Shabdartharatna 3.p14.2

3.p14.2

catvāri padajātāni nāmākhyātanipātopasargākhyānīti yāskokteḥ atra nāmapadena nāmamātraprakṛtikāḥ supa eva gṛhyante na kyajādayasteṣāṃ subantaprakṛtikatvāt | tataśca “pratyayagrahaṇe yasmāt sa vihitastadādestadantasya grahaṇam” iti paribhāṣayā subantagrahaṇam evamākhyātapade'pi evañca subantamākhyātāntañcetyarthaiḥ nipātopasargayoḥ subantatvāsvīkāreṇaprāpte pṛthaggrahaṇam | atra ca padajātānīti padaśabdaḥ arthāvabodhakaprayogārharūpapadaviṣayaḥ subantākhyātāntayorapi samudāyasya vācakatvapakṣe arthabodhakatvasattvāt | uktañca vākyapadīye,— “dyotikā vācikā vā syurdvitvādīnāṃ vibhaktayaḥ | syādvā saṃkhyāvato'rthasya samudāyo'bhidhāyakaḥ” || iti | (samudāyaḥ) prakṛtipratyayasamudāya ityarthaḥ | tadasvīkārapakṣe tu ekaśeṣeṇa pāribhāṣikaprayogārhobhayavidhe pade eva padaśabdo'bhidhatte, tenādyayoḥ pāribhāṣikapadatvamantyayostu prayogārhapadatvamiti vivekaḥ | “śrutirapyetadvibhāgaṃ rūpakavidhayā darśayati,— “catvāri śṛṅgāstrayo'sya pādā dve śīrṣe sapta hastāso tridhā baddho vṛṣabho roravīti” iti | (asya) vyākaraṇarūpavṛṣabhasya (catvāri) nāmādīni niruktoktāni (śṛṅgāḥ) śṛṅgāṇi tadgrahaṇenaiva sarvapratyayādikaraṇāt śṛṅgatvameṣām | (trayaḥ) kālāḥ (pādāḥ) gatihetutvāt | “na so'sti pratyayo loke yatra kālo na bhāsate ||” ityukteḥ | (dve śīrṣe) phalaṃ vyāpāraśca tatraiva sarveṣāṃ kārakāṇāṃ viśeṣaṇatvena tayoḥ prādhānyāt śīrṣatā | (sapta) prathamādyā vibhaktayaḥ (hastāso hastāḥ) sarvakriyāsādhakakārakādyarthatvāt hastatvamāsām | (roravīti) sādhutvena jñāpayatītyarthaḥ |