A Cluster of Nyāya Flowers 2.3: saptamamāhnikam—prameyaparīkṣā · prameyanirdeśaḥ
Nyāyamañjarī 2.3
- Language
- Sanskrit
saptamamāhnikam—prameyaparīkṣā · prameyanirdeśaḥ
2.3.1
evaṃ pramāṇapadārthe parīkṣite sati yadarthaṃ tatparīkṣaṇaṃ tat prameyamidānīṃ darśayitumāha—
2.3.2
ātmaśarīrendriyārthabuddhimanaḥpravṛttidoṣapretyabhāvaphaladuḥkhāpavargāstu prameyam .. 1-1-9 ..
2.3.3
pramāṇavadihāpyetatsūtraṃ vyākhyāyi sūribhiḥ .
evaṃ vibhāgasāmānyalakṣaṇapratipādakam ..
2.3.4
prameyaśrutirātmādipadaparyantavartinī .
teṣāmeva prameyatvaṃ nānyasyeti niyacchati ..
2.3.5
yathā devadattayajñadattaviṇthumitrā bhojyantām iti evakārādiśrutimantareṇāpi śabdasāmarthyāt ta eva bhojanakriyāyogino'vagamyante, nānye; tathehāpyātmādayaḥ prameyamityukte tathaiva taditaraprameyaniṣedho'vadhāryate ..
2.3.6
nanu kathaṃ dvādaśavidhameva prameyamavadhāryate, yāvatā samānatantre pṛthivyānīninava dravyāṇi' rūpādayaścaturviśatiguṇāḥ, utkṣepaṇādi paṃcakarmāṇi, parāparabhedena dvividhaṃ sāmānyaṃ, nityadravyavṛttayo'ntyā viśeṣāḥ, ekaḥ samavāya iti ṣaṭpadārthānanukramya tadavāntaraviśeṣairānantyaṃ prameyasyopavarṇitamasti ..
2.3.7
ucyate—kiṃ punariha prameyaṃ vivakṣitamiti tatsāmānyalakṣaṇaṃ tāva parīkṣyatām ..
2.3.8
āha—sūktamidaṃ—kasyāpi karṇe pṛṣṭaḥ kaṭiṃ cālayatīti . dvādaśavidhatvamākṣiptaṃ na pratisamādhatte bhavān . prayeyasya sāmānyalakṣaṇaṃ tu parīkṣate iti ..
2.3.9
ucyate—alaṃ kelinā ! etadevātra pratisamādhānaṃ bhavati . na hi pramāṇaviṣayamātramiha prameyamabhimatam, evaṃvidhasya prasiddhatvena lakṣaṇānarhatvāt . pramāṇa evaṃ jñāte sati tadviṣayo'rthaḥ prameyamiti prajñāyata eva . kiṃ tena lakṣitena ? tasmāt viśiṣṭamiha prameyaṃ lakṣyate ..
2.3.10
jñātaṃ samyagatamyagvā yanmokṣāya bhavāya vā .
tatprameyamihābhoṣṭaṃ na pramāṇārthamātrakam ..
2.3.11
tacca dvādaśavidhameva bhavati, na nyūnamadhikaṃ veti samāhitamitthaṃ bhavati vibhāgākṣepaḥ ..
2.3.12
kutaḥ punareṣaḥ prameyaviśeṣo labhyate ? niḥśreyasārthatvācchāstrasya . prameyajñānasya pramāṇajñānavadanyajñānopayogitāmantareṇa svata eva mithyājñānanivṛttyādikrameṇa apavargāhetutvapratijñānāt . tathāvidhasya cāpavargopāyatvasyātmādiṣveva bhāvāt ..
2.3.13
bhavatvevam ! sūtrasya tu kathamīdṛśaprameyaviśeṣasamarthane sāmarthyam ? viśeṣanirdeśāttu, śabdaprayogasāmarthyācca ..
2.3.14
satyam, ākāśakāladigādi pramāṇaviṣayatvāt prameyaṃ bhavati . tattu na saprayojanaṃ ātmaśarīrendriyārthamanaḥpravṛttidoṣapretyabhāvaphaladuḥkhāpavargāstu prameyam, asyaiva niḥśreyasahetutvādityāśayaḥ ..
2.3.15
taditthameṣa tuśabdaḥ niḥśreyasānaṅgabhūtaprameyāntaraparihāradvāreṇaviśiṣṭamātmādi prameyamiha sūcayati ..
2.3.16
taddvādaśavidhatve'pi heyopādeyabhedataḥ .
dvidhocyate mumukṣūṇāṃ tathaiva dhyānasiddhaye ..
2.3.17
tatra dehādi duḥkhāntaṃ heyameva vyavasthitam .
upādeyo'pavargastu, dvidhā'varithatirātmanaḥ ..
2.3.18
sukhaduḥkhādibhoktṛtvasvabhāvo heya eva saḥ .
upādeyastu bhogādivyavahāraparāṅmukhaḥ ..
2.3.19
ātmano hi bhogādhiṣṭhānaṃ śarīram . bhogasādhanānīndriyāṇi . bhoktavyā indriyārthāḥ . bhogakāraṇaṃ manaḥ . pravṛttiḥ puṇyapāpātmikā . rāgādayaśca doṣāḥ śarīrādijanmahetavaḥ . etatkṛtaśca śarīrādiyogaviyogābhyāsaḥ pretyabhāvaḥ . etatkṛtameva ca saṃsāre sukhaduḥkharūpaṃ phalaṃ . tacya vividhameva . vivekavataḥ sarvaṃ duḥkhameveti . evaṃ śarīrādi duḥkhāntaṃ heyatayaiva bhāvanīyam . edadanupayuktaścātmā'pi tathaiva . etadviyuktastvātmaivāpavarga ucyate . sa copādeyatayā bhāvanoyaityata evātmapadasaṃgṛhītasyāpyasya punarnirdeśaḥ, sa rdi paramaḥ puruṣārtha iti ..
2.3.20
evamidaṃ dvādaśavidhaṃ prameyaṃ heyopādeyatayā tattvajñānena bhāvayana abhyāsāt tadviṣayaviparītagrahātmakaṃ mithyājñānaṃ kṣiṇoti ..
2.3.21
tattvajñānodayenāsya mithyājñāne'pabādhite .
rāgadveṣādayo doṣāḥ tanmūlātkṣayamāpnuyuḥ ..
2.3.22
kṣīṇadoṣasya nodeti pravṛttiḥ puṇyapāpikā .
tadabhāvānnatatkāryaṃ śarirādyupajāyate ..
2.3.23
aśarīraśca naivātmā spṛśyate duḥkhaḍambaraiḥ .
aśeṣaduḥkhoparamaḥ so'pavargo'bhidhīyate ..
2.3.24
taditthameva dvādaśavidhaṃ prameyaṃ atigahanasaṃsāramāravasthalaprabhavabhīmasantāpanirvāpaṇamahāhradatāmupayātīti tadevopa deśārhamiti siddham ..
2.3.25
viraktasaṃkathāstāvadasatāṃ tāpasoditāḥ .
ātmaiva tvasti nāstīti kathaṃ na paricintyate ..
2.3.26
tathā ca lokāyatikāḥ paralokāpavādinaḥ .
caitanyakhacitāt kāyāt nātmā'nyo'stīti manvate ..
