Tantravarttika 2.1.4.4
Tantravārttika (ed. Subbāśāstrī) 2.1.4.4
- Language
- Sanskrit
2.1.4.4.1
tiṣṭhatu tāvatprayogaḥ . kiṃ kāraṇam ..
2.1.4.4.2
ācāratvātprayogo hi smṛtyā sarvatra bādhyate .
vivakṣāne'kadhā cātra smaraṇe tvekarūpatā ..
2.1.4.4.3
yadi hyācārasyaikarūpyaṃ bhavennaiva smṛtayaḥ prayatnena dhāryeran . sa eva tu saṃkīrṇatvādasphuṭaḥ smaraṇena pratipālyate . smaryate ca dvitīyāyāḥ prādhānyamarthaḥ . ‘karmaṇi dvitīyā’ ‘karturīpsitatamaṃ karmeti . tathā lokavedayoḥ prayujyate ghaṭaṃ karoti ‘vrīhīnavahanti’ iti . yāni ca loke vyabhicārāśaṅkāsthānāni tānyudāharati taṇḍulānodanaṃ paca valvajāna śikhaṇḍakān kuru taṇḍulānadya juhudhīti . taṇḍulairbalbajairiti ca prayoktavye yā dvitīyā prayujyate tannūnaṃ tṛtīsamānārthā seti gamyate . tatrocyate—
2.1.4.4.4
sarve pākādisaṃbandhe dvyākārāstaṇḍulādayaḥ .
prādhānyāṃśamupādāya dvitīyā tatra vartsyati ..
2.1.4.4.5
yadā padārthāntarabhūtaudanaśikhaṇḍakasādhanatvena taṇḍulabalvajā vivakṣyante tadā tṛtīyāntapadabhājo bhavanti . yadā tu bhojanayogyaudanāvasthāpariṇatirūpeṇa taṇḍulā, mārdavotpattyarthaṃ ca śikhaṇḍakākāreṇa balvajā dṛśyante .
2.1.4.4.6
tathā vedavākyāvagataguṇabhāvāśca te dravyasādhanake'gnihotre sukhaṇḍitāstiṣṭhanto ramaṇīyatvātkasyāścidbrāhmaṇyāḥ svakarmaśobhādarśanārthaṃ taṇḍulā homasaṃbandhitvenābhipretāḥ . saivaṃ preṣyati guṇakāmā vā yajamāna taṇḍulānadya juhudhīti, tadā dvitīyārthabhāktvaṃ bhavati . bhavati hi loke bahu prakārā vivakṣeti . guṇabhūte'pyarthe kena citkāraṇena kaścitprādhānyāṃśo vivakṣyate tathā pradhānabhūteṣu guṇāṃśaḥ . kadā cidubhau kadā cinnobhau .
2.1.4.4.7
na ca yadvivakṣyate tacchabdenābhidhātavyamityasti pramāṇaṃ, vivakṣāsaṃpattyarthaṃ tu lakṣaṇādyupāyāntarāśrayaṇaṃ na svārthatyāgaḥ . tasmātprādhānyameva dvitīyārthaḥ . kathaṃ tu saktvādiṣu guṇatvamiti . taducyate—
2.1.4.4.8
prādhānyameva tatrāpi dvitīyā vadati svataḥ .
virodhāttena saṃbandho guṇabhāvastu lakṣyate ..
2.1.4.4.9
dvitīyā tāvatkarmatvaṃ pradhānarūpamātmaśaktyā vadati, tattviha balavatā kāraṇāntareṇa virudhyamānatvānnā''śrīyate . tena tu kārakaviśeṣātmakatvādyatkārakasāmānyamavinābhūtaṃ lakṣyate tadaviruddhatvādvivakṣyate . tatraitāvānartho vijñāyate homasya kārakaṃ saktava iti . na ca sāmānyaṃ nirviśeṣaṃ vyavahārakṣamamiti viśeṣāpekṣāyāṃ karaṇatvaṃ bhaviṣyati . ‘dravyāṇāṃ karmasaṃyoge’ iti bhūtabhavyasamuccāraṇanyāyāt . kathaṃ punaḥ saktuprādhānyavivakṣā virudhyate . tatrā''ha—
2.1.4.4.10
bhūtabhāvyupayogaṃ hi saṃskāryaṃ dravyamiṣyate .
saktavo nopayokṣyante nopayuktāśca te kvacit ..
