Pramāṇa · Search · About · API

A Cluster of Nyāya Flowers 69.10

Nyāyamañjarīgranthibhaṅga 69.10

Language
Sanskrit

69.10.1

siddhatvāditi, tasya mādhyamikaṃ pratyevaṃ bruvata ubhayorajñānaṃ laukikānāṃ tu saṃdehaḥ, kasyacid viparyaya iti | padāsiddhādyapekṣayā vā ajñāna-saṃdeha-viparyayā vyākhyeyāḥ | yathāha bhaṭṭaḥ, 15 alakṣaṇamasiddhaṃ ca padābhāsaṃ svagocaram | siddhapoṣadhavijñaptipaśyanādi prakalpayet || hetau vivakṣite tatra padāsiddho'bhidhīyate | anyasya vācako yatra śabdo'nyatra prayujyate || tatrāsiddhābhidho heturvijñāne kāyaśabdavat | prāmāṇyaṃ buddhavākyādeḥ sarvajñoktatayā yadā || 20 sādhyate tatra hetvarthasvarūpāsiddhatā matā || ityādi | yatra saṅkocaprasiddhayogatvāccetanāstaravo jaṅgamaśarīravat, caturdaśyāṃ haleṣvayojanaṃ vṛṣāṇāṃ dharmaḥ poṣadhatvād yavasādidānavadityādau siddha-poṣadha-vijñapti-paśyanādipadānāṃ sādhanapratipādakatvena prayuktānāṃ padāsiddhatāvyapadeśaḥ| tatra bauddhasiddhāntasamāśrayaṇena prayuñjānasya vādina eva svājñāna-saṃdeha-viparyayāḥ, prativādinastu bauddhasyājñānameva, bauddhena 25 vā prayukteṣu prativādino'jñānādaya iti | evaṃ prakārabhedopavarṇanamalpaprayojanamiti | tathā ca prakārabhedānāha bhaṭṭaḥ, sidhyanta eva ca sāvayavakāryānumānamārgeṇeti | tatra yāvat kāryajātasya pratyakṣeṇa grahaṇam, tatra tadeva pramāṇam, tata ūrdhvamanumānam; tadapi hi ‘kāryaṃ svāvayavāśritam, sāvayavatvāt paridṛśyamānakāryavat' ityādinā aṣṭamāhnike'numānaṃ pratipāditam |

69.10.2

yuktastasmādanyathāsiddhanāmā hetvābhāsaḥ so'yamekaprakāraḥ | yasyottānā vidyamānāpi pakṣe vṛttirna syāt sādhyadharmaprayuktā || hetvābhāsakuṭumbakasya tadidaṃ sarvasya sādhāraṇaṃ rūpaṃ yadyapi lakṣaṇāntarakṛto bhedastathā nānyataḥ | sāmānyantu viśeṣarūparahitaṃ nāsti pramāṇaṃ yathā mā bhūdatra tatheti nāsya viṣayaścodyasya vastusthitiḥ || yathāprāptaṃ hetuprayogakālamatītya yo heturapadiśyate sa kālātyayāpadiṣṭaḥ kālātīta ityucyate | tatra kecidācakṣate, pratijñānantaraṃ hi hetuḥ prayoktuṃ yuktaḥ, tatra yaḥ pratijñāyāḥ pūrvameva dṛṣṭāntavacanāderapyūrdhvaṃ vā prayujyate sa kālātyayāpadiṣṭa iti, tadanupapannam | akṣatapratibandhasya sādhyāvagatikāriṇaḥ | kramātikramamātreṇa na hetvābhāsatā bhavet || kiyāṃścaiṣa doṣaḥ ? padāntaravyavahitoccāraṇaṃ nāma, vyavahitamapi yena saha samucitasamayamanvetumadhikṛtamitaradatinikaṭapaṭhitamapi parāṇudya davīyasāpi tenaiva sambandhamanubhavati | yathā, ayasā pathi gacchantīmoṣadhīṃ dīrghalocanām | dṛṣṭavānasi kedāraṃ yo lunāsi mama priyām || iti | avagatiniyamitānanyasaṅkīrṇarūpā iti | ananyasaṅkīrṇameṣāṃ parasparaṃ rūpamityatra kiṃ pramāṇamiti cet tadāha, avagatiniyamiteti | rūpameṣāmupalabhyamānaṃ yataḥ parasparāsaṅkīrṇamavagamyate tathā siddhameva teṣāṃ rūpamasaṅkīrṇamityarthaḥ | pakṣādau vṛtti.... pakṣaikadeśavṛttirayaṃ tu pakṣa........ityādinā vṛttibhedena | chalastu eva........anyathāsiddhātmāviśeṣaniṣṭham |