2.3.27
na ca tāvadātmā pratyakṣato gṛhyate, ghaṭādivat bāhyendriyeṇa, sukhādiyanmanasā vā paricchettumaśakyatvāt . anumānaṃ tu na pramāṇameva cārvākāṇām . na cātmasiddhau kiṃcana liṅgamasti . jñānādiyogastu bhūtānāmeva pariṇāmaviśeṣopapāditaśaktyatiśayajuṣāṃ bhaviṣyati . yathā guḍapiṣṭādayaḥ prāgasatīmapi madaśaktiṃ āsāditasurākārapariṇāmāḥ prapadyante, tathā mṛdādyavasthāyāṃ acetanānyapi bhūtāni śarīrākārapariṇatāni caitanyaṃ sprakṣyanti . kālāntare ca vyādhyādinā pariṇāmaviśeṣamavajahanti tānyeva caitanyaśūnyatāmupayāsyanti . caitanyavattvānapāyācca tāvantaṃ kālaṃ tānyeva smṛtyanusandhānādivyavahāranirvahaṇanipuṇatāmanubhaviṣyanti iti kimanumānaka ātmā syāt ?
2.3.28
āgamāstu manorathādhirūḍhaprāmāṇyāḥ kathamātmānamavabodhayituṃ śakṣyanti . ayamapi cāgamo'styeva vijñānaghana evaitebhyo bhūtebhyaḥ samutthāya tānyevānu vinaśyati na pretya saṃjñā'sti iti . tat ātmano nityasya paralokino'bhāvāt kṛtametābhiḥ apārthakapariśramakariṇībhiḥ paralokakathābhiḥ ..
2.3.29
tatra pratyakṣamātmānamaupavarṣāḥ prapedire .
ahaṃpratyayagamyatvāt sayūthyā api kecana ..
2.3.30
astyayamahaṃpratyayaḥ kaścit śarīrasamānādhikaraṇaḥ sthūlo'ham kṣāmo'haṃ iti . kaścit jñātṛsamānādhikaraṇaḥ—jānāmyaham smarāmyaham iti . tatra sthūlādisamānādhikaraṇastāvadāstāmahaṃ pratyayaḥ ..
2.3.31
jñānecchāsukhaduḥkhādisāmānādhikaraṇyabhāk .
yastvahaṃpratyayastatra nātmano'nyaḥ prakāśate ..
2.3.32
na hi jñānasukhecchādiyogaḥ kāyendriyādiṣu .
na ca jñānādiśūnye'rthe jānāmītyādisaṃvidaḥ ..
2.3.33
jñānamātrāvabhāso'pi vāritaḥ pratyabhijñayā .
jñātavānahamevādau ahamevādya vedmi ca ..
2.3.34
nottarasya ca pūrvasya na jñānakṣaṇayordvayoḥ .
na santānasya caitasmin pratyaye'styavabhāsanam ..
2.3.35
nottarojñānavān pūrvaṃ pūrvo jānāti nādhunā .
na dvayordvayamapyasti santānastu na vāstavaḥ ..
2.3.36
avastutvācca nāsau pūrvaṃ kiṃcijjñātavān, na cādya kiṃcijjānātīti . tasmādahameva hyo jñātavān, ahamevādya jānāmītyasmin pratyaye hyaścādya cānuvartamāno jñātā pratibhātīti gamyate ..
2.3.37
na cāsau kāyaḥ, bālādyavasthābhedena nānātvāt, acetanatvācca . evaṃca pratyabhijñā'haṃpratyayagrāhye jñātari siddhe, so'yaṃ sthūlādisamānādhikaraṇaḥ ahaṃpratyayaḥ tadabhedopacāreṇa śarīre vartamāno mithyeti kalpayiṣyate . na punaretadanurodhena jñānādisamānādhikaraṇāhaṃpratyayamithyātvakalpanaṃ yuktaṃ, abādhitatvāt . na khalbahaṃ jānāmīti pratyayaḥ kena cidalpīyasā doṣakāraṇena kaluṣīkartuṃ pāryate . tat asyātmaiva mukhyo viṣayaḥ, tadatiriktaṃ vastu bhākta iti . tasmādahaṃpratyayagamyatvādātmā pratyakṣa iti ..
2.3.38
atra vadanti—śabdamātroccāraṇametat ahaṃ jānāmi ahamicchāmi ahaṃsukhī ahaṃ duḥkhī iti . na tu jñānādisvarūpātiriktaḥ tadāśrayaḥ kaścidetāsu buddhiṣu parisphuratīti . kathamekasyāmeva saṃvidi kartā ca karma cātmā bhavet ..
2.3.39
grāhyagrāhakataikasya jñānasyāpākariṣyate .
tvayā'pi neṣyate ceti tathā nāstyātmano'pi sā ..
2.3.40
yacca avasthākṛtaṃ bhedamabalambya grāhmagrāhakabhāvasamarthanamekasyaivātmanaḥ kṛtaṃ kila dravyādirūpamātmano grāhyaṃ, jñātṛrūpaṃ ca grāhakamiti tadanupapannam—dravyādirūpe grāhye na jñātari grāhyatā sādhitā syāt . ātmavartino'pi dravyādirūpasya ghaṭāditulyatvāt ..
2.3.41
yadapi nipuṇaṃmanyairucyate—bhavatu jñātṛteva grāhikā . tathāpi viṣayopādhikṛ to'styeva bhedaḥ . ghaṭāvacchinnā hi hi jñātṛtā grāhmā, śuddhaiva tu jñātṛtā grāhiketi . ghaṭamahaṃ jānāmi iti ko'rthaḥ ? katham jānantamātmānaṃ jānāmi ityasmatprayogasaṃbhedāccaivamavakalpate . anyatra tu śuddhaviṣayagrahaṇameva bhavati ghaṭo'yaṃ iti—tadetadapi saralamatipratāraṇamātram—yathā hi ghaṭo'yaṃ ittra ghaṭamātrapravaṇaiva saṃvit, evaṃ asmatprayogasaṃbhede'pi ghaṭamahaṃ jānāmi ityatra ghaṭapravaṇaiva buddhiḥ ..
2.3.42
iyāṃstu viśeṣaḥ—pūrvaṃ kevalaṃ ghaṭagrahaṇaṃ, adhunā tu jñānaviśiṣṭaghaṭāvamarśa iti ..
2.3.43
nanu ! vibhajyamānāyāṃ pratītau ghaṭo'yaṃ iti tāvat viṣayagrahaṇam . jānāmi iti tu jñānagrahaṇamapi bhavatu nāma . ahamiti tu kasya grahaṇam ? na caikasyāmeva pratītau aṃśavibhāgeva prāmāṇyamaprāmāṇyaṃ ca vaktuṃ yuktam—ghaṭamiti jānāmīti ca pramāṇaṃ, ahamiti tu na pramāṇamiti . tasmādatra jñāturavabhāso'bhyupeyaḥ ..
2.3.44
uktamatra naikasyāṃ pratītāvātmanaḥ kartṛtā karmatā ca syātāmiti ..
2.3.45
yastūpādhistvayonnetumupakrāntaḥ, so'yaṃ na ghaṭate, ghaṭapravaṇatvāt . ghaṭaṃ ahaṃ jānāmi iti pratītervibhajyamānatve'pi ghaṭamiti jānāmīti ca aṃśadvayaṃ viṣayaniṣṭhameva jātam . ahamiti tu ayamaṃśaḥ yadyātmaviṣaya iṣyate, tarhi sa eva tu śuddho'vaśiṣyate grāhyo grāhakaśceti . nāvasthākṛtastadbhedaḥ samarthitaḥ syāt . bhedābhāvena caikasyaiva—grāhyagrāhakabhāva manupādhikamabhidadhatā vijñānavādavartma saṃśritaṃ syāt . tasmādahaṃpratyayasya grāhakādbhinnaṃ grāhyaṃ abhidhitsatā śarīrameva grāhyamabhyupagantavyam . jñānasāmānādhikaraṇyānupapatteśca varamasya mithyātvam, astu nāmātmāvalambanatā ..
