A Cluster of Nyāya Flowers 1.2.52
Nyāyamañjarī 1.2.52
- Language
- Sanskrit
1.2.52
diṅnāgoktamanuvadati—āheti . nanu pramāṇaṃ ca siddharūpaṃ, phalaṃ tu sādhyasvarūpam . tadubhayamekaṃ kathaṃ bhavet ? ityatrāha—tadeveti . asya darśanamityanenānvayaḥ . viṣayamukhataḥ darśanaṃ karaṇaṃ, svarūpatastu phalaṃ bhavatītyarthaḥ . savyāpāreti . pramāṇatvopacārastu nirvyāpāre na vidyate tadidamanupapannam—pramāṇasya svarūpahāniprasaṅgāt . karaṇaṃ hi pramāṇamucyate—pramīyate cāneneti . na ca kriyaiva kvacit karaṇaṃ bhavati . kriyāyāṃ sādhyāyāṃ kārakaṃ kimapi karaṇamucyate . tatra yathā dātreṇa caitraḥ śālistambaṃ lunāti iti kartṛkarmakaraṇāni kriyāto bhinnānyupalabhyante, tathehāpi cakṣuṣā ghaṭaṃ paśyati iti darśanakriyātaḥ pṛthagbhāva eva teṣāṃ yuktaḥ, na darśanaṃ karaṇameveti . pramā, pramāṇamiti tu phale pramāṇaśabdasya sādhutvākhyānamātraṃ; kṛtiḥ, karaṇaṃ itivat .. pramāṇaphalayoḥ sāmānādhikaraṇyaṃ nāma kim ? yattu—na bhinnādhikaraṇe pramāṇaphale itthaṃ bhaviṣyataḥ iti— seyamapūrvavācoyuktiḥ . kimatrādhikaraṇaṃ vivakṣitam ? yadi tāva- ityuttarārdhaṃ jñeyam . atraivaṃ vṛttiḥ—vyāpāreṇa saha pratītatvādityarthaḥ . atra pramāṇatvopacāranimittaṃ pramāṇaphalameva bhavatīti pramāṇapratītiḥ phalam . atra bāhyānāṃ yathā pramāṇāt phalaṃ arthāntaraṃ tathā na bhavati iti . jñānaṃ vinā'rthasya, arthaṃ vinā jñānasya cānanubhavāt anyatarapāriśeṣye āvaśyake antaraṅgena jñānenaiva sarvanirvāhe, viṣayābhimukhaṃ tadeva pramāṇaṃ, svāmimukhaṃ tu phalamiti hārda āśayaḥ ..