Pramāṇa · Search · About · API

Tantravarttika 2.1.4.4

Tantravārttika (ed. Subbāśāstrī) 2.1.4.4

Language
Sanskrit

2.1.4.4.1

tiṣṭhatu tāvatprayogaḥ . kiṃ kāraṇam ..

2.1.4.4.2

ācāratvātprayogo hi smṛtyā sarvatra bādhyate .
vivakṣāne'kadhā cātra smaraṇe tvekarūpatā ..

2.1.4.4.3

yadi hyācārasyaikarūpyaṃ bhavennaiva smṛtayaḥ prayatnena dhāryeran . sa eva tu saṃkīrṇatvādasphuṭaḥ smaraṇena pratipālyate . smaryate ca dvitīyāyāḥ prādhānyamarthaḥ . ‘karmaṇi dvitīyā’ ‘karturīpsitatamaṃ karmeti . tathā lokavedayoḥ prayujyate ghaṭaṃ karoti ‘vrīhīnavahanti’ iti . yāni ca loke vyabhicārāśaṅkāsthānāni tānyudāharati taṇḍulānodanaṃ paca valvajāna śikhaṇḍakān kuru taṇḍulānadya juhudhīti . taṇḍulairbalbajairiti ca prayoktavye yā dvitīyā prayujyate tannūnaṃ tṛtīsamānārthā seti gamyate . tatrocyate—

2.1.4.4.4

sarve pākādisaṃbandhe dvyākārāstaṇḍulādayaḥ .
prādhānyāṃśamupādāya dvitīyā tatra vartsyati ..

2.1.4.4.5

yadā padārthāntarabhūtaudanaśikhaṇḍakasādhanatvena taṇḍulabalvajā vivakṣyante tadā tṛtīyāntapadabhājo bhavanti . yadā tu bhojanayogyaudanāvasthāpariṇatirūpeṇa taṇḍulā, mārdavotpattyarthaṃ ca śikhaṇḍakākāreṇa balvajā dṛśyante .

2.1.4.4.6

tathā vedavākyāvagataguṇabhāvāśca te dravyasādhanake'gnihotre sukhaṇḍitāstiṣṭhanto ramaṇīyatvātkasyāścidbrāhmaṇyāḥ svakarmaśobhādarśanārthaṃ taṇḍulā homasaṃbandhitvenābhipretāḥ . saivaṃ preṣyati guṇakāmā vā yajamāna taṇḍulānadya juhudhīti, tadā dvitīyārthabhāktvaṃ bhavati . bhavati hi loke bahu prakārā vivakṣeti . guṇabhūte'pyarthe kena citkāraṇena kaścitprādhānyāṃśo vivakṣyate tathā pradhānabhūteṣu guṇāṃśaḥ . kadā cidubhau kadā cinnobhau .

2.1.4.4.7

na ca yadvivakṣyate tacchabdenābhidhātavyamityasti pramāṇaṃ, vivakṣāsaṃpattyarthaṃ tu lakṣaṇādyupāyāntarāśrayaṇaṃ na svārthatyāgaḥ . tasmātprādhānyameva dvitīyārthaḥ . kathaṃ tu saktvādiṣu guṇatvamiti . taducyate—

2.1.4.4.8

prādhānyameva tatrāpi dvitīyā vadati svataḥ .
virodhāttena saṃbandho guṇabhāvastu lakṣyate ..

2.1.4.4.9

dvitīyā tāvatkarmatvaṃ pradhānarūpamātmaśaktyā vadati, tattviha balavatā kāraṇāntareṇa virudhyamānatvānnā''śrīyate . tena tu kārakaviśeṣātmakatvādyatkārakasāmānyamavinābhūtaṃ lakṣyate tadaviruddhatvādvivakṣyate . tatraitāvānartho vijñāyate homasya kārakaṃ saktava iti . na ca sāmānyaṃ nirviśeṣaṃ vyavahārakṣamamiti viśeṣāpekṣāyāṃ karaṇatvaṃ bhaviṣyati . ‘dravyāṇāṃ karmasaṃyoge’ iti bhūtabhavyasamuccāraṇanyāyāt . kathaṃ punaḥ saktuprādhānyavivakṣā virudhyate . tatrā''ha—

2.1.4.4.10

bhūtabhāvyupayogaṃ hi saṃskāryaṃ dravyamiṣyate .
saktavo nopayokṣyante nopayuktāśca te kvacit ..