2.1.4.4.11
yasya hi dravyasya kva cidupayogo nirvṛtto bhaviṣyatīti vā'vadhāryate tatsaṃskārārhatvātkarma prati pradhānyaṃ pratipadyate . yatpunarnopayuktaṃ nopayokṣyate vā tasya saṃskāro niṣprayojana iti tadvidhānavākyānarthakyaprasaṅgaḥ . tecāmī saktavo na homātprāgupayujyante nordhvaṃ, bhasmasādbhāvādbhasmaviniyogavacanābhāvācca . tatra samastaṃ vākyamanarthakaṃ bhavatu dvitīyā vā lakṣaṇāvṛtteti, sthitatvādvedaprāmāṇyasya lakṣaṇā grahītavyā . mukhyārthaprayogo hyautsargikatvādapavādadarśanena bhrāntitvaṃ pratipadyate . sarvatraiva lakṣaṇāśrayaṇamānarthakyaprasaṅganimittam . anyathā mukhyārthopapatteḥ .
2.1.4.4.12
tena virodhātsaktusādhanakahomavidhānaṃ prakaraṇasaṃbandhi gṛhyate . nanu saktūnāmapītihomavantaḥ saktavo'pi jyotiṣṭomasyopakṛtyā'rthavanto bhaviṣyantītyāha . siddhāntavādī tu cchalena homasādhanībhūtānāmevārthavattvamabhyupagacchati ko vā brūte neti . sarvatraiva ca ..
2.1.4.4.13
dravyāṇāṃ vākyasaṃyuktakriyānirvartanādvinā .
na prayojanamastyanyatkathaṃbhāvādyasaṃgateḥ ..
2.1.4.4.14
yathā homaḥ kriyātmakatvātkimityapekṣamāṇaḥ pradhānakathaṃbhāvenetthamanugrāhakatvena gṛhyate naivaṃ dravyam . na ca tasmādadṛṣṭakalpanā, kriyānirvartyatvādapūrvāṇām .
2.1.4.4.15
yatrāpi tāvaddravyaṃ sākṣātphalāya codyate yathā ‘godohanena paśukāmasya’ iti tatrāpyanyaprayojanakriyādvāramantareṇa nāpūrvaṃ bhaviṣyati . kimuta yadā na kasya cidaṅgatvena saktavaḥ śrūyante . na ca kiṃ citkalpanāpramāṇamasti . dvitīyeti cet . na hītyuttaram . dvitīyā hi saktūnāṃ prādhānyaṃ vadantī homaṃ tadarthaṃ kuryānna saktubhyo'pūrvamiti pratipattim . tena dvitīyāprasādādbhaveddhomaḥ saktvarthaḥ . kathaṃ nāma homavyāptāḥ saktavaḥ syuriti . nānyasmai pnayojanāyāśravaṇāt . te cāmī bhavanti home kṛte saktavo homasaṃbaddhā iti prāgeva prayojanalābhātparyavasitā dvitīyā niṣprayojaneṣvavi, homaṃ praci prādhānyamātreṇa karmatvasiddheḥ . tatra siddhe vākyārthe paścānna puruṣasya kratorvopayujyanta iti jñātvā tadvacanādvā'dṛṣṭaṃ kalpyeta prādhānyajñānaṃ vā bhrāntiriti . tatrā''ha—na ca tadvacanācchakyamanyatkalpayitumiti .
2.1.4.4.16
prādhānyāvivakṣaiva nyāyyā . tataśca tṛtīyārthasiddhiriti matvā mahābhāṣyakāreṇoktaṃ tṛtīyāyāḥ sthāne dvitīyeti . tena vaiṣamyaṃ homasaṃmārgayoḥ, saktūnāṃ niṣprayojanatvena tadarthatvāt, puroḍāśādeścānyaśeṣabhāvena paryāgnikaraṇādisaṃskārārhatvāt . dṛḍhe ca śāstrārthe'vasthite dṛṣṭopakārābhāve'pyadṛṣṭakalpanā bhaviṣyati . loke'pyadṛṣṭārthāḥ saṃskārā ācārādgamyante yathā grāmāntarādāgatānāṃ śāntyarthamagnilavaṇadadhyakṣataprabhṛteḥ śirasa upari bhrāmaṇaṃ śucideśapratiṣṭhāpanaṃ ca .
2.1.4.4.17
na cāsyānupapattirācāraprāmāṇyāt . tenādṛṣṭārthānāmapi tulyaśrutitvātsiddho guṇabhāvaḥ . nanvevaṃ sati sarvatra prayojanavattākṛtameva dravyaprādhānyamiti na vaktavyaṃ ‘tulyaśrutitvāt’ iti, darśayitavyaṃ vā yatra prayojanavattānirapekṣaṃ dvitīyākṛtameva prādhānyaṃ kevalatṛtīyākṛto vā guṇabhāva iti . taducyate . prādhānye tāvat ‘ainrdyā gārhapatyamupatiṣṭhata’ ityatra liṅgādindrārthatvāvagatergārhapatyaikavākyatvācca tatsādhanakendropasthānaprasaṅge kevaladvitīyākṛtameva gārhapatyaprādhānyam .
