A Cluster of Nyāya Flowers 1.2.45
Nyāyamañjarī 1.2.45
- Language
- Sanskrit
1.2.45
nanu anumānasthale yathā tathā vā'stu, pratyakṣe tu na tathā vaktuṃ śakyamiti śaṅkate—nanviti . pratyakṣasya phalamiti vigrahaḥ . na hi sukhasādhanatvaṃ pratyakṣagrāhyo dharmaḥ . pratipuruṣaṃ sukhasya vaicitryeṇa, tasya vastudharmatvāsaṃbhavāt . ataḥ pūrvaṃ tajjātīyaṃ vastu sukhasādhanatvenānubhūya tajjātīyatvaliṅgāt khalu purovartini sukhasādhanatvaṃ niścinoti . atastatra parāmarśādikamāvaśyakameveti śaṅkāśayaḥ . satyamiti . ayamāśayaḥ—kutracit pratyakṣasthale'numānātsukhasādhanatvaniścaye'pi sarvatrāpyevamiti na nirbandhaḥ . anyathā tādṛśānumitihetubhūtasya vyāptigrahaṇasyaiva durghaṭatvāt . mahānasādau pratyakṣataḥ darśanavat . ataḥ sambandhagrahaṇakālabhāvinaṃ sukhasādhanatvaniścayaṃ cetasi vidhāya bhāṣyakārastatphalatvaṃpratyakṣajñānasya varṇitavān iti .. pratyakṣeṇa sukhasādhanatvaniścayākṣepaḥ, samādhānaṃ ca nanu ! sambandhagrahaṇakāle'pi sukhasādhanatvaśakteratīndriyatvāt kathaṃ pratyakṣagamyatā ? tajjātīyatvālliṅgādeva tadā'pi tadgrahaṇe iṣyamāṇe tataḥ punaḥ sambandhagrahaṇādanavasthā . sukhādeva kāryāt tadā tadavagama iti cet, tadā'pi nājñātasambandhamavagatijananasamarthamiti tatsaṃbandhagrahaṇavelāyāmapi śaktigrahaṇe pratyakṣasyākṣamatvāt anumānāntarāpekṣāyāmanavasthā tadavasthā—ucyate— na khalvatīndriyā śaktiḥ asmābhirupagamyate . yayā saha na kāryasya sambandhajñānasaṃbhavaḥ .. 5 .. svarūpasahakārisannidhānameva śaktiḥ, sā ca sugamaiva .. siddhānte śakteraindriyikatvasaṃbhavaḥ nanu ! sahakāriṇāṃ madhye adṛṣṭamapyanupraviṣṭam . na ca tat pratyakṣagamyam, atīndriyatvāddharmasyeti sā'pi na sugamā śaktiḥ— naitat—na dharmādi śaktitvādatīndriyam; api tu tat naisargikameva . jagadvaicitryeṇa tadanumānaṃ vakṣyāmaḥ . tadevaṃ taditarasahakārisvarūpa- gṛhītavyāptikasyaiva parvatādau vahnyanumitisaṃbhavaḥ . yadi vyāptigrahaṇamapyanumānāt, tarhyanavasthā . ataḥ yatrakutracit sukhasādhanatvaṃ pratyakṣeṇa gṛhyata eveti vaktavyam . tadabhiprāyeṇa bhāṣyaṃ pravṛttamiti ..