69.10.3

tattvādhyavasāyasaṃrakṣaṇaṃ jalpavitaṇḍayoḥ prayojanamuktam | tadaṅgabhūtāni cchalajātinigrahasthānāni | yadyapi ca vāde keṣāñcidabhyanujñānamasti tathāpi jalpavitaṇḍe eva teṣāṃ prācuryeṇa kṣetramiti tadaupayikatayā tatsvarūpanirūpaṇaṃ yuktamityuddeśakrameṇacchalasya tāvallakṣaṇamāha,

69.10.4

chalasya bhedavattvāt sāmānyalakṣaṇāni ca vaktavyāni | tānīha sarvāṇi svakaṇṭhena kila 'tatpūrvakamanumānam' ityatra tricaturākṣarasamarpitāparimitaviṣayavitaṇḍānumānalakṣaṇalabdhaniratiśayasūtrakaraṇakauśalasya me kimadhunā śiṣyajanamanaḥkleśakāriṇā saṃkṣiptābhidhānadohadeneti manyamānaḥ sūtrakṛduktavān | tatra 'vacanavighāta iti sūtraṃ sāmānyalakṣaṇapratipādakam' | parasya vadato vacanavighāto'bhidhānanirodhaśchalam | kimāsyapidhānādinā ? na, ityāha 'arthavikalpopapattyā' iti | vakturanabhipretamarthāt tadukte vacasi samāropya tanniṣedhaṃ chalavādī karoti | kathamarthāntarāropaṇamiti cet, arthavikalpopapattyā vikalpamānārthaghaṭanayetyarthaḥ | kimudāharaṇam ? viśeṣalakṣaṇeṣu vakṣyāmaḥ | ihaiva kasmānnocyate ? asambhavāditi brūmaḥ | na hi nirviśeṣaṃ sāmānyamupapadyata iti tadudāhriyamāṇaṃ balād viśeṣaniṣṭhamevāvatiṣṭhate | anyeṣvapi gaurna padā spraṣṭavyeti sāmānyopadeśeṣu nāmūrtāyāmākāśanirviśeṣavapuṣi jātau sparśaprasaktistanniṣedho vā kalpate, kintu vyaktiṣveveti viśeṣaviṣaya eva sarvatra kriyāyoga iti tatraivodāharaṇavarṇanaṃ yuktam | kathaṃ tarhi sakalahetvābhāsasārthasāmānyalakṣaṇamaprayojakamanapekṣitasavyabhicāraviruddhādiviśeṣamapyudāharaṇadvāreṇa darśitam, anityāḥ paramāṇavo mūrtatvād ghaṭavaditi | ucyate, pramāṇe tarhi pratyakṣādiviśeṣanirapekṣaṃ kathaṃ pramāṇasāmānyaṃ nodāhṛtam ? na ca tatsāmānyādanyatrāpi tathāstviti vaktavyam, na hi cākṣuṣeṇa upacāracchalalakṣaṇam

69.10.5

abhidhānasya dharmo'nekaprakāro mukhyayā vṛttyā gauṇyā vā lākṣaṇikyā vā | yadarthe pratyāyanaṃ tadanena vikalpamānena dharmeṇa gauṇena lākṣaṇikena vā nirdeśe prayoge kṛte yo'rthasadbhāvapratiṣedho mukhyārthaniṣedhaḥ sa upacāranimittaṃ chalamupacāracchalam | kenedṛśī sarvajanānukūleti........

Linked texts (1)