2.1.4.4.18
tathā ‘sūktavākena prastaram’ ityubhayoḥ prayojanavattvāviśeṣe kevalatṛtīyākṛtamevasūktavākasya prastarapraharaṇāṅgatvam . tena vibhāktibhirevāṅgāṅgibhāve'bhidhīyamāne niṣprayojanatvamapavādo na tu prayojanasadasadbhāvenāṅgāṅgitvāmiti vivekaḥ . prayojanaṃ tvadhikaraṇasya na samyaganumanyante . tathā hi—
2.1.4.4.19
sruṅmātrādyanuvādena śamīmayyādicoditam .
jñāyate'ṅgapradhānārthaṃ pūrvasiddhāntapakṣayoḥ ..
2.1.4.4.20
priyaṅgavo hyutpattivākyātkevalapradhānārthatvena jñāyamāna yuktaṃ yadaṅgeṣu na bhavantīti . śamīmayatvādi tu srugādimātrānuvādena vidhīyamānaṃ ‘sarveṣāṃ vā śeṣatvasyātatprayuktatvāt’ ityanena vākyasaṃyogabalīyastvātprakaraṇagamyapradhānārthatvabādhenāṅgapradhānārthaṃ vijñāyate .
2.1.4.4.21
na cātra viśeṣaṇaṃ kiṃ cidupāttaṃ yena pradhānagatasrugādimātrapratītiḥ syāt, sadapi voddiśyamānaviśeṣaṇatvānna vivakṣyeta .
2.1.4.4.22
tasmātpūrvapakṣe'pi yāni ca pradhānasaṃbandhīni srugādīni yāni cā''rādupakārakasaṃmārgādisaṃbandhīni tāni sarvāṇi śamīmayītvādiyuktānītyayukto nānāvṛkṣasruksaṃmārgaḥ . syādetat . ‘mukhyārtho vā'ṅgasyācoditatvāt’ iti vaikṛtaviśeṣāṇāṃ kevalapradhānārthatvānnehāṅgapradhānārthatā bhaviṣyatīti . tadayuktam .
2.1.4.4.23
vākyopāttapradhānārthasaṃbandho yatra gamyate .
tatraitadvakṣyate nātra tādṛśaśca pratīyate ..
2.1.4.4.24
‘yajñātharvaṇaṃ vai kābhyā iṣṭayastā upāṃśu kartavyā’ iti hi pradhānaireva kāmyaśabdopāttairupāṃśutvaṃ saṃbadhyamānamaṅgasyācoditamiti vakṣyate, na cātra tādṛśaḥ pradhānasaṃyoga iti vaiṣamyam . nanu cā''tideśikatvādaprāptāvastheṣvaṅgeṣu śamīmayītvādyupadiśyamānaṃ pradhānamātrārthaṃ bhavet . nārhatyevaṃ bhavitum . evaṃ hi sthāsyati .
2.1.4.4.25
valṛptopakārasākāṅkṣāḥ prathamaṃ prākṛtaiḥ saha .
saṃbadhyante samīpasthaṃ vikārāḥ projhjhya coditam ..
2.1.4.4.26
avaśyaṃ cānekārthavidhyanupapatteḥ srugādīnyanuvaditavyāni . tena pratyakṣo'pi sannupadeśo'tideśaṃ tāvatpratīkṣate . tatra yāvatā kālena pradhānasrugādīni prāpnuvanti tāvataivāṅgasrugādīnyapītyaviśeṣaḥ . kiṃ ca ..
2.1.4.4.27
yadi pradhānamātreṇa śamībhayyādisaṃgatiḥ .
prākṛtyastu prasajyante prayājādisrucastataḥ ..
2.1.4.4.28
ya eva hi saṃmārgasrucāṃ varjanopāyastenaiva prayājādisrugvarjanamapi prāpnoti, na caitadiṣṭaṃ yuktyabhāvāt . yadyapi ca kiṃ citpradhānamātrasaṃbandhakāraṇaṃ bhavettathā'pi saumikavedidakṣiṇānyāyena prasaṅgasiddherna prākṛtajātyupasaṃgraho yujyate . kiṃ ca—
2.1.4.4.29
paridhyādeśca kāryeṇa svarūpamupalakṣitam .
atatkāryasya saṃmārgaḥ paridherna kṛto bhavet ..
