Nayaviveka 6.8-2
Nayaviveka 6.8-2
- Language
- Sanskrit
6.8-2
sapratipakṣasya viśrāmānantaraṃ tanmayavyāptirityuvāntarasaṅgatiḥ | tathāhiśiṣṭākope smṛtyadhikaraṇaviṣayavyāptyanantaraṃ vākyaśeṣavirodhe bādhaḥ
tadvyatirekādbādhaḥ eva virodhanaye sthite tadvyāptaye nayāntaramidam
pūrvapakṣastu vedavākyānyeva nānāśākhāprakaraṇāni anārabhyavādaviprakīrṇāni kalpasūtrakārairanukrameṇa saṃhṛtyapaṭhitāni iti vedavākyatvāt
anapekṣitā | puruṣādhīnaracanatayā pauruṣeyatā | svaravidhyarthavādahīnaṃ paṭhitaṃ
vedavākyameveti pratyabhijñā | varṇādivikārepi śākhāntarapāṭhe yathā sa
evāyaṃ veda iti, yathā ca mahāvākye vedasyaikadeśamabhyasyan 'vedamadhīte'
ityucyate, yathā vā ārṣapadabādhāt padāntarohe sa evāyaṃ mantra iti
vedo'pyāha-ācāryavacaḥ pramāṇamiti | anapekṣatā vedatvādevoktā
dhīdvayabalādiha pauruṣeyatā anapekṣatā ca | māśakādisamākhyā 1pravacanādapi tatkartṛ tvasmṛteḥ tatkṛtittā durvāśa | yataḥ sūtrāṇāṃ vedatā evaṃ
sādhyate ataḥ siddhavedoktatithiniyamavidhiḥ pūrvaṃ, paścāttu sūtroktatithyaniyama iti | atulyavirodhādanyonyavyāghāte prāpte sūtrāṇāmavedatvāt
virodhādhikaraṇoya eva rāddhāntaḥ | yadyapi vedaikadeśapratyabhijñā tathāpi
puruṣaiḥ vedādavagato'rthaḥ svavacanenoktaḥ | iyameva hi vākyasya kṛtiḥ yo
yathāprayuktavākyānanugatyā svecchayā padavākyaprayuktiḥ | varṇapadānupūrvyostu vedepi puruṣoccāraṇādhīnatvāviśeṣāt | abhyāsātthaṃ vedaikadeśapāṭhe
bādhohaviṣaye ca na puruṣecchādhīno vedasyānyathāprayoga iti na
tatkṛtiriti | sūtrāṇi tu nirantaraṃ śīghraṃ ca smārakāṇi prayogagrathanaparāṇi
svecchayā kṛtānīti vedavākyebhyaḥ pramitiperebhyaḥ anyānvārthānyeva
kṛtānīti na vedabhūtāni | na ca vedo'pi siddharūpaṃ vedatvaṃ vaktumarhatīti
kāryānuguṇatayā yathārhamunneyaḥ | vedo vā ācāryaḥ, satyaṃ vā pramāṇaṃ
yattasatyaṃ tadevoktam ādeyaṃ vā pramāṇaṃ upanetrācāryādervacaḥ; gurorvacanamauṣadhamitivat | maśakādyācāryavacoviṣayatve cānityasaṃyogāpattiḥ | ata
eva hi kalpasūtraṃ-kalpanā hi racanā maṇeriva hāratayā prayogārthā racaneti
prayogaśāstram | adhyayanadharmādarastu vedamiśritatayā | prayojanoktyaiva
guruṇā saṅgatiḥ sphoritā