Kashika 343.20

343.20

atraike vadanti -- kim idam aniṣṭam āpādyate jñānam anubhūyata iti. pratīmo hi vayam ekasyāṃ saṃvidi tritayaṃ pramātā pramitiḥ prameyaṃ ceti, nīlādyākāraṃ prameyaṃ pramitim anākārāṃ pramātāraṃ ca. tathā hīdṛśīyaṃ pratītiḥ nīlam ahaṃ jānāmīti. tad iha nīlapadāspadaṃ prameyaṃ mitir jñānādyupāttā. pramātā tūttamapuruṣeṇopāttaḥ. kiṃ punar atra tritaye pramāṇam. pratyakṣam. sākṣātkāriṇī hi pratītiḥ pratyakṣam. asti cāsyām arthavittau tritayasya sākṣātkāraḥ. tatrāpi mātṛmeyayoḥ parādhīnaḥ prakāśaḥ. na miteḥ, svayamprakāśatvāt. itarayos tu na svayamprakāśatvaṃ, sator api svapnādau tadadarśanāt. asti khalv ayaṃ puruṣaḥ, svāpe jāgarāyāṃ ca pratyabhijñānāt. evam eva viṣayāḥ. na ca tadā prakāśante. tat kasya hetoḥ, yadi viṣayāṇām ātmanaś ca svayamprakāśatā saṃvidas tu svāpādāv asambhavād evāprakāśaḥ, nāprakāśatvāt. api ca meyamātṛgocarā phalabhūtā saṃvid avagamyate na tu tasyā api bhinnā saṃvidaparā, yad asāv api parāyattaprakāśāśrīyate. tad iha svaprakāśā saṃvit. tadgocarau mātṛmeyau. saṃvidgocaratvāviśeṣe 'pi nātmanaḥ karmabhāvaḥ, gantṛvadupapatteḥ. yathā khalu samāne 'pi triyāphalasaṃyogavibhāgabhāgitve grāmādeḥ karmabhāvo, na gantuḥ. evaṃ pramāṇaphalasaṃvittisambandhāviśeṣe 'py ātmanaḥ kartṛtā. tat kasya hetoḥ. parasamavāyikriyāphalabhāgitā hi karmatā. sāvayavānāṃ gantavyānāṃ ca dehegatisamavāyād ātmani jñānasamavāyāt. tatrāsau grāmaḥ karma. tathā ca viṣayā iti te tathā. ato nirākāraiva saṃvit svamahimnā sidhyantī mātṛmeyāv api vyavasthāpayati. kim idānīṃ pramattavacassatyaṃ pūrvaṃ buddhir utpadyate na tu pūrvaṃ jñāyata iti. na, buddhyapadeśāt tasyāś cānumeyatvāt. asti vā buddhisaṃvidor bhedaḥ. astīti brūmaḥ. kā tarhi buddhiḥ, kā ca saṃvit. ātmamanassaṃyogo buddhiḥ. buddhir jñānam ity anarthāntaram. phalabhūtā saṃvidanubhavādipadāspadam. tayā cātmamanassaṃyogaḥ kāraṇabhūto 'numīyata iti kim anupapannam. adūraviprakarṣād anyataratrānyatarapadaprayogaḥ. nanv evaṃ saṃvidisaṃvedyeṣu ca saṃvedyamāneṣu saṃvedyadvayopalabdhiprasaṅgaḥ. na caivam, ekākārasaṃvedanāt. uktam atraika evākāraḥ saṃvedyaḥ anākārā
saṃvit prakāśata iti. kim idānīm asaṃvedyaivasaṃvit. na brūmo 'saṃvedyeti. saṃvi(?bhakta/tta)yaiva hi saṃvit saṃvedyate na saṃvedyatayā. keyaṃ vācoyuktiḥ. iyam iyaṃ nāsyāḥ karmabhāvo vidyata iti. svayamprakāśatvāt. na caivam asaṃvit. na, atanmūlatvāt saṃvedyabhāvasya sarvabhāvānāṃ, sā hi sarvabhāvānāṃ siddhiḥ na cāsañ cetītā sidhyatīti kathaṃ te 'pi sidhyeyuḥ. ataḥ saṃvitprakāśa eva dvaitaṃ sādhayatīti kiṃ siddhasādhanena. saṃvidupārūḍho hi nīlādir advaitam āpādayati. saṃvidaiva tv anākārasaṃviditayā vyatirecito nīlādir nādvaitāya ghaṭata iti siddhaṃ pramātā pramitiḥ prameyaṃ ceti. tān pratyāha -- na ceti. ayam abhiprāyaḥ -- śrotriyadṛṣṭyaiva tāvad buddhir anumeyeti lakṣyate. yad evam āha -- jñāte tv anumānād avagacchatīti. yat tu jñānābhiprāyaṃ tad na saṃvidabhiprāyam iti. tan na. paryāyatvād anayoḥ. cetanā buddhiḥ jñānaṃ saṃvid ity anarthāntaram iti laukikā budhyante. na cātmamanasoḥ saṃyogaś cetanā, rūpāditulyaguṇatvāt. tac cetanātve ca manasaś caitanyaprasaṅgaḥ. tasyātmamanasoḥ sādhāraṇatvāt. acetanā buddhir ity alaukikam. yathāhuḥ -- buddhiś cetanaiva hi gamyate. iti. ato yaivāsāv anākārā saṃvid bhavatābhimatā saiva tāvad buddhiḥ, tadabhiprāyam eva buddhyanumeyatvābhidhānam. na tv anākārā saṃvidaparokṣam anubhūyate buddhiś cānumīyata iti sāmpratam. tad ayam arthaḥ -- yāsau laukikī buddhir nāsāv anākārā aparokṣam upalabhyate. tasmāt pratyakṣabuddhivādināyam ākāro jñānasanniveśī vācyaḥ. yathāsmābhir uktam. yathāvārttikaṃ vā siddhāntaḥ artha eva pratyakṣo na buddhir iti. tatra coktā buddhyanumāne liṅgānupapattiḥ. ato 'siddham anirākārāyā buddher anupalambhāt saṃvid eva dvaitaṃ sādhayatīti || 31 ||