2.3.46
ata eva kṛśaśyāmasāmānādhikaraṇyadhīḥ .
śarīrālambanatvasya sākṣiṇī na virotsyate ..
2.3.47
nanu ! mamedaṃ śarīraṃ iti bhedapratibhāsāt kathamahaṃpratyayaḥ śarīrālambanaḥ syāt ? bhoḥ sādho ! naivaṃvidheṣu viśvasitumarhati . mamātmā ityapi bhedapratyayadarśanāt ..
2.3.48
athāvasthābhedādinā yathātathā tatsamarthanamāsthīyate; tadiha śarīrālambanatve'pi saiva saraṇiranusariṣyate . tasmāt ahaṃpratyayaḥ śarīrālambana eveti, sa ca jñānādisamānādhikaraṇo mithyā, sthūlādisamānādhikaraṇastu samyagiti ..
2.3.49
ye tu mama śaroraṃ mamātmā iti buddhī,—te dve api mithyā, mamapratyayasyāhaṃpratyayavat ātmānālambanatvāt, śarīre ca bhedānupapatteḥ ..
2.3.50
mama pāṇirbhujo veti bhinnatvādupapadyate .
śarīraṃ tu mametyeṣā kalpanā rāhumūrdhavat ..
2.3.51
tasmādahaṃkāramamakārayoḥ dvayorapyaviṣayatvāt ātmā parokṣa iti siddham ..
2.3.52
apare punarāhuḥ— grāhyagrāhakarūpobhayasaṃpatterekasya karmatvaṃ kartṛtvaṃ ca yugapadātmano manyāmahe; kintu citiśaktisvabhāvamaparasādhanamaparokṣamātmatattvaṃ pracakṣmahe . na hyātmā'nyajanyena jñānena ghaṭādirriva prakāśyate, api tu svata eva prakāśyate . cetanatvamapi tasya naisargikameva, na karaṇopanītacitiyoganibandhanam . cidyogāddhi cetanatve ghaṭādāvapi tatprasaṅgaḥ . na cāsti niyamahetuḥ, anekakārakanikaraparighaṭitatanurapi citirātmānameva jñātāraṃ karoti, na kārakāntaramiti . tasmāt svata eva citsvabhāvatā tasya bhadrikā . tadidamātmaprakāśanaṃ saṃvidvadavagantavyam . yadāhuḥ—saṃvita saṃvittayaiva saṃvedyate, na saṃvedyatayeti . nāsyāḥ karmabhāvo vidyata ityarthaḥ . evamātmā grāhakatayaiva prakāśyate, na grāhyatayeti tadvairupyasya codanamanupapannamiti ..
2.3.53
etadapi na caturaśram—aparasādhanamiti ko'rthaḥ ? upāyāntaranirapekṣameva prakāśamānamātmatattvamāsta iti; tadayuktam—akaraṇikāyāḥ pratīteradṛṣṭatvāt . apūrvaṃ ca tat kimapi yathābhyupagatapramāṇātiriktameva pramāṇaṃ syāt . na ca niyamakāraṇamatra paśyāmaḥ, tathā prakāśamānaḥ sva evātmā prakāśate, na parātmeti . prakāśamānatvena cātmano nūnamanubhūyamānatā vācyā . anubhūyamānatā ca anubhavakarmatvam, itarathā'syāḥ pratyakṣataiva na syāt ..
2.3.54
athocyate—na pratyakṣa ātmā, kiṃntvaparokṣa iti; nedamarthāntaravacanam . śiśava evaṃ pratāryante, na prāmāṇikāḥ . pratyakṣaśca na bhavati, aparokṣaśca bhavatīti citram ..
2.3.55
pratyakṣajñānakarmatvamasya nāstīti cet, tarhyaparokṣatvamapi mā bhūt . prakāśatvādaparokṣatvamiti cet—na—dīpādeḥ prakāśasyāpyandhādibhiragṛhyamāṇasya prakāśamānatvāyogāt . tasmāt prakāśate cedātmā nūnamanubhūyetāpīti balāt karmatvamaparihāryam . ataśca tadavasthaiva dvairūpyacodanā ..
2.3.56
prakāśajñānapakṣaṃ ca pratikṣepsyāmaḥ . sa cātmanyapi tulyo nyāyaḥ . kalpanādvairūpyaṃ ca bhavatāṃ, ātmā ca svaprakāśaḥ, saṃvicca svaprakāśeti . na ca nipuṇamatirapi vivekamīdṛśamupadarśayituṃ śaknoti bhavān—iyaṃ svaprakāśā phalarūpā saṃvit, ayaṃ svaprakāśo jñātṛrūpa ātmeti . citraṃ cedaṃ yattayoḥ dvayoḥ prakāśayorantarāle tadvyāpāraḥ parokṣaḥ jñānākhyaḥ saṃpannaḥ iti ..
2.3.57
nanu ghaṭamahaṃ jānāmi ityatra trayapratibhāsaḥ—ghaṭaṃ iti viṣayaḥ prakāśate, ahaṃ ityātmā, jānāmi iti saṃviditi ..
2.3.58
uktamatra—ghaṭaṃ jānāmi iti jñānaviśeṣaṇaviṣayapratibhāsaḥ . ahaṃ iti tu śarīre jñātṛtvabhramaḥ, ekasyātmanaḥ grāhyagrāhakabhāvānupapatteriti ..
2.3.59
yadapi svataścetanasvabhāvatvamātmanaḥ kalpyate—tadapi na sopapattikam ..
2.3.60
sacetanaścitā yogāt tadyogena vinā jaḍaḥ .
nārthāvabhāsādanyaddhi caitanyaṃ nāma manmahe ..
2.3.61
yadi ca svata evārthāvabhāsasāmarthyamātmanaḥ—tat kimindriyaiḥ prayojanam ? manaṣṣaṣṭhairindriyanirapekṣapadārthaparicchedasāmarthyapakṣe ca sarvasarvajñatāpattiḥ . ato'vaśyaṃ jñānasamavāyinibandhanamevātmanaścetayitṛtvam ..
2.3.62
na ca ghaṭādibhiratiprasaṅgaḥ āśaṅkanīyaḥ . padārthasvabhāvopanatasyaiva kriyāvaicitryasya sarvalokaprasiddhatvāt . cetanādikriyāḥ karmasamavāyinyo na bhavanti . gamanādikriyāstu kartṛsamavāyinyaḥ . tadiyaṃ jñānakriyā'pi kartṛsamavāyinyeva . na ca vastuśaktiranuyojyā bhavati ..
2.3.63
na jaḍatvāviśeṣe'pi karmādau samavaiti cit .
na dravyatvāviśeṣe'pi gandhaḥ spṛśati pāvakam ..
2.3.64
tasmānna pratyakṣa ātmā, nāpi svataścetayiteti sthitam ..
2.3.65
svayūthyāstu kecidācakṣate—yadyekasya kartṛtvaṃ karmatvaṃ cānupapannamityapratyatyakṣa ātmā iṣyate ? tadayamanumānenāpi kathaṃ grahīṣyate ?
2.3.66
ātmānamātmanā''tmaiva liṅgādanuminoti hi .
tatra nūnamupetavyā kartṛtā karmatā'sya ca ..
2.3.67
tatrānumānajñānasya yathā''tmā yāti karmatām .
tathā'haṃpratyayasyaiṣaḥ pratyakṣasyāpi gacchatu ..
2.3.68
dehādivyatiriktaśca yathā liṅgena gamyate .
tathā'haṃpratyayenāpi gamyatāṃ tadvilakṣaṇaḥ ..
2.3.69
nanu ! ātmanaḥ kiṃ rūpaṃ, yat pratyakṣeṇa sākṣātkriyate ?—yadyevaṃ sukhāderapi kiṃ rūpaṃ, yanmānasapratyakṣasamadhigamyamiṣyate ..
