Pramāṇa · Search · About · API

A Cluster of Nyāya Flowers 1.2.77

Nyāyamañjarī 1.2.77

Language
Sanskrit

1.2.77

bhūtapañcakaprakṛtīni—bhūtapañcakasamavāyikāraṇakāni . arthāḥ—indriyaviṣayāḥ . pṛthivyaptejāṃsīti . vāyoḥ sparśānumeyatvādevamuktiḥ . tadvṛttīni— sāmānyāni, yeṣāṃ sparśanena cakṣuṣā grahaṇaṃ kaṇavratamate nirūpitaṃ te'rthāḥ . prāguktaścābhāvo'pyartha eva; vicārya gamyamānatvāt .. sannikarṣabhedaḥ sannikarṣastvindriyāṇāmarthaiḥ saha ṣaṭprakāraḥ . tatra dravyaṃ cakṣuṣā tvagindriyeṇa vā saṃyogāt gṛhyate . tadgato rūpādirguṇaḥ saṃyuktasamavāyāt . rūpatvādisāmānyāni saṃyuktasamavetasamavāyāt gṛhyante . cakṣuṣā saṃyuktaṃ dravyaṃ, tatra samavetaṃ rūpaṃ, rūpe ca samavetaṃ rūpatvamiti . samavāyācchabdo gṛhyate . śrotramākāśadravyam, tatra samavetaḥ śabdaḥ . śabdatvaṃ samavetasamavāyāt gṛhyate; śrotrākāśasamavete śabde taddhi samavetamiti . saṃyuktaviśeṣaṇabhāvādabhāvagrahaṇaṃ vyākhyātam pu. 150 . iha ghaṭo nāstīti— cakṣuṣā saṃyukto bhūpradeśaḥ, tadviśeṣaṇībhūtaścābhāva iti .. sannikarṣasattve pramāṇam nanu ! sannikarṣāvagame kiṃ pramāṇam ? vyavahitānupalabdhiriti brūmaḥ . yadi hyasannikṛṣṭamapi cakṣurādīndriyaṃ arthaṃ gṛhṇīyāt; vyavahito'pi tato'rtha upalabhyeta, na copalabhyate; tasmādasti sannikarṣaḥ .. avyavadhānamātraṃ na pratyakṣaprayojakam nanu ! avyavadhānamevāstu, kiṃ sannikarṣeṇa ?—maivam— dravyaguṇakarmavṛttīni . sparśanena—tvagindriyeṇa . vicārya gamyamānatvāditi—ghaṭo'sti na veti saṃśaye nirṇayārthaṃ pravartamānaḥ ghaṭaṃ tadabhāvaṃ vā niścinoti . atra yathā ghaṭaḥ padārthaḥ, tathā ghaṭābhāvo'pi padārtha evetyarthaḥ ..