2.1.4.4.30
paridhirityagniparidhānārthaṃ dravyamucyate . tathā homādyarthā juhvādayastatra saṃmārgasya ‘arthābhidhānakarma ca’ ityaprayojakatvamapi śakyaṃ vaktum . tataśca bāṇavatparidhiśravaṇe yadi tāvadaparihitāneva palāśādīnsaṃmārṣṭi, aparidhaya eva saṃmṛṣṭā bhaveyuḥ . atha tānapi paridadhīta , tataḥ kṛte paridhāne prākṛtārthatā na syāt . na ca tulyārthānāṃ samuccayo dṛṣṭaḥ . tasmānna paridhyantaramutpādanīyam . avabhṛthasya tvapūrvatvādyāvaduktamātraparyavasāyinaḥ sāṅgasya cāpsu coditasya kena saṃmārgo'gnirvā prāpnoti yenotpādyeta . tasmādaprayojanānyetāni .
2.1.4.4.31
tasyodāharaṇaṃ tvekaṃ satyam . tatra hi ‘māṃsaṃ tu savanīyānām’ iti siddhāntātpuroḍāśamātreṇāsaṃbadhyamānaṃ tarasamayatvamasavanīyatvānna paryagnikaraṇapuroḍāśena saṃbadhyate . na hi savanīyāṅge savanīyaśabdaprayogaḥ . savanasaṃbandhiviṣayatvāt . savanīyāṅgasya cāsavanārthatvārthatvāttatrāpi tu vrīhimayatvaṃ durlabham . ‘vrīhibhiryajeta’ iti pradhānapuroḍāśamātreṇa teṣāṃ saṃbandhāt . evaṃ tarhyaniyatadravyakatā paryagnikaraṇapuroḍāśasyeti prayojanam . tadapyayuktam . tathā sati kāṃsyabhojinyāyena tarasamayaparyagnikaraṇanaiva śāstrārthopapatteḥ siddhāntārthāsadṛśakarmaprasaṅga . tasmātkathaṃ citprakṛtau vrīhimayapuroḍāśagrahaṇāttatsādhanatvaṃ śāstrakṛtatvātprāpnotīti vaktavyam .
2.1.4.4.32
tatrāpi tvekahāyanīnyāyenāprayojakatvāt tadabhāve lopaprasaṅgaḥ . tenaitadevaṃ prayojanamityāśrayaṇīyam . aniyatadravyakatvaṃ vā . na cātra kāṃsyabhojinyāyaḥ saṃbhavati . māṃsena puroḍāśatvānabhivyakteḥ . savanīyapuroḍāśe kathamiti cet . naivaṃ tatra puroḍāśatvamiṣṭaṃ, vacanādapuroḍāśātmakameva māṃsaṃ puroḍāśasya sthāne vidhayite yathā dhānādīnām . na hi kathaṃ cidapi māṃsena dhānādayo bhavanti . ataśca praiyaṅgavanyāyena pradhānamātre māṃsena puroḍāśo vivartitaḥ . paryagnikaraṇaṃ tu puroḍāśasādhanakameva . sattvaniyatadravyako vā kathaṃ cidvā prakṛtidarśanena vrīhiyavadravyaka iti sthitam . etāni ca prayojanāni sruksaṃmārgasya prakṛtau bahusādhanatvātkapiñjalanyāyena tritvasya śāstrīyatvātpātrāvivṛddhāvapi paśucāturmāsyeṣu tisra eva saṃmārṣṭavyāḥ pūrvapakṣe . siddhānte tu sarvāḥ, saṃskārasya pratipradhānāvartitvāt .
2.1.4.4.33
tathā paśunyāyena vivakṣitaikasaṃkhyatvādeka eva saṃmārṣṭavyaḥ paridhiḥ pūrvapakṣe . siddhānte tu sarve . yatra ca paridhivivṛddhistatra viśeṣaḥ . evamekapuroḍāśe paryāgnikaraṇaṃ sarvapuroḍāśe ca vaktavyam . tathā'pi ‘viśaye laukikaḥ syāt’ ityevam ‘agnimupanidhāyastuvate’ itivallaukikāgnisaṃmārgakaraṇaṃ pūrvapakṣe . siddhānte tu tasyāprayojanatvenāsaṃskāryatvātsarveṣāmāhavanīyādīnāmiti viśeṣaḥ .. 12 ..
Linked texts (4)
- Vākyapadīya (ed. Raghunātha Śarmā, with the Vṛtti and his Ambākartrī) — Sanskrit
- Nyāyamañjarī — Jayanta Bhaṭṭa, Sanskrit
- Tautātitamatatilaka — Bhavadeva Bhaṭṭa, Sanskrit
- Nayaviveka — Bhavanātha, Sanskrit