Nayaviveka 8.2
Nayaviveka 8.2
- Language
- Sanskrit
8.2
maivam | matvarthīṃyanirdeśāddhi tadvati dhīḥ | neha tathā | atha kārakatayā
nirdeśe'pi tadyuktakriyādhīḥ | satyam | 'padadvayānvayāttu sā, naikapadārthatayā
na ca svakaraṇayogitayā karaṇībhūtā kriyā dhīsthā ! sādhyā hi tathā
somena yajetetivat | matvarthādeva hi ekapadārthatayā, ekārthe dhīsthe
vidhiḥ | na cātra matublopaḥ | guṇavacaneṣu tallopānuśāsanāt | na cātra
matvarthalakṣaṇayā udbhidbatteti' vācyam | mukhyārthasyānvaye hetvabhāve lakṣaṇāśrayaṇaṃ mānāntarāpekṣatvādeva nānyathā | matvarthalakṣaṇāyāṃ hi sāvayavo'pyeka eva padārtha iti na vidhyāvṛttiḥ samāsavarthavidhāviva | matvarthe
cākhyātāthaṃnitreśādākhyātāthaṃvidhidoṣaḥ iti | nāmārthatve tu kāryaparatā na syāt | yacca bhāṣye mantrārthavādatvā' sambhavāt guṇavidhitvamuktaṃ,
tadiha guṇavidhirivāvaśiṣyata ityabhimatam
nanu ca karmanāmatayā yājñikaprasiddhiḥ | tanna | nirmūlatvātprasiddheḥ
lokavyavahāre hi khanitrādau prasiddhiḥ | etannayamulatā tu sādhyā
tatheti nāpekṣaṇīyā | jyotissaṃjñakastotravidhyarthā hi prakṛtiḥ 'sannidhyarthañca
stotrāmnānamiti na tatprakhya 2 nayāt guṇavidhihānam | somena yajetetyapi
samprati guṇavidhiḥ | viśiṣṭavidhi pakṣepi guṇāvarodhe dustare nodbhidādiguṇavidhisahatā | kāmipadañca laukikasādhyopalakṣaṇamastu
siddhāntastu-naitat | svataḥsādhyabhāvārthaśrutau tadvidhirevetyuktam
guṇavidhāvapi guṇavibhaktarūpe bhāvārtha eva vidhiriti coktam | āghārāgnihotranaye phalato guṇavidhivyavahāraḥ | atrāpi tathāstviti cenna,
avibhaktarūpe vihite dhīsthe tatra tathā | iha tu viparītam 1 | gatastarhi
raktapaṭanayaḥ | na, vidhimahimnā kvacidapodyate 3 | aguṇo'pi nāmatayā
bhāvārthaviśeṣaṇam | nāmāpi viśeṣaṇaṃ ḍittho'yaṃ vipra itivat | nāmatā ca
bhāvārthe vidheye, guṇe ca vidhyanuvādānarhe, abhyarhite caikārthatayā'nvaye,
matvarthe cākalpye, kḷpte ca pravṛttinimitte vibhakteścāvirodhe prasiddhārtha
samabhivyāhārāt
tṛtīyābalādeva tṛtīyārthaikārthatayā nāmateti paramataṃ heyam | ekavibhaktito hi mitho'nanvayaḥ | anvaye hi aruṇayaikahāyanyeti gauraśva
iti ca syāt | 'vidheyaṃ siddhāvasthaṃ vadat nāma apravṛttiviśeṣakaramapi
dhīviśeṣakam, vidhispṛṣṭārthañca | vākyāntare pravṛttiviśeṣakarañca guṇaphalopabandhāt | ato laukikāt guṇavidhiprakṛtitayā''ropitāt
karmāntaram | bhāṣye tu laukike guṇavidhiprakṛtitayā gauṇo
jyotiṣṭomaśabdaḥ | somena yajeteti tu viśiṣṭavidhiḥ utpattāvakaraṇaṃ
yajiriti na viruddhatrikatā | karaṇāvasthe hi yajau na svakaraṇānvayaḥ
utpattau ca sādhyāvasthe karaṇaviśiṣṭe vidhiḥ matvarthānapekṣaḥ | samidādestu
prāptatvānnāmatā | rājā rājasūyenetyatra karaṇāvasthepi yāge rājā kartṛsaṅkhyāvācyākhyātāntarbhāvāt bhāvārthavidhiniviṣṭaḥ kartṛsaṅkhyeva
athavā sasaṅkhyakartṛ viśiṣṭaviṣaye'dhikārāt tadupasaṃhāraśakta eka eva
rājā'dhikārīti rājā tadadhīnāṃ kartṛtāṃ bhajata ityavidheyatve'pyanvayasiddhiḥ| etasyaiva revatīṣvityatra kṛtveti samāna kartṛtayā kriyādvayasyaikaprayogāvasthayā ekībhūtasya vidheḥ na viruddhatrikadvayam | na ca matvarthalakṣaṇeti diṅmātram