2.3.70
nanu ! ānandādisvabhāvaṃ prasiddhameva sukhādeḥ; tarhi tadādhāratvamātmano'pi rūpamavagacchatu bhavān ..
2.3.71
sukhādi cetyamānaṃ hi svatantraṃ nānubhūyate .
matubarthānuvedhāttu siddhaṃ grahaṇamātmanaḥ ..
2.3.72
idaṃ sukhamiti jñānaṃ dṛśyate na ghaṭādivat .
ahaṃ sukhīti tu jñaptiḥ ātmano'pi prakāśikā ..
2.3.73
api ca—
2.3.74
jñātṛjñānaviśiṣṭārthagrahaṇaṃ kila bhāṣyakṛt .
svayaṃ prādīdṛśattacca kiṃ vā yuktamupekṣitum ..
2.3.75
viśeṣyabuddhimicchanti nāgṛhītaviśeṣaṇām .
pūrvaṃ cānanubhūtasya smaraṇaṃ nāvakalpate ..
2.3.76
na cānumānataḥ pūrvaṃ jñātvā''tmānaṃ viśeṣaṇam .
tadviśiṣṭārthabuddhiḥ syāt kramasyānavadhāraṇāt ..
2.3.77
tasmāt pratyakṣa ātmā ..
2.3.78
sāmānādhikaraṇyaṃ ca smaraṇānubhavādiṣu .
anusandhīyamānaṃ yaddṛśyate tatkathaṃ bhavet ..
2.3.79
pūrvaṃ ahamamumarthamanubhūtavān, ahamevādya punaranubhavāmi iti tulyaviṣayaṃ tāvat . tulyakartṛkatā'pi tatra prakāśate, itarathā tvanumātumapyātmā na śakyeta ..
2.3.80
jñānecchāsukhaduḥkhādi kiledaṃ liṅgamātmanaḥ .
ekāśrayatayā jñātaṃ anusandhātṛbodhakam ..
2.3.81
tathātvena ca tadjñānaṃ āśrayajñānapūrvakam .
jñāte tatrāphalaṃ liṅgaṃ ajñāte tu na liṅgatā ..
2.3.82
tasmāt pratyakṣa evātmā varamabhyupagamyatām .
vṛddhāgamānusāreṇa saṃvidālokanena ca ..
2.3.83
athavā'bhiniveśena kimanena prayojanam .
anumeyatvamevāstu liṅgenecchādinā''tmanaḥ ..
2.3.84
tadāha sūtrakāraḥ—
2.3.85
icchādveṣaprayatnasukhaduḥkhajñānānyātmano liṅgam .. 1-1-10 ..
2.3.86
icchā nāma tāvaditthamupajāyate—yajjātīyamarthamu payuṃjānaḥ puruṣaḥ purā sukhamanubhūtavān, punaḥ kālāntare tajjātīyamarthamupalabhya sukhasādhana tāmanusmṛtya tadādātumicchati . seyamanena krameṇa samupajāyamānecchā pūrvāparānusandhānasamarthamāśrayamanumāpayati, kāryasya nirādhārasyānupapatteḥ . āśrayamātrapratītau cāyamanvayavyatirekavāneva heturbhavati . icchā dharmiṇī —āśriteti sādhyo dharmaḥ—kāryatvāt, ghaṭādivat; guṇatvāt, rūpādivat iti vā heturvaktavyaḥ ..
2.3.87
guṇatvaṃ cecchādīnāṃ acākṣuṣapratyakṣatvādinā rasādivaddarśitamācāryaiḥ ..
2.3.88
evamanvayavyatirekavatā'munā hetunā adhiṣṭhānamātre'numite, tadadhiṣṭhānatve ca dehendriyādau prasakte pūrvānubhūtasukhasādhanatvānusandhānasavya pekṣatadutpādanaparyālocanayā tatkāryasamānakartṛkatvāvagamāt śarīrādipratiṣedhe sati, sa eva kevalavyatirekibhavane tu viśiṣṭamāśrayamanumāpayati . icchā—śarīrādivilakṣaṇāśrayā—śarīrādiṣu bādhakopapattau satyāṃ kāryatvāt . atra ca sādharmyadṛṣṭānto na saṃbhavatīti vedharmyadṛṣṭāntaḥ pradarśyate . sa ca ghaṭa eva . yo'bhūt sādharmyadṛṣṭāntaḥ kāryatve nirviśeṣaṇe'pi ghaṭaḥ, sa eva vaidharmyadṛṣṭāntaḥ saviśeṣaṇe . yatra vilakṣaṇāśritatvaṃ nāsti, tatra saviśeṣaṇaṃ kāryatvamapi nāsti, yathā ghaṭādāviti na na śakyate vaktum . tatra kāryatvamātrayoge'pi saviśeṣaṇānāṃ kāryatvābhāvāt vilakṣaṇāśritatvamapi tatra nāsti, bhūtāśritatvena pratyakṣamupalabhyamānatvāt ..
2.3.89
nanu cānvayadarśanamantareṇa kevalo vyatirekaḥ pratīyamānaḥ saṃdigdho bhavati—kiṃ tatsādhyābhāvakṛtaiva tasya tasmādvyāvṛttiḥ, uta nimittāntarakṛtā ? iti . sandigdhavyatirekasya hetoragamakatvaṃ niścitavyabhicārahetuvaditi tārkikāḥ—ucyate—syādetadevam, yadi prathamamanavagatānvaya eva kevalavyatirekaśaraṇo hetuḥ prayujyeta . yatra tvanvayavyatirekavāneva hetuḥ kaṃcana viśeṣamāśritya kevalavyatirekitāmabalambate, tatra na ? sandigdhavyatirekatā'vakāśaṃ labhate . ghaṭo hi bhūtalāśritatvena pratyakṣamupalabhyate . tadasya vilakṣaṇāśrayavirahādeva saviśeṣaṇahetuśūnyatā jātā, nirviśeṣaṇāvasthāyāṃ tadyogadarśanāditi na sandigdho vyatirekaḥ ..
2.3.90
athavā śarīratvaṃ sāmānyamiha vaidharmyadṛṣṭāntīkartavyam . tatra hi sarvātmanā kāryatvasya śaṅkā'pi nāsti . na ca tadvilakṣaṇāśritam, śarīrāśritatvasya pratyakṣamupalambhāditi ..
2.3.91
tadiyamicchā prathamapadārthadarśanādikāryasamānakartṛkatayā'vagamyamānā śarīrādivilakṣaṇamāśrayamavagamayati, saviśeṣaṇātkāryatvāditi sthitam . yaśca sa vilakṣaṇa āśrayaḥ tatrā''tmasaṃjñā'gamikī ..
2.3.92
evameva dveṣāderātmaliṅgatā vaktavyā . yajjātīyasyārthasya sannidhānādduḥkhamanubhūtavān puruṣaḥ, tajjātīyamarthaṃ punarupalabhamāno duḥkhasādhanatāmanusandhāya tat dveṣṭīti . so'pi pratisandhātāramekamantareṇa nopapadyate ..
2.3.93
ābhyāmicchādveṣābhyāmanantaraṃ prayatnaḥ samutpadyate . so'pi yathoktena krameṇānusandhānapūrvaka eva . prayatamānasya sukhaduḥkhe bhavataḥ . te api tathaiva draṣṭavye ..
2.3.94
jñānaṃ tu yadyapi prathamamanusandhānanirapekṣamapi bhavati . tadapi ca śakyata evātmaliṅgamabhidhātum; tathāpyanusandhānapūrvecchādikāryaprakara ṇāt nirṇayātmakameva jñānamudāhartavyam . tatra hi bubhutsāvimarśādipūrvakatvamupalabdhamiti tadekakartṛkatvamupakalpyate . tadevamicchādīnyātmaliṅgānīti sthitam ..
