadaśartvija
ityapi na prāptaparisaṃkhyā | yadyapi na vā parisaṃkhyānāditi ( a0 3
pā0 7 | sū0 33 | ) sūtrakṛtā tatra parisaṃkhyātvamevoktaṃ bhāṣyakṛtā
ca tathaiva vyākhyātam | tathāpi vārttikakṛtādhikaraṇānte saptadaśaśruterupasaṃhārārthataivotktā| tadedupapāditamasmābhiḥ śāstradīpikāprakāśe
tasmātprāptaparisaṃkhyodāharaṇaṃ smārttameva " pañca pañcanakhā bhakṣyā " iti | aprāptaparisaṃkhyodāharaṇaṃ tvimāmagṛbhṇannityeva
punaḥ parisaṃkhyā dvividhā kratvarthā puruṣārthā ca | pūrvoktāni śrautānyādyodāharaṇāni
dvitīyodāharaṇaṃ tu smārtameva “pañca pañcanakhā bhakṣyā” iti
punaḥ parisaṃkhyā dvividhā dṛṣṭārthā adṛṣṭārthā ca | tannetaranivṛttyaṃśaḥ sarvatrāpyadṛṣṭārtha eva | vidheyāṃśastu ka ciddṛṣṭārthaḥ | ka cidadṛṣṭārthaḥ | ādyo yathā imāmagṛbhṇanpañca pañcanakhā bhakṣyāḥ trīṇi havai
yajñasyodarāṇīti | mantrabhakṣaṇāvāpodvāpānāṃ dṛṣṭārthatvāt
adṛṣṭārthodāharaṇaṃ tu gṛhamedhīye “pañcame pakṣe” iti | punarapi
parisaṃkhyā dvividhā niyamatastatra cānyatra ca prāptāvaniyamatastatra
cānyatra ca prāptau ceti | tatrādyodāharaṇamimāmagṛbhṇannityādi śrautam
dvitīyodāharaṇaṃ tu smārtaṃ pañca pañcanakhā bhakṣyā iti|punarapi
vidhirnavavidhaḥ | adhyāhāreṇa vipariṇāmena vyavahitakalpanayā vyavadhāraṇakalpanayā guṇakalpanayā 'nuṣaṅgeṇa yadiśabdaparityāgena rucyadhyāhāreṇa hetuhetumatorliṅiti tatrādyāḥ pañcārthavādādhikaraṇapūrvapakṣe āśaṅkāmirūpeṇa bhāṣyaevoktāḥ

1.30.p1.24

athocyeta adhyāhāreṇa vā vipariṇāmena vā vyavahitakalpanayā vā vyavadhāraṇakalpanayā vā guṇakalpanayā vā kaścidarthaḥ
kalpayiṣyataiti | anuṣaṅgastvanuṣaṅgādhikaraṇe (a0 2| pā0 1| a0
16|) siddhaḥ | yadiśabdaparityāgādayastu trayo rathantarādhikaraṇapūrvapakṣe 'veṣṭyadhikaraṇasiddhāntopayogitayā bhāṣye vārtike (a0
2 | pā0 3| a0 2) coktāḥ | yadiśabdaparityāgo rucyadhyāhārakalpanāvyavadhānena saṃbandho hetuhetumatodhva liṅiti | atra vyavadhānena sambandhaḥ pūrvoktāvyavahitakalpanaiva | yadiśabdaśca yacchabdāderapyupalakṣaṇamiti navaiva bhedāḥ | tatrādyacatuṣṭayalakṣaṇārthaḥ prācāṃ
sārdhaślokaḥ
adhyāhāro 'śrutākṣepo vyatyāso vyavadhiḥ padaiḥ
mato vipariṇāmo 'sau prakṛtipratyayānyathā
vākyānyathātvakaraṇaṃ vyavadhāraṇakalpaneti
tatrādhyāhārodāharaṇaṃ, yathā viśvajitā yajeteti
atra hi caturthe svargakāmapadādhyāhāra uktaḥ | vyavahitakalpanā
yathā rātrisatrādhikaraṇe pratitiṣṭhanti havā ya etā rātrīrūpayantītyatra
ye pratitiṣṭhanti te etā rātrīrupayantītyanvayakalpanāduktā | vipariṇāmasyāpyetadudāharaṇaṃ pratitiṣṭhāsanti upeyuriti vipariṇāmokteḥ
vyavadhāraṇakalpanā yathā vedopakrame “uccairṛcā kriyata” ityatropasaṃhāre vedaviṣayatvakalpanādvākyapādādye uktā | tathāśvapratigraheṣṭyadhikaraṇe dānaviṣayopakramabalena yāvato 'śvānpratigṛhṇīyāditypasaṃhārasya pratigrāhayediti dānaviṣayatvakalpanoktā | nanvādye vyavadhāraṇakalpanodāharaṇe guṇakalpanaivāsti dvitīye prakṛtipratyayānyatarasyānyathātvādvipariṇāma eveti ko bhedo vyavadhāraṇakalpanāyāḥ

