Nayaviveka 6.9

6.9

iha yacchākhāgṛhyasmṛtyācārādigṛhītaṃ kiñciddolākādi abhimānamūlacintā ācārādapi | śiṣyavyutpattyartheyaṃ tridhā | yacchākhāgṛhyasmṛtyācārādigataṃ kiñcit holākādi abhimānamātrāt keṣāñcidityevaṃ
kaiścidevānuṣṭhīyate tatteṣāmeva utānyeṣāmapīti viṣayaśuddhyarthā cintā
ācārādapi mahājanāhṛtāt virodhahetudarśanahīnāt smṛtyadhikaraṇanyāt
vedānumā | gṛhyato'pi 1tannayādeva vedānumā | śākhātu veda eva | kalpasūtrāṇāmapi smṛtitulyatāsthāpanānantaraṃ etatsarvagatacinteyaṃ avāntarasaṅgatā | mūlacintā tu sākṣātsaṅgateti vakṣyate
viṣayaśuddhicintāpūrvapakṣastu yatprācyaireva kriyate tatteṣāmeva prācyākhyāliṅgitatvānmūlasya | śākhāgate'śrutepi karmaṇi prācyairidaṃ kartavyamityanumā | gṛhyādau karmedaṃ prācyaiḥ kriyatāmityanumā
rāddhāntastu na yadyaiḥ kriyate tatteṣāmeva | na hi tadākhyā kāraṇam,
ākhyā hi 'tatra jātaḥ' 'tatra vasati' 'tata āgataḥ' ityevam | etattritayahānepi prācyasutaḥ pitryamevācāramanuvartate, na tu yatra jātaḥ sthitaḥ āgato
vā tadācāram | na ca yathāpuṃsaṃsthānādi ācāra iti sarveṣāṃ tatkarmeti
sthite mūlacintā-pūrvapakṣaḥ- prācyābhimānāliṅgitācāramūlavedānumānamayuktaṃ, avadhṛtabhramamūlaprācyatvāṃśe vedamūlakalpanānupapatteḥ holākādimātre ca mūlatayā
kalpyamānasyāyathārthatvāt | yathākāryaṃ hi vaidikaṃ mānaṃ kāraṇatayā
kalpyam | iha tu bhramamūlaprācyatvāṃśavataḥ kāryasya kalpitaprācyatvāṃśe na
mānaṃ, ato na yadrūpakāryaparaṃ mānaṃ upasthitaṃ tadrūpe na mānatāmarhatīti
apramāṇamanumitacodanā | tattulyatayā ca sarvāṃsāmaprāmāṇyamityevaṃ
saṅgatirapi | na tvevaṃ saṅgatipūrvapakṣau-prācyādipadavatyeva codanā yathābhimānatānu arthānumeyā| ataḥ anavasthitārtha prācyādipadavatī codanā na
pramāṇamiti | evaṃ hi kevalaholākādivodhikā codanā na pramāṇam
ayathārthatayeti grantho heyaḥ | na ca bhramamūlāṃśo vedamūlatāmarhatīti
pūrvoktaiva vidhā
rāddhāntastu yadyapi prācyādyabhimānāliṅgitaṃ kāryaṃ, kāraṇaṃ tu vaidikaṃ
mānaṃ yāvatyaṃśeyogyatā tāvatyeva | yathā dṛṣṭārtheṣu niyamāṃśe vedamūlateti
nānumeyo vedo yatparastatrāpramāṇam | nanu anavasthitārthaprācyābhimānapadavadvedānumā mābhūt avasthitārthaprācyābhimānapadavadvedānumāstu | nedaṃ
śaṅkārddam | na hi prācyatābhimānavadbhiḥ kāryamityevamapi yathāvasthitakāryānuguṇatā | na hi ye'nutiṣṭhanti te bhramavattāṃ svīyāṃ manyante
ato nānuṣṭhātranuguṇatā | na ca prācyatādhīmadbhiḥ kāryamityevamanuguṇatā,
satyadhīrhi nirastā | bhramadhīstu nānuguṇetyuktam | na tvevaṃ prācyābhimānavadbhirityevamananumā, prācyatvānavasthayā anavasthiteriti | na hi yāvadnuṣṭhātranugatā abhimānitānavasthitiriti śakyaṃ vaktum
rāddhāntastu holākādereva kāryatā liṅgaṃ vaidikamānakāraṇavattā
gamyā | holākādereva gamyetyekaikadeśatā | dhūmasyāpi yadi kāryatā
liṅgaṃ tadā agnikāraṇatā gamyā| dhūmavattve tu liṅge agnimattvaṃ gamyam
nanviha karma ekadeśi na karteti kutaḥ ? | ucyate | yāvatoṃśasya dṛṣṭamūlatārhatā na tāvato mūlaṃ vedaḥ kalpyaḥ | iha yannācaranti kecit na tat
vedamūlakaṃ dṛṣṭam | duḥkhaṃ karmetyakaraṇaṃ dṛṣṭamūlam | sākṣācchrutepi sarveṣāṃ
karmaṇi duḥkhatvāt bahūnāmakaraṇam | ato holākādikāryaṃ mānakāraṇakamityevaṃ anumā | śikhākarma tu kiñcit kasyacidvedamūlameva | na hi tatra
kasyacidakaraṇaṃ yat tadduḥkhamūlam | ato niyamo'sau vaidika evetyuktam
tadanurūpaṃ ca liṅgaliṅgitvaṃ, gotracinhe prāpte tadāśrito niyamo vibhāgata
eva ! neha holākādiprācyodīcyacinhe prāpte niyamāhaṃ atassarveṣām
nanvevaṃ vyavasthitācārasiddhasyāvyavasthitatvopagame
brāhmaṇādivarṇavibhāgena brahmacaryādyāśramavibhāgena ca smṛtiśākhāgṛhyanibandhanakarmaviṣaye'vyavasthāpattiḥ
rīyatānurāgāt 1 tadanabhimānī san tannānutiṣṭhati | na cābhimānādvyavasyeti pūrvamevoktam