2.3.95
śāstre cānekahetūktiḥ na doṣāya kathāsviva .
śiṣyaḥ kaścitkvacitkiṃcit anusmṛtyābhidhāsyati ..
2.3.96
iti kāruṇiko hi muniranekamiha hetumārgamupadiṣṭavān ..
2.3.97
nanu ! atra coditaṃ—anusandhātāramantareṇa tadetadicchādi kāryaṃ nāvakalpata iti kathaṃ jñāyate . ekatra pramātari taddarśanāditi yaducyate— tadidamekapramātṛgrahaṇādātmapratyakṣatvamaṅgīkṛtaṃ syāt iti vyarthamanumānam . agrahaṇe tu pramāturekasya tatpūrvakatvenecchādeḥ pratibandhāgrahaṇādaśakyamanumānamiti—parihṛtametat—kāryatvenaiva liṅgatvamicchāderupavarṇitamasmābhiḥ, na smaraṇādisamānādhāratayeti ..
2.3.98
kimarthastarhi pratisandhānopanyāsaḥ ? śarīrādiṣu tadāśrayatvapratiṣedhārthaḥ . na tvevaṃ vyākhyātavanto vayam, ekasya pramātuḥ icchādikāryāśrayatvadarśanāt ekāśrayatvānumānamiti . tasmānna doṣaḥ ..
2.3.99
nanu kathaṃ na doṣaḥ ? śarīrādyāśrayatvapratiṣedhasādhane'pi hetorvyāpti grahaṇāsaṃbhavāt . yāvaddhi darśanasmaśṇecchādi kāryajātamekapramātṛniyatatayā'navadhāritaṃ, tāvat kathamasmadavasthābhiḥ na śarīrādyāśrayatvaniṣedhasya tatpūrvakasya caikātmāśritatvasya siddhiḥ ..
2.3.100
ka evamāha—na gṛhītamekakartṛkatayā kāryamicchādīti—yadi gṛhītaṃ tarhi vaktavyam, kva gṛhītam ? kena vā pramāṇena gṛhītamiti . svātmanyeveti cet, so'yaṃ pratyakṣa ātmā bhavet . evamanabhyupagame vā na vyāpti grahaṇamiti ..
2.3.101
ucyate—na ca pratyakṣa ātmā, na ca vyāpteragrahaṇam . na caiva dharmyantare vyāptirgṛhyate . kintu svasantāna eva . tathāpi na sidhyati pramātṛniyatatānumānam ? kathamiva sidhyati ? santānāntareṣu ekapramātṛpūrvakatvena pratisandhānasya dṛṣṭatvāt ..
2.3.102
nanu ! ko'tra vyāptigrahaṇakālaḥ ? pramāṇānumānabaddhi tadbhedena bhavitavyam . tataḥ kim ? idaṃ tato bhavati . kathaṃ svasantāna eva vyāptirgṛhyatām ? kathaṃ vā tatraiva pramātṛniyamo'numīyatāmiti . seyasubhayataḥ pāśā rajjuḥ . ātmā vā pratyakṣaḥ . vyāptirvā duravagameti ..
2.3.103
naitadevam—yathā śākyapakṣe—sattvāt kṣaṇikatvānumāne vyāptigrahaṇam, tathehāpi bhaviṣyati . tatra hi yaiva kramayaugapadyavyāvṛttyā sattvasya nityebhyo vyāvṛttiḥ, sa eva kṣaṇikaiḥ anvaya iti dharmyantaranirapekṣatayaiva sādhye'pi dharmiṇi pratibandhagrahaṇaṃ ca anumānaṃ ca darśitam . tadvadihāpyekapramātṛpūrvakatvena pratisandhānasya dharmyantare yadyapi grahaṇaṃ nāsti . tathāpi santānāntarabhede yadasyādarśanaṃ, tadevaikakartṛkatvadarśanamiti ko'nayorhetutve viśeṣaḥ ?
2.3.104
nanu ! tatra nityebhyaḥ kramayaugapadyavyāvṛttyā vyāvṛttatvaṃ śakyagrahaṇam . iha tu pramātṛbhedena pratisandhānavyāvṛttirduravagamā . svasantāne'pi jñānakṣaṇābhinnā eva pramātāraḥ . na ca tebhyo vyāvṛttaṃ pratisandhānamiti ..
2.3.105
tiṣṭhatvanvayaḥ, vyatirekamukhenāpi kaṣṭamidamanumānaṃ vartate . svasantāne santānāntaravat pramātṛbhedāgrahaṇāt . tadbhedagrahe hi svaparasantāna viveko na syāt . yadyevam, pramātṛbhedagrahaṇābhāvāt punarapyātmā pratyakṣa āyātaḥ ..
2.3.106
maivam—nātmā pratyakṣaḥ . pramātṛbhedo hi svasantāne na gṛhyata ityuktam . na punastadaikyaṃ gṛhyate . anyacca bhedāgrahaṇam—anyacca tadaikyagrahaṇam . bhedāgrahaṇādeva ca vyāptisiddheḥ na kaṣṭamanumānam ..
2.3.107
nanu ca svasantāne'pi pramātṛbhedāgrahaṇaṃ kiṃ pramāturekatvāt, uta jñānānāṃ kāryakāraṇabhāvāt ? iti na niścīyate . tataśca saṃdigdho vyatirekaḥ—yathā jñānānāṃ kāryakāraṇabhāvo nāsti, yathā ca na tatkṛto'yaṃ vyavahāraḥ, tathā'nantarameva savistaraṃ vakṣyāmaḥ . tasmādicchādikāryeṇa yuktamekapramātranumānam ..
2.3.108
nanu cāśritamicchādi deha eva bhaviṣyati .
bhūtānāmeva caitanyamiti prāha bṛhaspatiḥ ..
2.3.109
uktaṃ ca madaśaktivadvijñānamiti—ucyate—śarīraṃ tāvannecchāderā śrayaḥ; śaiśavayauvanavārdhakādidaśābhedena bhinnatvāt ..
2.3.110
tathāhi nānyadṛṣṭo'rthaḥ smartumanyena śakyate .
na cānyena smṛte tasmin anyasyecchopajāyate ..
2.3.111
tenādyādarthavijñānāt prakṛtyecchāsamudbhavāt .
ekasya kāryacakrasya vaktavyaḥ kaścidāśrayaḥ ..
2.3.112
śarīraṃ ca bālyādyavasthābhedena bhinnam . atastasya nāśrayo bhavitumarhati, santānāntaravat . yathā hi devadattadṛṣṭe'rthe na yajñādattasya smaraṇaṃ, evaṃ bālaśarīrānubhūte yuvaśarīrasya tanna syāt ..
2.3.113
nanu avasthāmātrameva bhinnam; avasthātṛśarīrasvarūpamabhinnameva pratyabhijñāpratyayaprāmāṇyādavagamyate . na ceyaṃ pratyabhijñā lūnapunarjāta keśanakhādipratyabhijñāvadanyathāsiddhā, vināśasyānupalambhāt . stambhādau hi kṣaṇabhaṅgitvapratiṣedhaḥ pratyabhijñayaiva kariṣyate . sā cehāpi tādṛśyeva —tadayuktam—stambhādau nānātvakāraṇāgrahaṇāt . iha tu rūpapariṇāma sanniveśādyanyatvadarśanāt sādṛśyanibandhaneyaṃ bhrāntireva pratyabhijñā . na khalu śiśuśarīre, taruṇaśarīre, jaraccharīre ca tulyameva parimāṇādyupalabhyate ..