1.30.p1.25

yadapi tallakṣaṇaṃ vākyāntarathātvakaraṇamiti tadapi vākyārthasyānyathātvakaraṇena tacca pratitiṣṭhantīti vipariṇāmodāharaṇe 'pyaviśiṣṭam
yadi tu vipariṇāmavyāvṛttyai vākyenaikavākyatāpannenopakrameṇānyathātvaṃ
vyavadhāraṇakalpanālakṣaṇam | pratitiṣṭhantīti vipariṇāme tu vartamānatvabādhādupayuriti cāgrimaphalāpekṣitidhyekavākyatvādeva cānyathātvaṃ na kena cidupakrameṇetyucyate | tadapi na
phalacamasavākye hi “ yadi rājanyaṃ vā vaiśyaṃ
vā yājayed ” tyupakramāttamasmai bhakṣaṃ prayacchedityupasaṃhāre tena
yajeteti kalpanādbhāṣye ca saiṣā vyavadhāraṇakalpanetyuktirnirviva‍ādā
vyavadhāraṇakalpanā | vārttike tu tadadhikaraṇānte etena pūtīkānabhiṣuṇuyādityādīni vyākhyātānītyukteryadi somaṃ na vindeta pūtīkānabhiṣuṇuyādityasyāpyudāharaṇatoktā tatra yāgopakramābhāvādvyāptiḥ
syāt ucyate
yadi somaṃ na vindetetyupakramādeva tatrāpi pūtīkānāṃ yāgasādhanatā kalpyate | yāgasādhanībhūtaḥ somo yadi na labhyetetyukte hi
idamavagamyate | kiṃ cidatra yāgasādhanaṃ vidhitsitamagre 'stīti | anyathā somālābhoktiranarthikaiva syāditi | guṇakalpanā yathā “sṛṣṭīrupadadhāti prāṇabhṛta upadadhātī”ti | pūrvatrāsṛṣṭiliṅgā apyuttaratrāprāṇabhṛcchabdopetā api mantrā gauṇyā vṛttyoktā vidhīyante iti
tathā “śyenenacitaṃ cinvīta svargakāma ” iti prakṛtacayanāśritaḥ śyeṃnasādṛśyaṃ guṇaḥ phalāya vidhīyate | atra hi ‘karmaṇi hana’ ityata upapadārthe karmaṇītyanuvartamāne ‘karmaṇyagnyākhyāyāmi’ti karmaṇi kvibbidheḥ