2.1.4.4.11

yasya hi dravyasya kva cidupayogo nirvṛtto bhaviṣyatīti vā'vadhāryate tatsaṃskārārhatvātkarma prati pradhānyaṃ pratipadyate . yatpunarnopayuktaṃ nopayokṣyate vā tasya saṃskāro niṣprayojana iti tadvidhānavākyānarthakyaprasaṅgaḥ . tecāmī saktavo na homātprāgupayujyante nordhvaṃ, bhasmasādbhāvādbhasmaviniyogavacanābhāvācca . tatra samastaṃ vākyamanarthakaṃ bhavatu dvitīyā vā lakṣaṇāvṛtteti, sthitatvādvedaprāmāṇyasya lakṣaṇā grahītavyā . mukhyārthaprayogo hyautsargikatvādapavādadarśanena bhrāntitvaṃ pratipadyate . sarvatraiva lakṣaṇāśrayaṇamānarthakyaprasaṅganimittam . anyathā mukhyārthopapatteḥ .

2.1.4.4.12

tena virodhātsaktusādhanakahomavidhānaṃ prakaraṇasaṃbandhi gṛhyate . nanu saktūnāmapītihomavantaḥ saktavo'pi jyotiṣṭomasyopakṛtyā'rthavanto bhaviṣyantītyāha . siddhāntavādī tu cchalena homasādhanībhūtānāmevārthavattvamabhyupagacchati ko vā brūte neti . sarvatraiva ca ..

2.1.4.4.13

dravyāṇāṃ vākyasaṃyuktakriyānirvartanādvinā .
na prayojanamastyanyatkathaṃbhāvādyasaṃgateḥ ..

2.1.4.4.14

yathā homaḥ kriyātmakatvātkimityapekṣamāṇaḥ pradhānakathaṃbhāvenetthamanugrāhakatvena gṛhyate naivaṃ dravyam . na ca tasmādadṛṣṭakalpanā, kriyānirvartyatvādapūrvāṇām .

2.1.4.4.15

yatrāpi tāvaddravyaṃ sākṣātphalāya codyate yathā ‘godohanena paśukāmasya’ iti tatrāpyanyaprayojanakriyādvāramantareṇa nāpūrvaṃ bhaviṣyati . kimuta yadā na kasya cidaṅgatvena saktavaḥ śrūyante . na ca kiṃ citkalpanāpramāṇamasti . dvitīyeti cet . na hītyuttaram . dvitīyā hi saktūnāṃ prādhānyaṃ vadantī homaṃ tadarthaṃ kuryānna saktubhyo'pūrvamiti pratipattim . tena dvitīyāprasādādbhaveddhomaḥ saktvarthaḥ . kathaṃ nāma homavyāptāḥ saktavaḥ syuriti . nānyasmai pnayojanāyāśravaṇāt . te cāmī bhavanti home kṛte saktavo homasaṃbaddhā iti prāgeva prayojanalābhātparyavasitā dvitīyā niṣprayojaneṣvavi, homaṃ praci prādhānyamātreṇa karmatvasiddheḥ . tatra siddhe vākyārthe paścānna puruṣasya kratorvopayujyanta iti jñātvā tadvacanādvā'dṛṣṭaṃ kalpyeta prādhānyajñānaṃ vā bhrāntiriti . tatrā''ha—na ca tadvacanācchakyamanyatkalpayitumiti .

2.1.4.4.16

prādhānyāvivakṣaiva nyāyyā . tataśca tṛtīyārthasiddhiriti matvā mahābhāṣyakāreṇoktaṃ tṛtīyāyāḥ sthāne dvitīyeti . tena vaiṣamyaṃ homasaṃmārgayoḥ, saktūnāṃ niṣprayojanatvena tadarthatvāt, puroḍāśādeścānyaśeṣabhāvena paryāgnikaraṇādisaṃskārārhatvāt . dṛḍhe ca śāstrārthe'vasthite dṛṣṭopakārābhāve'pyadṛṣṭakalpanā bhaviṣyati . loke'pyadṛṣṭārthāḥ saṃskārā ācārādgamyante yathā grāmāntarādāgatānāṃ śāntyarthamagnilavaṇadadhyakṣataprabhṛteḥ śirasa upari bhrāmaṇaṃ śucideśapratiṣṭhāpanaṃ ca .