2.3.114
āhārapariṇāmācca dehabhedo'vagamyate .
pākajotpattimārgeṇa na jīryetānnamanyathā ..
2.3.115
na bhavetparipoṣo hi dadhikṣīrādibhakṣaṇe .
kāṃcikādyupayoge ca na dṛśyetāsya raktatā ..
2.3.116
kṣīṇairavayavaḥ kaiścit kaiściccābhinavodgataiḥ .
abhinna evāvayavī kathaṃ bhavitumarhati ..
2.3.117
tathā ca kecit pacyamānasya ghaṭāderapi prāgavasthāvisadṛśarūpādiyoginaḥ pākakāraṇabhūtavegavadagnidravyasaṃyogaparyālocanayaiva pralayodayau kalpitavantaḥ ..
2.3.118
yadyapi kandukanikṣiptā ghaṭādayaḥ tṛṇaparṇādipihitavapuṣo'pi tadvivaraprasṛtena nayanaraśminā na vinaṣṭā ityupalabhyante . yadyapi tatsaṃkhyā, tatparimāṇaḥ, tatsanniveśaḥ, taddeśāśca pakvā api dṛśyante, yadyapi patanto na vibhāvyante, yadyapi ca tadā teṣāṃ kartrādikārakakalāpāsaṃbhavāt punarghaṭanamaghaṭamānamiva lakṣyate—tathāpi teṣāmanumānena vināśaḥ parikalpyate . sarvāvayaveṣvantarbahiśca pākāt pūrvarūpādivilakṣaṇaguṇopalabdheḥ antaḥpraveśaḥ kṛśānoranumīyate . tena vegavatā vahnidravyeṇa nodanāt abhighātādvā nūnaṃ ghaṭādyārambhakeṣvavayaveṣu kriyā jāyate, kriyātaḥ vibhāgaḥ, vibhāgāt dravyārambhakasaṃyogavināśaḥ, tadvināśāt dravyavināśa iti ..
2.3.119
anupraveśapakṣe'pi sūkṣmavivaraparikalpanāt avaśyamavayavasaṃyogavighaṭanaṃ ghaṭāderiti vināśa eva ..
2.3.120
api ca pākānantaraṃ kandukādapakṛṣyamāṇāḥ piṭhārādayaḥ kecit sphuṭitāḥ, kecidvakratāṃ gatāḥ, kecit sanniveśāntarameva pratipannā dṛśyante . tasmādapi paśyāmo naśyantīti ..
2.3.121
tatsaṃkhyatvāditi sarvamanaikāntikaṃ sūcyagraviddhakaṇṭhakoṇaiḥ kumbhādibhiḥ . ataḥ pūrvoktanītyā naṣṭeṣu ghaṭādikāryadravyeṣu paramāṇava eva pacyante . pakvāśca śyāmādiguṇānavajahataḥ raktādiguṇāntarayogamanu bhavantaḥ prāṇigatasukhaduḥkhopabhogasādhanabhūtādṛṣṭapreryamāṇāḥ parasparaṃ saṃyujya dyaṇukādiprakrameṇa tādṛśameva ghaṭādikāryamārabhante . tatrāmuṣmin kṣaṇe'muṣya kāryasya prasavaḥ, amuṣya pralaya iti prakriyā na likhyate, granthavistarabhayāt, aprayojanatvācceti ..
2.3.122
evaṃ tapanātapapacyamāneṣvāmrādiphaleṣveṣa eva nyāyaḥ . śarīre'pyaudaryeṇa tejasā pacyamāneṣvannapānādiṣu rasamaladhātubhāvena pariṇāmamupagacchatsu prāyeṇa pratikṣaṇamutpādavināśau saṃbhavata iti sthairyābhāvāt kathamanusandhānādikāryayogastasyeti ..
2.3.123
apare punaḥ pratyakṣabalavattayā ghaṭāderavināśameva pacyamānasya manyante . suṣiradravyārambhācca antarbahiśca pāko'pyupapatsyate . dṛśyate ca pakve'pi kalaśe niṣiktānāmapāṃ bahiḥ śītasparśagrahaṇam . ataśca pākakāle jvaladanalaśikhākalāpānupraveśakṛtavināśavat tadāpi śiśirataranīrakaṇanikarānupraveśakṛtavināśaprasaṅgaḥ . na cedṛśī pramāṇadṛṣṭiḥ . ataḥ prakṛtisuṣiratayaiva kāryadravyasya ghaṭāderārambhāt antarāntarā tejaḥkaṇānupraveśakṛtapākopapatteralaṃ vināśakalpanayā . piṭharapākapakṣa eva peśalaḥ ..
2.3.124
yādṛgeva hi nikṣiptaḥ ghaṭaḥ pākāya kanduke .
pāke'pi tādṛgevāsau uddhṛto dṛśyate tataḥ ..
2.3.125
kvacittu sanniveśāntaradarśanaṃ kāṣṭhādyabhighātakṛtamupapatsyate . pāvakasaṃparkakāritve tu sarvatra tathābhāvaḥ syāt . tasmādavinaṣṭā eva ghaṭādayaḥ pacyante . so'yaṃ tu ghaṭādinyāyaḥ śarīre neṣyate ..
2.3.126
na hyannapākaḥ sthairye'pi tatra kumbhādipākavat .
cayāpacayayuktaṃ hi śarīramupalabhyate ..
2.3.127
tasmāt parimāṇādibhedadarśanānnaikaṃ śarīraṃ iti jvālādipratyabhijñāvattatpratyabhijñeti sthitam ..
2.3.128
yadapyucyate avasthānāmeva nānātvam, avasthātā punareka eva dehākhya iti—tadapyayuktam bhedābhedavikalpānupapatteḥ . yadi śarīrādavyatiritā eva tadavasthāḥ, tarhi tannānātvāt śarīranānātvaprasaṅgaḥ . ekasmāccharīrādapyananyatvāt avasthānāmapyanyonyaṃ bhedo na syāt ..
2.3.129
atha vyatiriktāḥ śarīrādavasthāḥ, tarhi bhedena tadupagraho darśayitavyaḥ . na cāsāvasti . gotvādāvanuvṛttā buddhiranyathā'siddhā satī jātitadvatorbhedamāpādayantī na kenacitpratihanyate . iha punaravasthāturekatvagrāhiṇī buddhiḥ pūrvanītyā pramāṇabādhitatvāt bhrānteti . tasmāt śarīrasya bhinnatvāt santānāntaravat smṛtyanusandhānādikāryayogo durghaṭa iti na tasyecchādikāryāśrayatvam ..
2.3.130
itaśca na śarīrasya jñānādiyogaḥ, pariṇāmitvāt, kṣīravat; rūpādimattvāt, tadvadeva; anekasamūhasvabhāvatvāt, tridaṇḍādivat; sānniveśaviśiṣṭācca bhūtatvāt, vāhyabhūtavat ..
2.3.131
caitanyaśūnyaṃ śarīraṃ, śarīratvāt, bhūtaśarīravat . na śarīradharmaścaitanyam, ayāvaddravyabhāvitvāt . na ca saṃyogādibhiḥ vyabhicāraḥ; tadupajananāpāyayornimittāntarajanyatvadarśanāt, iha ca tadabhāvāt . viśeṣaguṇatve satīti vā viśeṣaṇopādānānna vyabhicāraḥ . tadviśeṣaguṇatve hi caitanyasya rūpādivattadavasthānādavināśaprasaṅgaḥ ..
2.3.132
yattu madaśaktivadityuktam—tatramadaśakterdṛṣṭatvāt abhyupagamaḥ, na tu jñānasya tatra darśanam ..