1.30.p1.26

śyenaṃ cīyamānamiti pratīteḥ sāmānādhikaraṇyopapatta‍yai śyenasadṛśamiti gauṇyā kalpyate | puruṣārthodāharaṇaṃ tvetat
anuṣaṅgiṇa vidhistu dvividhaḥ purastādanuṣaṅgaḥ parastādanuṣaṅgaśca
tatrādyo yathā “yadi brāhmaṇo yajeta bārhaspatyaṃ madhye nidhāyāhutimāhutiṃ hutvā tamabhighārayedyadi rājanya aindraṃ yadi vaiśyo vaiśvadevami” tyatra aindraṃ vaiśvadevamityataḥ paraṃ madhye nidhāyetyādyanuṣajyate
taduktamaveṣṭyadhikaraṇavārttike | rājanyasyāpi brāhmaṇavaiśyavadeva karmāntareṇa prayogāntareṇa vā sambandha ityuktvā evaṃ ca tasyāpi madhyānnidhānavākyaṃ tantraprayoge satyupapadyataiti
parastādanuṣaṅgo yathā | “athaiṣa jyotirathaiṣa viśvajyotirathaiṣa
sarvajyotiraitena sahasradakṣiṇena yajete” tyatra etenetyādipūrvavākyatraye 'nuṣajyate | yadi śabdaparityāgena vidhistu yadyapi vārttike
yadi brāhmaṇo yajetetyatra uttarapakṣotthāpanāya pūrvāparitoṣamiṣeṇa dūṣitaḥ parityāgādvaramadhyāhṛtya pūraṇamiti matvā
atha vā yadi roceteti darśayatīti granthena tathāpi yadiśabdasamānārthakayacchabdaparityāgodāharaṇaṃ yadāgneyo 'ṣṭākapāla ityādyeva
yadiśabdaparityāgasthāne 'bhiṣiñcyodāhāryyamāyadvā rucyadhyāhārasambhave
yadi śabdaparityāgo na yuktaḥ vyavadhānena sambandhasambhave rucyadhyāhāro 'pyayuktaḥ hetuhetumalliṅsambhave vyavadhānena sambandho 'pyayukta
iti vārttike uktam | ato yatra rucyadhyāhāravyavahitakalpanāhetumalliṅlapanarūpapakṣatrayaṃ na sambhavati tadyadiśabdaparityāge udāhāryyam
yathā “yadyāturaḥ syānmanasā vācā vā saṃnyasedi” ti | atra hi yadi

1.30.p1.27

roceta rathantarasāmā somaḥ syāditivadyadi roceta āturaḥ syāditi rucyadhyāhāro na sambhavatyāturatāyā avidheyatvāt | evaṃ vyavadhānena sambandho na sambhavati | sa hi gṛhṇīyāditi liṅaḥ ‘kāmapravedane 'kacci’tītyaṅgīkṛtya yadyaindravāyavāgrāngrahītumicchedrathantarasāmā
somaḥ syātkārya itivadyadi manasā vācā vā saṃnyasitumicchedāturaḥ
syāditi kalpyeta
na caitatsambhavati āturatāyā avidheyatvādeva evaṃ yadyāturaḥ
syādityatra hetuhetumatorliṅiti pakṣo 'pi na sambhavati | aindravāyavāgrāngrahāngṛhṇīyāditi hetumalliṅpakṣe hi grahaṇarūpaphalasya hetuḥ
rathantarasāmā somaḥ kārya iti vadiha manasā vācā vā saṃnyasyediti
hetumalliṅpakṣe saṃnyāsarūpaphalasya heturāturaḥ kārya ityartho vācyaḥ
na caitatsambhavati | āturatāyā avidheyatvādeva
na ca hetuliṅsambhavaḥ | tadā hi rathantarasāmā somaḥ syāditi hetau liṅ grahāngṛhṇīyāditi vidhāveva | tataśca rathantarasāmasomahetukaṃ grahāgratvaṃ kāryamitivadiha yadyāturaḥ syāditi liṅ
hetau saṃnyasyediti vidhau tataścāturatāhetukaḥ saṃnyāsaḥ kārya
ityartho vācyaḥ
na cāsau sambhavati somayāgasya hi śeṣitvāraprayojakatvākhyaṃ hetutvaṃ sambhavati na tvāturatāyā aśeṣitvādanimittatvācca | tasmādāturavākye rūḍhyadhyāhāravyavadhānasambandhahetuhetumalliṅgapakṣāṇāmasambhavādāturavākyaṃ yadi śabdaparityāgasyaivāsaṅkīrṇamudāharaṇamiti
rūḍhyadhyāhārapakṣastu yadyapi vārtike yadi brāhmaṇo yajetetyatra
uttarapakṣotthāpanāya pūrvvāparitoṣavyājena dūṣitaḥ
adhyāhārādapi svapadavṛttireva vyavahitakalpanayā laghīyasī