2.1.4.4.17

na cāsyānupapattirācāraprāmāṇyāt . tenādṛṣṭārthānāmapi tulyaśrutitvātsiddho guṇabhāvaḥ . nanvevaṃ sati sarvatra prayojanavattākṛtameva dravyaprādhānyamiti na vaktavyaṃ ‘tulyaśrutitvāt’ iti, darśayitavyaṃ vā yatra prayojanavattānirapekṣaṃ dvitīyākṛtameva prādhānyaṃ kevalatṛtīyākṛto vā guṇabhāva iti . taducyate . prādhānye tāvat ‘ainrdyā gārhapatyamupatiṣṭhata’ ityatra liṅgādindrārthatvāvagatergārhapatyaikavākyatvācca tatsādhanakendropasthānaprasaṅge kevaladvitīyākṛtameva gārhapatyaprādhānyam .

2.1.4.4.18

tathā ‘sūktavākena prastaram’ ityubhayoḥ prayojanavattvāviśeṣe kevalatṛtīyākṛtamevasūktavākasya prastarapraharaṇāṅgatvam . tena vibhāktibhirevāṅgāṅgibhāve'bhidhīyamāne niṣprayojanatvamapavādo na tu prayojanasadasadbhāvenāṅgāṅgitvāmiti vivekaḥ . prayojanaṃ tvadhikaraṇasya na samyaganumanyante . tathā hi—

2.1.4.4.19

sruṅmātrādyanuvādena śamīmayyādicoditam .
jñāyate'ṅgapradhānārthaṃ pūrvasiddhāntapakṣayoḥ ..

2.1.4.4.20

priyaṅgavo hyutpattivākyātkevalapradhānārthatvena jñāyamāna yuktaṃ yadaṅgeṣu na bhavantīti . śamīmayatvādi tu srugādimātrānuvādena vidhīyamānaṃ ‘sarveṣāṃ vā śeṣatvasyātatprayuktatvāt’ ityanena vākyasaṃyogabalīyastvātprakaraṇagamyapradhānārthatvabādhenāṅgapradhānārthaṃ vijñāyate .

2.1.4.4.21

na cātra viśeṣaṇaṃ kiṃ cidupāttaṃ yena pradhānagatasrugādimātrapratītiḥ syāt, sadapi voddiśyamānaviśeṣaṇatvānna vivakṣyeta .

2.1.4.4.22

tasmātpūrvapakṣe'pi yāni ca pradhānasaṃbandhīni srugādīni yāni cā''rādupakārakasaṃmārgādisaṃbandhīni tāni sarvāṇi śamīmayītvādiyuktānītyayukto nānāvṛkṣasruksaṃmārgaḥ . syādetat . ‘mukhyārtho vā'ṅgasyācoditatvāt’ iti vaikṛtaviśeṣāṇāṃ kevalapradhānārthatvānnehāṅgapradhānārthatā bhaviṣyatīti . tadayuktam .

2.1.4.4.23

vākyopāttapradhānārthasaṃbandho yatra gamyate .
tatraitadvakṣyate nātra tādṛśaśca pratīyate ..

2.1.4.4.24

‘yajñātharvaṇaṃ vai kābhyā iṣṭayastā upāṃśu kartavyā’ iti hi pradhānaireva kāmyaśabdopāttairupāṃśutvaṃ saṃbadhyamānamaṅgasyācoditamiti vakṣyate, na cātra tādṛśaḥ pradhānasaṃyoga iti vaiṣamyam . nanu cā''tideśikatvādaprāptāvastheṣvaṅgeṣu śamīmayītvādyupadiśyamānaṃ pradhānamātrārthaṃ bhavet . nārhatyevaṃ bhavitum . evaṃ hi sthāsyati .

2.1.4.4.25

valṛptopakārasākāṅkṣāḥ prathamaṃ prākṛtaiḥ saha .
saṃbadhyante samīpasthaṃ vikārāḥ projhjhya coditam ..

2.1.4.4.26

avaśyaṃ cānekārthavidhyanupapatteḥ srugādīnyanuvaditavyāni . tena pratyakṣo'pi sannupadeśo'tideśaṃ tāvatpratīkṣate . tatra yāvatā kālena pradhānasrugādīni prāpnuvanti tāvataivāṅgasrugādīnyapītyaviśeṣaḥ . kiṃ ca ..

2.1.4.4.27

yadi pradhānamātreṇa śamībhayyādisaṃgatiḥ .
prākṛtyastu prasajyante prayājādisrucastataḥ ..

2.1.4.4.28

ya eva hi saṃmārgasrucāṃ varjanopāyastenaiva prayājādisrugvarjanamapi prāpnoti, na caitadiṣṭaṃ yuktyabhāvāt . yadyapi ca kiṃ citpradhānamātrasaṃbandhakāraṇaṃ bhavettathā'pi saumikavedidakṣiṇānyāyena prasaṅgasiddherna prākṛtajātyupasaṃgraho yujyate . kiṃ ca—

2.1.4.4.29

paridhyādeśca kāryeṇa svarūpamupalakṣitam .
atatkāryasya saṃmārgaḥ paridherna kṛto bhavet ..