2.3.133
nanu jñānamapi tadanvayavyatirekānuvidhāyi prāyeṇa dṛśyate . bhūteṣvannapānādyupayogapuṣṭeṣu paṭvī cetanā bhavati, tadviparyaye viparyayaḥ . brāhmīghṛtādyupayogasaṃskṛte ca kumāraśarīre paṭuprajñatā jāyate ..
2.3.134
varṣāsu ca svedādinā'natidavīyasaiva kālena dadhyādyavayavā eva calantaḥ pūtanādikrimirūpā upalabhyante . caitanye ca gurulāghavavyavahāro'pi bhūtātiśayasadasattvakṛto bhaviṣyatīti bhūtacaitanyapakṣa eva yuktiyukto lakṣyate ..
2.3.135
naitaccāru—ceṣṭendriyārthāśrayaḥ śarīraṃ lakṣyate . tatra tadanugrahāt indriyānugrahe sati paṭukaraṇatvāt viṣayagrahaṇamapi paṭutaramivabhavati . na ca viṣayagrahaṇādanyaccaitanyaṃ nāma ..
2.3.136
etena brāhmīghṛtopayogo'pi vyākhyātaḥ . vyāpakatvādātmanaḥ sarvatra bhāve sati bhogāyatanatvena kadācit bhūtāvayavānāṃ upādānam . ataḥ śukraśoṇitādivat dadhyavayavān vikṛtānupādāsyate . tathā ca svedajādibhedena bahubhedo bhūtasargaḥ pravartate vicitrakarmaparipākāpekṣayeti yatkiṃcidetat . tasmānna sarvathā bhūtānāṃ caitanyamiti siddham ..
2.3.137
nāpīndriyāṇi yathoktasya jñānādeḥ kāryasyāśrayatāṃ pratipadyante—
2.3.138
darśanasparśanābhyāmekārthagrahaṇāt .. nyā-sū-3-1-1
2.3.139
yamarthamahamadrākṣaṃ cakṣuṣā, tamevaitarhi sparśanena spṛśāmi, yamasprākṣa sparśanena, tamadhunā cakṣuṣā paśyāmi iti kataradindriyamevamanusandadhīta ? na cakṣuḥ, sparśāviṣayatvāt . na tvagindriyaṃ, rūpāviṣayatvāt . tasmādubhayaviṣayagrahaṇasamarthaḥ kaścidanusandhātā'stīti sa indriyavyatirikto gamyate ..
2.3.140
amunaiva prasaṅgena rūpādivyatirekiṇaḥ .
vaktavyā guṇinaḥ siddhiretadbuddhinibandhanā ..
2.3.141
rūpādiṣu svatantreṣu na hyeṣapratyayo bhavet .
na rūpamasya viṣayaḥ na sparśo na ca taddvayam ..
2.3.142
ataśca—na guṇavyatirikto guṇī, bhedenāgrahaṇāt—ityasiddhaḥ parokto hetuḥ, bhedagrahaṇasya darśitatvāt . vṛttivikalpādīnāṃ tu pratisamādhānaṃ sāmānyasamarthanāvasare kathitam, avayavisiddhau vakṣyate cetyalamavāntaracintayā ..
2.3.143
itaśca nendriyāṇāṃ caitanyam, karaṇatvāt; vāsyādivat . bhautikāni cendriyāṇi varṇayiṣyāmaḥ . tena ya eṣa bhūtacaitanyanirākaraṇe nyāyo varṇitaḥ, sa teṣvapi yojanīyaḥ ..
2.3.144
ataścaivaṃ—
2.3.145
indriyāntaravikārāt .. nyā. sū. 3-1-12 ..
2.3.146
āmre hi cakṣuṣā dṛṣṭe rasaniṣyandasundare .
rasanasya vikāraḥ syāt na dantodakasaṃplavaḥ ..
2.3.147
bahūnāmindriyāṇāṃ ca bhinnābhiprāyatā bhavet .
tenaikatraiva santāne nānācetanatā bhavet ..
2.3.148
ati tucchaścāyamindriyacaitanyapakṣa iti kimatra bahu likhyate ..
2.3.149
nanu ! manastarhi icchāderadhiṣṭhānaṃ bhaviṣyati . taddhi nityamekaṃ sarvaviṣayaṃ, abhautikamiti na prāktanadauṣaiḥ spṛśyate—ucyate—manaso'pi tadāśrayatvamanupannam . kutaḥ ?
2.3.150
jñāturjñānasādhanopapatteḥ saṃjñābhedamātram .. nyā. sū. 3-1-17 ..
2.3.151
manaso hīcchādyāśrayatve jñānādau kartṛtvāt tasyāpi bāhyagandhādiviṣayajñānayaugapadyānupapatteḥ tadgrahaṇakaraṇaghrāṇādyadhiṣṭhānapaṭunā kena cidāntarasukhaduḥkhādiviṣayagrāhiṇā smṛtyādikriyākāriṇā ca karaṇena bhavitavyamiti tatrātmasaṃjñā bhavet, ātmani ca kartari manassaṃjñeti ..
2.3.152
na cāsya bāhyakaraṇaiḥ sidhyanti sakalāḥ kriyāḥ .
na ca smṛtisukhecchādau cakṣurādīni sādhanam ..
2.3.153
tenecchākṛtisukhaduḥkhavedanānāṃ
ādhāro na khalu mano na cendriyāṇi .
deho'pi vrajati na tatsamāśrayatvaṃ
tenānyaṃ puruṣamataḥ prakalpayāmaḥ ..
2.3.154
dikpradarśanamidaṃ kṛtamicchā-
dveṣayatnasukhaduḥkhamatīnām .
liṅgatākathanamātmani tatra
tvasti hetunivaho bahuranyaḥ ..
2.3.155
kartṛprayojyatā khalu dṛṣṭā dātrādikaraṇajātasya .
tvakśrotrādyapi karaṇaṃ tathaiva kartrā prayujyeta ..
2.3.156
hitāhitaprāptivisargayogyā
ceṣṭā ca dṛṣṭā niyatā śarīre .
taccetanādhiṣṭhitatāmamuṣya
gantrīrathāderiva kalpayāmaḥ ..
2.3.157
prāṇādimārutānāmantaścalatāṃ calācalagatīnām .
sahajanijakarmavikṛtau kāraṇamanumīyate kiṃcit ..
2.3.158
idaṃ ca dehāditaratra durlabhaṃ
nirīkṣya vṛddhikṣatabhagnarohaṇam .
dhruvaṃ grahasyeva gatiḥ prakalpate
nijāśrayakṣemaparāyaṇo naraḥ ..
2.3.159
yuktaṃ ca naiva manasā hyanadhiṣṭhitānāṃ
svārthapramākaraṇakauśalamindriyāṇām .
syāt kaścidiṣṭaviṣayānuguṇaḥ prayatnaḥ
yat preritaṃ samadhitiṣṭhati tāni, cetaḥ ..
2.3.160
jñānaprayatnādimato'tha kasya
dṛṣṭāntatā syāt karaṇādiliṅge .
kārye na naḥ paryanuyoga eṣaḥ
sāmānyamātrasya tavāpi siddheḥ ..
2.3.161
pratyakṣādipramāṇairyaḥ vyavahāraḥ sa cātmanā .
vinā nityena netyevaṃ tato'pyetasya kalpanā ..
2.3.162
yat pratyakṣaṃ pratyabhijñāsvabhāvaṃ
jñātranyatve tasya na hyātmalābhaḥ .
grāhyasyaikyaṃ yadvadarthasya tasmāt
sidhyatyevaṃ grāhakasyāpi puṃsaḥ ..
