A Cluster of Nyāya Flowers 1.1.97
Nyāyamañjarī 1.1.97
- Language
- Sanskrit
1.1.97
akleśasaṃpadyamānapratipakṣavyudāsaṃ iti kriyāviśeṣaṇaṃ vidheyaviśeṣaṇaṃ vā . mārgaśuddhimiti . pratibandhādinirasane pramāṇapravṛttiṃ sulabhāṃ karoti tarka ityarthaḥ . yathā—ātmā nityaḥ ? utānityaḥ ? iti saṃśaye prajāpatiḥ prajā asṛjata na jāyate mriyate vā ityādyāgamānāmubhayapakṣānuguṇyādāgamenāpyanirṇaye, hetoranupalaṃbhenānumānasyāpyapravṛttau, pratyakṣasya sutarāmapravṛttau ca tarka eva pramāṇaṃ pravartayati—yadyātmā'nityaḥ syāt tarhi kṛtahānākṛtābhyāgamaprasaṅgaḥ, yadi nityaḥ tarhi svakṛtaṃ svayamupabhuñjayāditi tarkānugṛhītamanumānaṃ—ātmā nityaḥ vicitraniyataphalabhoktṛtvāt—ityevaṃvidhaṃ pravartate . tarkānanugṛhītaṃ tu durbalameva . ataśca tarkaḥ svayaṃ pramāṇamabhavadapi pramāṇānugrāhakaḥ . sa cāśayaśuddhimupadarśayituṃ vāde prayokṣyate .. 9. anyatarādhikaraṇanirṇayamantareṇa na paryavasyati nyāya iti nyāyoparamakāraṇatvena tasya pravartako nirṇayaḥ . itarathā niravasānamanāsāditaphalaṃ ko nāma nyāyamārabheta .. tattvajñānapadena na nirṇayalābhaḥ nanu tattvajñānapadena gatārthatvānna pṛthak vaktavyo nirṇayaḥ . nirṇayo hi tattvajñānameva—astyetat—kintu ṣoḍaśapadārthatattvajñānaṃ pramāṇāntarakaraṇakamapi bhavati . na tasya nyāyoparamahetutvam . eṣa tu sādhanadūṣaṇasaraṇikṣodajanmā nirṇayaḥ taduparamahetuḥ pṛthagupādānamantareṇa na labhyate .. nanu yadi na tarkaḥ svatantraṃ pramāṇaṃ tarhi pramāṇatarkasādhanopālaṃbhaḥ iti vādalakṣaṇe kathaṃ viśeṣaṇadānam . pramāṇaiḥ tarkaiśca svapakṣasādhanaṃ parapakṣopālaṃbhaśceti khalu tadarthaḥ . ataśca tarko'pi svatantraṃ pramāṇameveti cet tatrāha— sa ceti . viṣayaśuddhyarthameva tarkāpekṣā . na tu sa svatantraṃ pramāṇam . prādhānyāttu tasyāpi sahapāṭhaḥ . yadi tarko'pi pramāṇaṃ, tarhi sūtrakāraḥ pramāṇaṃ tarkañca kathaṃ pṛthak nirdiśet . ataḥ vāde'pi viṣayaśuddhyarthameva tarkaḥ . vādasūtravārtike'pyayamarthaḥ spaṣṭīkṛtaḥ udyotakāreṇa ..