1.30.p1.28

dharmamātrabādhāditi granthena tathāpi yatra liṅadvayābhāvāddvyatyayena
sambandhasya kāmapravedane ca gṛhṇīyāditi liṅicchāṃ pratyāpayatīti vārttikoktatṛtīyapakṣasya hetuhetumatorliṅiti caturthapakṣasya cāsambhavastatra rūḍhyadhyāhāraḥ sambhavatyeva | tādṛśamudāharaṇaṃ mṛgyam
vyavahitakalpanāpakṣo 'pi yadyapi yadi brāhmaṇo yajetatyatra
vārtikakṛtā hetuhetumatorliṅiti pakṣasambhave nirākṛtaḥ | vinaiva vyavahitakalpanayāpyayaṃ pakṣo bhavanvalavattara iti manvāno hetuhetumatorliṅityapanyasyatīti granthena tathāpi yatra hetuhetumatorliṅityasya
viṣayo nāsti pratitiṣṭhanti havā ya etā rātrīrupayantīti laṭprayogāttadvyavahitakalpanodāharaṇaṃ sambhavatītyataḥ pūrvamudāhṛtam | hetuhetumatorliṅityatrodāharaṇaṃ tu yadi brāhmaṇo yajetetyādyeva
tatra hetuḥ kāraṇaṃ hetumānphalam | tatrāpi vidhādvayaṃ brāhmaṇo
yajeteti hetau liṅ abhighārayediti vidhāveva | tenāyamarthaḥ brāhmaṇakartṛkayāgahetukaṃ madhyanidhānapūrvakamabhighāraṇaṃ kāryamiti | na cākriyamāṇo yāgo hetutvaṃ pratipadyata ityarthādvihito bhavatīti | atha vā
hetumatyabhighārayediti liṅ brāhmaṇo yajeteti vidhāveva | anuktamapi ca yāgasya hetutvaṃ hetumadākṣepātsaṃnidheśca bhaviṣyati | tatrāyamarthaḥ | madhyanidhānapūrvvakahomapūrvakābhidhāraṇarūpaphalahetubhūto brāhmaṇakartṛko yāgaḥ kārya iti
pratiṣedho 'pi dvividhaḥ | pratyakṣaḥ kalpyaśca | pratyakṣo 'pyanekadhā vakṣyate
kalpyo 'pi saptadhā smṛtikalpyaḥ ācārakalpyaḥ niṣedhakalpyaḥ arthavādakalpyaḥ mantrakalpyaḥ prāyaścittakalpyo daṇḍakalpyaśca
tatra smṛtikalpyo yathā

1.30.p1.29

sagotrā na pariṇeyetyādiḥ
ācārakalpyo yathā harivāsaraparibhāṣite kāle pāraṇāniṣedhaḥ
niṣedhakalpyo yathā viśiṣṭaniṣedhādviśeṣaṇaniṣedhaḥ
arthavādakalpyo dvividhaḥ svatantrārthavādakalpyo vidhyantaraśeṣārthavādakalpyaśca | ādyo 'pi dvividhaḥ doṣārthavādakalpyaḥ siddhavatkīrta‍nārthavādakalpyaśca | ādyo yathā smārtaḥ
mithyābhiśaṃsane doṣo dviḥ samo bhūtavādinaḥ
mithyābhiśastadoṣañca samādatte mṛṣā vadanniti
dvitīyo yathā 'gnihotraprakaraṇe tasmā “ ddhatsaṃ jātaṃ daśarātrīrna duhantī”ti
jātaṃ vatsamapulakṣyīkṛtya tadanantarantaraṃ “ daśarātraṃ gaurna dohye”ti siddhavatkīrta‍nānyathānupapattyā niṣedhaḥ kalpyate | “ yadāgneyo 'ṣṭākapālo 'māvāsyāyāṃ paurṇamāsyāṃ cācyuto bhavatī”ti vidhivaditi
vidhyantaraśeṣārthavādakalpyo yathā tasmā“dāraṇyamevāśnīyā”diti vidhiśeṣeṇa na vā ete māpāmhavirgṛhṇantītyanena māpaniṣedhaḥ kalpyate “upari hi devebhyo dhārayatī”ti vidhivaditi
mantrakalpyo 'pi niṣedho vidhivadvidhā mantragatasyaiva nañyuktavartamānopadeśasya niṣedhatvakalpanāt niṣedhayuktavākyāntarakalpanācca | ādyodāharaṇaṃ mṛgyam
dvitīyo yathā “ moghamannaṃ vindate apracetā ” iti
prāyaścittakalpyo yathā | tadāhurya āhitāgniryadi sūtakānnaṃ
prāśnīyātkā tatra prāyaścittirivi so 'gnaye tantumate 'ṣṭākapālaṃ
puroḍāśaṃ nirvapedi ”ti
daṇḍakalpyo yathā karmapradīpe
yajanīye 'hni somaśceddāruṇyāṃ diśi dṛśyate
tatra vyāhṛtibhirhutvā daṇḍaṃ dadyād dvijātaye
iti neyaṃ dakṣiṇā ṛtvigabhāvāt | atra ca pūrvadine 'nvādhāne daṇḍavidhireva kalpyaḥ tena tu niṣedhaḥ kalpyataiti

