Shabdartharatna 3.p16.1
Śabdārtharatna 3.p16.1
- Language
- Sanskrit
3.p16.1
dyotayatīti bodhyaṃ teṣāṃ vibhaktimattve'pi na kevalaprayogaḥ | uktañca vākyapadīye,— “cādayo na prayujyante padatve sati kevalāḥ | pratyayo vācakatve'pi kevalo na prayujyate” || iti | (kevalāḥ) nāmadhātvādibhirasahitā ityarthaḥ | adhikamagre nirūpayiṣyāmaḥ | evaṃ prakṛtipratyayādisamudāyapadarūpe tadvibhāge ca darśitā idānīṃ tadavayavarūpaprakṛtipratyayasvarūpavibhāgau pradarśyete | tatra prakṛtirnāma arthāvabodhahetuḥ pratyayavidhānāvadhibhūtaḥ śabdaviśeṣaḥ sarveṣāmeva ca pratyayānāṃ prakṛtiṃ nimittīkṛtyaivotpattividhānāt pratyayānāñcātra pratyāyakatvarūpeṇaiva niveśaḥ na tu vakṣyamāṇapratyayatvena tena nānyonyāśrayaḥ | avadhitvañca pūrvāparatvarūpaṃ grāhyaṃ tena bahucaḥ nimittaprakṛtau nāprasaṅgaḥ | vastutastu siddhānte vṛttiśabdānāṃ samudāyaśaktisvīkārāt taddhitādīnāṃ nirarthakatvānna tatra prakṛtipratyayādivibhāgaḥ | ata eva bhāṣye “tāveva suptiṅau yau tataḥ parau saiva prakṛtirādyeti” suptiṅmātrayoreva pratyayatvamityuktam | (tataḥ) vidhānāvadheḥ (yau parau tāveva suptiṅau) yā ca tayoḥ (ādyā) vidhānāvadhibhūtā (saiva prakṛtiḥ) iti tadarthaḥ | etadabhiprāyeṇaiva hariṇā,— “yaḥ śabdaḥ svetarasyārthe svārthasyānvayabodhane | yadapekṣastayoḥ pūrvā prakṛtiḥ pratyayaḥ paraḥ” || iti | prakṛtyādilakṣaṇamuktam | atra ca pūrvatvaṃ bodhakaśabdavidhānāvadhitvameva bodhyaṃ bhāṣyaikavākyatvāt na tvetatkārikopāttapūrvāparatvaṃ tathā sati pacatītyādau tiṅādereva dhātvarthe svārthaprakārakānvayabodhajanakatvasvīkārāt tatrātivyāptiḥ |
Linked texts (1)
- Vākyapadīya — Bhartṛhari (grammarian), Sanskrit