A Cluster of Nyāya Flowers 1.2.49
Nyāyamañjarī 1.2.49
- Language
- Sanskrit
1.2.49
kapitthādeḥ—kapitthādiniṣṭhasya . kṛtamityādi . sukhasādhanatvaṃ hi kapitthadharmaḥ, ata eva bāhya iti tasya manasā grahaṇe, tadvadeva sarvamapi bāhyaṃ manasā gṛhyeta cet bāhyendriyāṇi vyarthānyeveti . ataśceti . cakṣurindriyavināśe'pi manasā rūpagrahaṇe ko vā'ndhaḥ syādityarthaḥ . samanasketi . manassahakṛtetyarthaḥ . ayaṃ bhāvaḥ—manaḥ sarvathā na bāhye viṣaye sarvatra sukhasādhanatvaṃ na mānasaṃ bhavitumarhati nanu ca ! sambandhagrahaṇakāle yadi mānasena pratyakṣeṇa sukhasādhanatvāvadhāraṇaṃ, tarhi tatkāla iva vyavahārakāle'pi mānasapratyakṣa eva sukhasādhanatvaniścayo'stu, kiṃ tajjātīyatvaliṅgāpekṣaṇeneti— maivam—śabdaliṅgendriyādyuparatau kevalamantaḥkaraṇaṃ karaṇaṃ kalpyate, paridṛśyamānāyāḥ pratīterapahnotumaśakyatvāt . liṅgādyupāyāntarasaṃbhave tu yadi mana eva kevalaṃ kāraṇamucyate tanmānasamevaikaṃ pramāṇaṃ syāt, na catvāri pramāṇāni bhaveyurityalaṃ prasaṅgena .. tasmāt sambandhagrahaṇakāle yattatkapitthādiviṣayamakṣajaṃ jñānaṃ tat upādeyādijñānaphalamiti bhāṣyakṛtaścetasi sthitam . sukhasādhanatvajñānamevopādeyādijñānamityuktam .. pramāṇa-phalayorabhedavādimatam āha—kimarthamayamīdṛśaḥ kleśa āśrīyate ? pramāṇādabhinnameva phalamastu ! tadeva cakṣurādijanitaṃ kapitthādipadārthadarśanaṃ viṣayaprakāśena vyāpriyamāṇamivābhātīti karaṇamucyatām, tadeva viṣayānubhavasvabhāvatvāt phalamiti kathyatām . itthaṃ ca pramāṇaphale na bhinnāvikaraṇe bhaviṣyataḥ, anyatra pramāṇaṃ, anyatra phalamiti . taduktam pramāṇasamuccaye—9— savyāpārapratītitvāt pramāṇaṃ phalameva sat iti .. pravartata iti na vaktuṃ śakyam, ghaṭādiviṣayakasmaraṇādīnāmanupapatteḥ . ataḥ prāthamikagrahaṇameva kevalena manasā na saṃbhavatīti vaktavyamiti prakṛte na doṣa iti ..