1.30.p1.30

smṛtyādikalpyo 'pi niṣedho yathāsambhavaṃ jātivyaktiguṇakriyāviṣayatvena caturvidhaḥ
tatrādyo yathā śrāddhe caṇakādiniṣedhaḥ | marīciḥ
kulatthāścaṇakāḥ śrāddhe na deyāścaiva kodravā iti
vyaktiniṣedho yathā śrāddhaeva rogyādiniṣedhaḥ| yājñavalkyaḥ
rogī hīnātiriktāṅgaḥ kāṇaḥ paunarbhavastatheti
rogyādiśabdasya yaugikatvāt
guṇaniṣedho yathā marīciḥ
kaṭukāni ca sarvāṇi virasāni tathaiva ceti
kriyāniṣedho yathā vṛddhamanuḥ
ṛtukāle niyuktāṃ vā naiva gacchetstriyaṃ kva ciditi
punaḥ smārttādiniṣedho dvividhaḥ kratvarthaḥ puruṣārthaśca | tatrādyo
yathā ukta eva caturvidhaḥ
puruṣārtho 'pi jātidravyaguṇakriyāniṣedhabhedena caturvidhaḥ
tatra puruṣārtho jātiniṣedho yathā masūrādiniṣedhaḥ | yathā hi bhojanāśritaṃ prāṅmukhatvaṃ vidhīyate na bhojanaṃ evamatrāpi bhakṣaṇāśritaṃ masūrādyeva niṣidhyate na bhakṣaṇam
puruṣārtho dravyaniṣedho yathā
ucchiṣṭaṃ na bhakṣayediti | ucchiṣṭaśabdasya yaugikatvena dravyavācitvāt
puruṣārtho guṇaniṣedho yathā
śuktaṃ na bhakṣayediti kālaparivāsajāmlarasasya śuktaśabdārthatvāt | puruṣārthastu kriyāniṣedhaḥ smārtto yathā manuḥ
surā vai malamannānāṃ pāpmā ca malamucyate
tasmād brāhmaṇarājanyau vaiśyaśca na surāṃ pivet
iti | punaḥ smārttādiniṣedho dvividhaḥ | adṛṣṭārtho dṛṣṭārthaśca
pūrvodāhṛtaḥ sarvo 'pyadṛṣṭārtha eva| dṛṣṭārtho yathā vivāhe arogiṇīmityādiḥ | taduktaṃ vijñāneśvareṇa rogiṇyādiṣu tu dṛṣṭavirodha eveti
kratvartho 'pi smārttādiniṣedho dvividhaḥ | puruṣārthamātraviṣayakaḥ kratvarthamātraviṣayakaśca | ādyo yathā śrāddhavratādau maithunādiniṣedhaḥ

