Pramāṇa · Search · About · API

Duruhashiksha 4.p30

Durūhaśikṣā 4.p30

Language
Sanskrit

4.p30

nanu prāptikriyākarmaikadeśānavacchedena prāptyaprāptī vivakṣite | ato na trivṛdādividhyativyāptiḥ | tatra trivṛttvādikartṛkaprāptikriyākarmībhavatkratuviśeṣaikadeśavahiṣpavamānādistutyavacchedena prāpteḥ, tadanyāvacchedenāprāptestadanyāvacchedenāprāpteśca sattvānnātivyāptiḥ | ata eva “pṛṣṭhyaṣṣaḍaho bṛhadrathantarasāmā kārya” iti vidhāvapi nātivyāptiḥ | tatrāpi tadekadeśī bhavatprathama-dvitīyāhāvacchedabhedenaiva prāptyaprāptisattvāditi cet | tarhi yatra prāptikarmaikadeśāvacchedena prāptyaprāptī apekṣya niyamavidhitvaṃ samarthanīyam, tatrāvyāptiḥ | “mandreṇaṃ prāyaṇīyāyāmi”tyādau | atra hi “mandreṇa prāgājyabhāgābhyām, prātaḥsavane ca madhyamena prāk sviṣṭakṛtaḥ, mādhyandine ca kruṣṭena, śeṣeṇa tṛtīyasavane ca” ityaiṣṭikasvaraprāptyā'jyabhāgapūrvavartyaṅgāvacchedena prāptiṃ taditarāṅgāvacchedena mandratvasyāprāptiṃ ca sambhāvyaiva niyamavidhitvaṃ vaktavyam | tanna syādavacchedabhedaṃ vineti vivakṣāyāmiti | nanvayaṃ kvacidanuvādatvātkvacidaprāptaviṣayatvācca sarvakāmavākyavadalakṣyamastviti cet | na | aiṣṭikasvaravidherapravṛttyā niyamaṃ sambhāvya, vaikṛtodumbarādividhivat dṛṣṭārthatvānniyamādṛṣṭāvaśyaṃbhāvācca niyamavidhitvenaiva svīkāryatvāt | sārvakāmyavidhau tu sarvathā dṛṣṭārthatva-niyamādṛṣṭayorabhāvādapūrvavidhitvameveti viśeṣaḥ | tasmādavacchedabhedavivakṣā-tadabhāvayorapi darśito doṣaḥ | tathā lakṣaṇīyavidhimātrāpravṛttau niyamya prāpyaprāptī apekṣya lakṣaṇaṃ samarthanīyam , vidhyantarāpravṛttisahitaitadvidhyapravṛttau vā, niyamyatatpratisambandhisambandhabodhakatvābhimatopadeśatvāvacchinnopadeśāpravṛttau vā ? na tāvadādyaḥ pakṣaḥ | “vrīhibhiryajeta, yavairvā yajeta” ityādāvavyāpteḥ | vrīhiśākhābhāve yavaśākhena yavānāmeva niyataprāptyā vrīhīṇāṃ prāpyaprāptyorabhāvāt | evaṃ yaveṣvapyūhyam | evaṃ vaikṛtodumbaratādividhiṣvapi draṣṭavyam | nāpi dvitīyaḥ pakṣaḥ-prakṛtito vikalpena prāptayorvṛhadrathantarayorgrahaṇāgrahaṇayorvā niyamārthayorupahavya-dvirātrādigatayoḥ “bṛhatpṛṣṭhaṃ bhavati, uttare'handdhirātrasya gṛhyata” ityanayoḥ svavidhimātrāpravṛttyā niyamapakṣaprāptiṃ sambhāvya,. lakṣaṇasamarthane'pi “sarvasmai vā etadyajñāya gṛhyate, yat dhruvāyāmājyam”ti parisaṃkhyāyāmativyāptiḥ | ‘yajjuhvāṃ gṛhṇāti prayājebhyastat , yadupabhṛti, prayājānuyājebhyaḥ” iti vidhibhyāṃ saha prakṛtavidhyapravṛttāvājyabhāgādiṣu dhrauvājyasya pakṣaprāptisambhavātkathaṃ pakṣaprāptiriti cen | ittham | “caturjuhvāṃ gṛhṇāti, aṣṭāvupabhṛti, caturdhruvāyām”ti trīṇyājyāni kāryaviśeṣāsamyuktāni darśa-pūrṇamāsayorutpannāni | tatra ca prayājānuyājājyabhāgādikarmāṇi ca dravyāpekṣāni | tatra “yajjuhvāṃ gṛhṇāti, prayājebhyastat, yadupabhṛti, prayanjānuyājebhyastaddi”ti vidhibhyāṃ jauhavaupabhṛtājyayoḥ prayājānuyājarūpājyāpekṣakarmaviśeṣasaṃyojane sati pariśeṣādājyabhāgādiṣu yajñarūpeṣu, sadanakaraṇādiṣvayajñarūpeṣu ca dhrauvājyasya samuccitya nityaprāptāvapi, prakṛte jauhavaupabhṛtājyaviniyojakavidhyorapyapravṛttitarkṣaṇadaśāyāmājyabhāgādiṣu vinigamanāvirahājjauhavādīnāṃ trayāṇāmapyeṣāmājyānāṃ niyamena prāptirastīti, tatrātivyāptiḥ | evaṃ gavāmayane “pṛṣṭhyaḥ ṣaḍaho bṛhadrathantarasāmā kārya” ityapūrvavidhiḥ | tadantargateṣu tṛtīyādiṣvahassu tatprakṛtibhūtāddvādaśāhikāt nānāpṛṣṭhyaṣaḍahātkameṇa vairūpa-vairāja-śākvara-raivatapṛṣṭhānāmeva prāptatvena “tṛtīye rathantaram, caturthe bṛhat, paṃcame rathantaram, ṣaṣṭhe bṛhadi”tyasyārthasya kathañcidapi prāptyabhāvāttatrātivyāptiḥ| prakṛtavidherdvādaśāhikanānāpṛṣṭhavidherrścābhāve codakaparamparayā bṛhadrathantarayoraniyamena prāptisambhavāt

Linked texts (1)