2.1.4.4.30

paridhirityagniparidhānārthaṃ dravyamucyate . tathā homādyarthā juhvādayastatra saṃmārgasya ‘arthābhidhānakarma ca’ ityaprayojakatvamapi śakyaṃ vaktum . tataśca bāṇavatparidhiśravaṇe yadi tāvadaparihitāneva palāśādīnsaṃmārṣṭi, aparidhaya eva saṃmṛṣṭā bhaveyuḥ . atha tānapi paridadhīta , tataḥ kṛte paridhāne prākṛtārthatā na syāt . na ca tulyārthānāṃ samuccayo dṛṣṭaḥ . tasmānna paridhyantaramutpādanīyam . avabhṛthasya tvapūrvatvādyāvaduktamātraparyavasāyinaḥ sāṅgasya cāpsu coditasya kena saṃmārgo'gnirvā prāpnoti yenotpādyeta . tasmādaprayojanānyetāni .

2.1.4.4.31

tasyodāharaṇaṃ tvekaṃ satyam . tatra hi ‘māṃsaṃ tu savanīyānām’ iti siddhāntātpuroḍāśamātreṇāsaṃbadhyamānaṃ tarasamayatvamasavanīyatvānna paryagnikaraṇapuroḍāśena saṃbadhyate . na hi savanīyāṅge savanīyaśabdaprayogaḥ . savanasaṃbandhiviṣayatvāt . savanīyāṅgasya cāsavanārthatvārthatvāttatrāpi tu vrīhimayatvaṃ durlabham . ‘vrīhibhiryajeta’ iti pradhānapuroḍāśamātreṇa teṣāṃ saṃbandhāt . evaṃ tarhyaniyatadravyakatā paryagnikaraṇapuroḍāśasyeti prayojanam . tadapyayuktam . tathā sati kāṃsyabhojinyāyena tarasamayaparyagnikaraṇanaiva śāstrārthopapatteḥ siddhāntārthāsadṛśakarmaprasaṅga . tasmātkathaṃ citprakṛtau vrīhimayapuroḍāśagrahaṇāttatsādhanatvaṃ śāstrakṛtatvātprāpnotīti vaktavyam .

2.1.4.4.32

tatrāpi tvekahāyanīnyāyenāprayojakatvāt tadabhāve lopaprasaṅgaḥ . tenaitadevaṃ prayojanamityāśrayaṇīyam . aniyatadravyakatvaṃ vā . na cātra kāṃsyabhojinyāyaḥ saṃbhavati . māṃsena puroḍāśatvānabhivyakteḥ . savanīyapuroḍāśe kathamiti cet . naivaṃ tatra puroḍāśatvamiṣṭaṃ, vacanādapuroḍāśātmakameva māṃsaṃ puroḍāśasya sthāne vidhayite yathā dhānādīnām . na hi kathaṃ cidapi māṃsena dhānādayo bhavanti . ataśca praiyaṅgavanyāyena pradhānamātre māṃsena puroḍāśo vivartitaḥ . paryagnikaraṇaṃ tu puroḍāśasādhanakameva . sattvaniyatadravyako vā kathaṃ cidvā prakṛtidarśanena vrīhiyavadravyaka iti sthitam . etāni ca prayojanāni sruksaṃmārgasya prakṛtau bahusādhanatvātkapiñjalanyāyena tritvasya śāstrīyatvātpātrāvivṛddhāvapi paśucāturmāsyeṣu tisra eva saṃmārṣṭavyāḥ pūrvapakṣe . siddhānte tu sarvāḥ, saṃskārasya pratipradhānāvartitvāt .

2.1.4.4.33

tathā paśunyāyena vivakṣitaikasaṃkhyatvādeka eva saṃmārṣṭavyaḥ paridhiḥ pūrvapakṣe . siddhānte tu sarve . yatra ca paridhivivṛddhistatra viśeṣaḥ . evamekapuroḍāśe paryāgnikaraṇaṃ sarvapuroḍāśe ca vaktavyam . tathā'pi ‘viśaye laukikaḥ syāt’ ityevam ‘agnimupanidhāyastuvate’ itivallaukikāgnisaṃmārgakaraṇaṃ pūrvapakṣe . siddhānte tu tasyāprayojanatvenāsaṃskāryatvātsarveṣāmāhavanīyādīnāmiti viśeṣaḥ .. 12 ..

Linked texts (4)