1.30.p1.31

dvitīyo yathā śrāddhe vihitasyāpi māṃsasya niṣedhaḥ | kalau
akṣatā gopaśuścaiva śrāddhe māṃsaṃ tathā madhu
devarācca sutotpattiṃ kalau pañca vivarjayet
iti nigamaḥ | tathā
śāmitraṃ caiva viprāṇāmiti
puruṣārthastu smārttādiniṣedha ekavidha eva puruṣārthamātraviṣayaka iti | kratvarthamātraviṣayakastu nāstyevodāharaṇābhāvāt
puruṣārthamātraviṣayakaḥ puruṣārthaniṣedho dvividhaḥ | rāgaprāptaviṣayakaḥ vidhiprāptaviṣayakaśca | ādyo yathodāhṛto mānavaḥ surāniṣedhaḥ
dvitīyo yathā ṣaṣṭhe (a0 6 | pā0 1 | a0 6) tasyā yāvaduktamityadhikaraṇe striyā adhyayananiṣedha iti
pratyakṣo niṣedhaḥ | śrautaḥ so 'pi caturvidhaḥ | jātiniṣedho
guṇaniṣedhaḥ kriyāniṣedhaśceti
tatra jātiniṣedho yathā “tasmād barhiṣi rajataṃ na deyami”ti
vyaktiniṣedhaḥ | śrauto yathā nāsomayājī sannayediti asomayājipadasya yaugikatvāt | kartṛniṣedha eva cāyaṃ na kriyāniṣedhaḥ | tathātve vihitakriyāniṣedhāttenaiva vikalpasiddhau daśame tabru
same 'nayediti pratiprasavabalena vikalpoktirayuktā syāditi
guṇaniṣedhaḥ śrauto yathā | ṣaṣṭhe saptamapāde ādhāne ekā deyā
dvādaśa deyāityādividhāyāmnāta maparimitaṃ deyamiti tatra pūrvapakṣitamayaṃ pūrvoktasarvasaṃkhyāpratiṣedha iti sthitodāharaṇaṃ tu mṛgyam
kriyāniṣedhaḥ śrauto yathā | “nātirātre ṣoḍaśinaṃ gṛhṇātī”ti
punaḥ śrauto niṣedho dvividhaḥ kratvarthaḥ puruṣārthaśca | tatra pūrvodāhṛtaścaturvidho 'pi kratvarthaḥ | puruṣārtho 'pi jātidravyaguṇakriyāniṣedhabhedena caturvidhaḥ

1.30.p1.32

tatra puruṣārtho jātiniṣedho yathā ṣaṣṭhe 'nākhyāmnātaḥ “na kalañjaṃ bhakṣayenna laśunaṃ na gṛñjanami”ti | atrāpi jātimātraniṣedho
masūraniṣedhoktayuktyā
dravyaniṣedhaḥ pratyakṣo yathā | “ na malavadvāsasā saha samvadedi ”ti | malavadvāsaḥ śabdasya yaugikatvāt
guṇaniṣedhaḥ puruṣārthaḥ pratyakṣo yathā | rajasvalāvrateṣu na ravardheṇa pātreṇa pibediti parimāṇaniṣedhaḥ
puruṣārthaḥ śrautaḥ kriyāniṣedho yathā “na hiṃsyātsarvābhūtānī”ti
nañṭīkāyāṃ vārttikakṛtoktaḥ | pratyakṣaśca niṣedhaḥ sarvo 'pyadṛṣṭārtha eva
dṛṣṭārthastu nāstyeva
kratvarthaśca śrauto niṣedhastrividhaḥ puruṣārthamātraviṣayakaḥ kratvarthamātraviṣayakai ubhayaviṣayaśca
ādyo 'pi dvividhaḥ rāgaprāptaviṣayo vidhiprāptaviṣayaśca
tatrādyo yathā
ṛtupāyamāṃsabhakṣādipuruṣārthamapi śritaḥ
pratiṣedhaḥ kratoraṅgamiṣṭaḥ prakaraṇāśrayāt
iti vyākaraṇādhikaraṇauktaḥ | vidhiprāptapuruṣārthamātraviṣayaḥ
kratvartho niṣedho yathā “dīkṣito na dadāti na juhotī”ti| tadetaddaśame
uktam | kratvarthamātraviṣayako yathodāhṛtaeva “ nātirātre ṣoḍaśinaṃ
gṛhṇātī”ti
ṛtvarthapuruṣārthobhayaviṣayaḥ kratvarthaḥ śrauto niṣedho yathā
darśapūrṇamāsāṅgaṃ “nānṛtaṃ vadedi”ti
pratiṣedho 'pi “vrīhibhiryakṣya” iti saṅkalpya yavairījñānasya yattadvrīhisaṅkalparūpamanṛtaṃ kratvarthaṃ prasajyeta tadviṣayo 'pi bhavati,
bhavati ca puruṣārtharāgaprāptānṛtavadanaviṣaye 'pī tyuktaṃ tṛtīye | akarmakratusaṃyuktaṃ saṃyogātnityānuvādaḥ syādityatra (a0 3 | pā0 4 | a0
4 ) puruṣārthastu śrautaniṣedha ekavidha eva puruṣārthamātraviṣaya iti

1.30.p1.33

kratvarthamātraviṣayakastu puruṣārtho niṣedho nāstyeva udāharaṇāsambhavāt sa hyanārabhyādhīto 'pi na puruṣārthaḥ phalakalpanāprasaṅgāt | kratvarthastu yuktaḥ, kratvavyabhicārikatvarthaniṣedhyadvārā kratorupasthiteḥ
puruṣārthamātraviṣayakaḥ puruṣārthaḥ śrautaniṣedho 'pi dvividhaḥ
rāgaprāptaviṣayo vidhiprāptaviṣayaśca
ādyo yathā “na hiṃsyātsarvābhūtānī”ti | tathā ṣaṣṭhanayamayo“rna
kalañjaṃ bhakṣayet”| tasmādyūpo nopaspṛśya ityetau rāgaprāptakalañjabhakṣaṇayūpopasparśananiṣedhau puruṣārthāvityuktam
dvitīyo yathā asomayājinaḥ sānāyyaniṣedhaḥ so 'pi kartṛniṣedhena phalitaḥ
punarapi pratiṣedhaḥ ṣoḍhā | sāmānyapratiṣedho, viśeṣapratiṣedhaḥ,
pratiprasavarūpaḥ pratiṣedho, abhyanujñārūpaḥ pratiṣedhaḥ, upasaṃhārarūpaḥ
pratiṣedhaḥ, vyavasthā rūpaḥ pratiṣedhaśceti
tatrādyo yathā “na hiṃsyātsarvābhūtānī”ti
dvitīyo yathā “brāhmaṇaṃ na hanyādi”ti
tṛtīyo yathā na hiṃsyādityasya gāṃ na hanyādityasya vā gauranubandhya iti bādhe prasakte punaḥ kalau pratiprasavo 'kṣatāgo paśuśceti
abhyanujñārūpaḥ
pratiṣedho yathā| eṣa panthā etatkarmetyaitareye 'pi dvitīyāraṇyake tasmātkālaeva dadyātkāle na dadyāditi | atra kāle dāridyādyavasthārūpe na dadyāditi na dāne doṣaḥ pratipādyate na hi bhojanamātraparyāptavato 'pyatithyādyāgamane tasmai taddatvā svayamanaśanaṃ kurvato 'pi
doṣo yujyate tathātve
saktuprasthasya vo viprā na yajñaḥ sadṛśo mataḥ
ityādyupākhyānavirodhāt | tasmātkāle na dadyādityabhyanujñaiveti tannādadata īṣadoṣa iti
upasaṃhārarūpaḥ pratiṣedho yathā

1.30.p1.34

mṛtānugamanaṃ nāsti brāhmaṇyā brahmaśāsanāditi sāmānyaniṣedhaḥ
pṛthak citiṃ samāruhya na viprā gantumarhatītyanena viśeṣe upasaṃhriyate | kratvarthodāharaṇaṃ tu hemādrau paiṭhīnasiḥ
vṛntākanālikāpaurtīkakusumbhāśmantakāśveti śākānāmabhakṣyā
iti | tadidaṃ vṛntākasāmānyaniṣedhakam
kaṇḍūraṃ śvetavṛntākaṃ kuṣmāṇḍaṃ ca vivarjayediti devalavacanena
viśeṣe upasaṃhriyate
vyavasthitaḥ pratiṣedho 'pi saptadhā | deśato vyavasthitaḥ, kālato
vyavasthitaḥ, kartṛto vyavasthitaḥ, karmato vyavasthito, nimittato vyavasthitaḥ, saṃskāryato vyavasthitaḥ, phalato vyavasthitaśceti
tatra deśato vyavasthito niṣedho yathā
kṛṣṇāpakṣādikaṃ māsaṃ nāṅgīkurvanti ke cana
ye 'pīcchanti na teṣāmapīṣṭo vindhyasya dakṣiṇe
iti | trikāṇḍamaṇḍane
kālato vyavasthito niṣedho yathā
sāyamprātardvijātīnāmaśanaṃ śruticoditam
nāntarā bhojanaṃ kuryāditi
kartṛto vyavasthito niṣedho yathā nāsomayājī satrayediti
karmato vyavasthito niṣedho yathā | kātīyasūtre
prajākāmasya navasaptadaśākhyo 'tirātro nāma prathamaḥ
jyaiṣṭhasya jyaiṣṭhineyasya viṣuvānnāma dvitīyaḥ
bhrātṛvyavato gaurnāma tṛtīyaḥ
svargakāmasyāmayāvino vā āyurnāma caturthaḥ
ṛddhikāmasya jyotiṣṭomātirātro nāma pañcamaḥ
paśukāmasya viśvajidatirātro nāma ṣaṣṭhaḥ
brahmavarcasakāmasya trivṛdatirātro nāma saptamaḥ
vīryakāmasya pañcadaśātirātro nāmāṣṭamaḥ
annādyakāmasya saptadaśātirātro nāma navamaḥ
pratiṣṭhākāmasya ekaviṃśātirātro nāma daśamaḥ
aptoryāmātirātro nāmaikādaśaḥ
abhijidatirātro nāma bhrātṛvyavato dvādaśaḥ
sarvastomātirātro nāma bubhūṣatastrayodaśa iti

1.30.p1.35

trayodaśātirātrān vakṣyamāṇāṃstrayodaśātirātrā ityupakramya
teṣāṃ catvāro 'ṣoḍaśikāḥ prathamā iti sūtreṇa caturtheva vyavasthitaḥ
ṣoḍaśiniṣedhaḥ kṛta iti
nimittato vyavasthito niṣedho yathā
smārttakarmaparityāgo rāhoranyatra sūtakaiti
rāhoḥ rāhusūtakādanyatrānyasūtake smārtakarmaparityāga ityapyarthāśrayaṇāt | nanvasyārthāntaraṃ pūrvamuktam | satyam | tathāpyarthadvayavodhakasmṛtyantaragatavākyadvayabalena tātparyagrahādasyobhayārthatvāvirodhāddhemādriṇā tathā vyākhyātam
saṃskāryato vyavasthito niṣedho yathā | āśvalāyanasūtre hopyaṅgermeṣu paristīryeti sarvatra paristaraṇaṃ vidhāya kṛtākṛtamājyahomeṣu
paristaraṇamityakṛtaśabdena niṣedho 'nyatra vyavasthayoktaḥ
phalato vyavasthito niṣedho yathā | “yo brāhmaṇāyāvagurettaṃ śatena yātayedyo nihanetsahasreṇa yo lohitaṃ kuryādyāvataḥ praskandya pāṃsūnsaṅgṛhṇīyāttāvataḥ samvatsarānsuvargaṃ lokaṃ na prajānīyāttasmānna
brāhmaṇāyāvagureśca hanyānna lohitaṃ kuryādi”ti | niṣedhyaphalānyeva hi
niṣedhaphalāni teṣu cātra niṣedhā vyavasthitāḥ
ṣaḍvidho 'pi cāyaṃ sāmānyādiniṣedhaḥ śrautasmārttādibhedena pratyakṣakālpyabhedabhinnaḥ | tatra tatrāsmābhiryathāsambhavaṃ śrautasmārttodāharaṇānyuktāni | tathā kratvarthapuruṣārthabhedayorapi sāmānyādiṣaḍvidhaniṣedheṣu sambhavādyathāsambhavaṃ kratvarthapuruṣārthodāharaṇānyapyasmābhiḥ ka citkāni ciduktāni itarāṇyapi mṛgyāṇi
yo 'pi śrautaḥ smārto vā kratvarthakriyāyāḥ pratiṣedha iti pratiṣedhabhedaḥ pūrvamuktaḥ so 'pi kratvarthakriyāṇāṃ ṣoḍaśavidhatvātṣoḍaśavidhaḥ

First 35 of 43 passages. Read on

Linked texts (3)