2.3.163
avinābhāvagrahaṇaṃ liṅgajñānaṃ tadanvayasmaraṇam .
liṅgipramitiritīdaṃ na boddhṛbhede pramāṇaṃ syāt ..
2.3.164
jñāte vanecaramukhādatideśavākye
dṛṣṭe mṛge vipinavartini gosadṛkṣe .
tatsaṃjñitāmitiphalaṃ labhate pramātṛ-
bhede na cedamupamānamiti pratiṣṭham ..
2.3.165
varṇānāṃ śravaṇaṃ krameṇa samayasmṛtyā padārthagrahaḥ
tatsaṃskārajamantyavarṇakalanākāle tadālocanam .
ākāṃkṣādinibandhanānvayakṛtaṃ vākyārthasaṃpiṇḍanaṃ
jñātraikena vinā'tidurghaṭamato nityātmasiddhirdhruvā ..
2.3.166
mayedaṃ pūrvedyurvihitamidamanyedyuraparaṃ
vidhātavyaṃ ceti śrutikṛṣivaṇijyādiṣu janāḥ .
yadevaṃ ceṣṭante nipuṇamanusandhāya tadamī
dhruvaṃ sarvāvasthānugatamavagacchanti puruṣam ..
2.3.167
ityātmalakṣaṇamavādi yadetadicchā-
dveṣaprayatnasukhaduḥkhasamāśrayatvam .
tatsaṅginaṃ tadiha heyatayā vyavasyet
tadviprayuktamadhigamyatayā mumukṣuḥ ..
2.3.168
atho tathāgatāḥ prāhuḥ kiṃ puṃsā kalpitena vaḥ .
jñānamātreṇa pūrvoktaḥ vyavahāraḥ prasiddhyati ..
2.3.169
jñānaṃ kimātmavannityaṃ saugatairupagamyate .
prāgdarśitānusandhānakāmanādikriyākṣamam ..
2.3.170
jñānaṃ bauddhagṛhe tāvat kuto nityaṃ bhaviṣyati .
anye'pi sarve saṃskārāḥ kṣaṇikā iti gṛhyatām ..
2.3.171
kṣaṇikaṃ ceṣyate kāryaṃ na kvacit kiṃcidāśritam .
svatantraṃ jñānamevātaḥ nānyastenānumīyate ..
2.3.172
jñānasya ca prabhedo'yaṃ icchādveṣasukhādikaḥ .
na vastvantaramityevaṃ na tato'pyanyakalpanam ..
2.3.173
guṇatvamapi nāstyasya yato'dhiṣṭhānakalpanā .
na guṇavyatiriktaśca guṇī nāmāsti kaścana ..
2.3.174
nirāśrayeṣu vijñānaskandheṣu kṣaṇabhaṅgiṣu .
kathaṃ smṛtyādikāryaṃ vā paraloko'pi vā katham ..
2.3.175
satyapi paraloke kathamakṛtābhyāgamakṛtavipraṇāśau parākriyete ? yena hi jñānena caityavandanādi karma kṛtaṃ, tasya vināśāt na tatphalopabhogaḥ . yasya ca phalopabhogaḥ tena na tatkarma kṛtamiti—naiṣadoṣaḥ—kāryakāraṇabhāvasya niyāmakatvāt . anādiprabandhapravṛtto hi jñānānāṃ hetuphalabhāva pravāhaḥ . eṣa eva ca santāna ityucyate . tatkṛtaścāyaṃ anusandhānādikāryaniyamaḥ . santānānāditvāt, tadavicchedācca paraloko'pi na kliṣṭakalpanaḥ ..
2.3.176
yadyapi santatyantarapatitajñānajanyamapi santatyantare jñānaṃ dṛśyate, tathāpi na tādṛśakāryakāraṇabhāvena santānavyavahāraḥ pratisandhānādikāryanirvāho vā; kintu upādānarūpatadviśeṣanibandhana evaiṣa nirvahati niyamaḥ . tasminneva sati svarūpasantānavibhāgo'vakalpate ..
2.3.177
smṛtivatparihartavyau kṛtanāśākṛtāgamau .
tatsantānopasaṃkrāntyā kusume bījarāgavat ..
2.3.178
āha ca—
2.3.179
yasminneva hi santāne āhitā karmavāsanā .
phalaṃ tatraiva badhnāti kārpāse raktatā yathā ..
2.3.180
yathā yasminneva hi kārpasabīje varṇaḥ raktatākhyaḥ kṛtaḥ, tasyaiva kusumamapi raktam, nānyasyeti; tathā yasminneva jñānasantāne yādṛśī karmavāsanā, tādṛśaṃ phalaṃ tasminneva santāne bhavati, nānyasmin jñāna ityarthaḥ . tathā ca kṛtahānākṛtābhyāgamadoṣanirāsaḥ ..
2.3.181
nityastvātmā'bhyupagamyamānaḥ yadi sukhādijanmanā vikṛtimanubhavati tadayaṃ anitya eva carmādivaduktaḥ syāt . nirvikāratve tu satā' satā vā sukhaduḥkhādinā karmaphalena kastasya viśeṣa iti karmavaiphalyameva . taduktam—
2.3.182
varṣātapābhyāṃ kiṃ vyomnaḥ carmaṇyasti tayoḥ phalam .
carmopamaścet so'nityaḥ khatulyaścedasatphalaḥ iti ..
2.3.183
tasmādutsṛjyatāmeṣaḥ mūrdhābhiṣiktaḥ prathamo mohaḥ ātmagraho nāma . tannivṛttyā cātmīyagraho'pi viraṃsyati ahameva na, kiṃ mama iti . tadidamahaṃkāramamakāragranthiprahāṇena nairātmyadarśanameva nirvāṇadvāra mabalambyatām ..
2.3.184
tasya ca mārgaḥ kṣaṇikapadārthaniścayaḥ . kṣaṇikeṣu hi sarvabhāveṣu nirāśrayeṣu jñānasyāpyāśrayavirahāt kutastyamātmakalpanamiti ..
2.3.185
kathaṃ punareṣaḥ sakalapramāṇātītaḥ kṣaṇikapadārthavādaḥ śakyate śākyairabhyupagantum ..
2.3.186
na khalu kṣaṇabhāṅgitve bhāvānāmakṣajā matiḥ .
pramāṇaṃ, kṣaṇikākārakalpanotpatyasambhavāt ..
2.3.187
athavāpyavinābhūtahetujñānopapattitaḥ .
na bhūmiranumānasya vikalpaniyatasthiteḥ ..
2.3.188
smaraṇapratyabhijñāne pratyuta sthairyasādhake .
evaṃ ca vaṃcanāmātraṃ āśunāśitvadeśanāḥ ..
2.3.189
ucyate—pratyakṣagamyaṃ kṣaṇikatvaṃ bhavati, na bhavatītyeṣaṃ kariṣyate vicāraḥ . anumānaṃ tu saṃpratyevābhidhīyate—sattvāt kṣaṇikāḥ padārthā iti . sattvaṃ tāvadarthakriyākāritvamucyate . yathoktam pra. vā. 1-3-2—
2.3.190
arthakriyāsamarthaṃ yat tadeva paramārthasat iti ..
2.3.191
satpratyayagamyatve hi sattve, keśoṇḍrakāderapi sattvaprasaṅgaḥ . sattā sambandhitve tu sattve, sāmānyādīnāṃ tadasambandhādasattvaṃ syāt . arthakriyāsāmarthyasattvānuvartī ca laukiko vyavahāraḥ . satyapi putre tatkāryādarśanāt—aputrā vayam iti vyapadiśanti laukikā . putrādanyasminnapi tatkāryakāriṇi sati saputrā vayam iti ca bruvate . tasmādarthakriyākāritvameva sattvam ..
2.3.192
bhavatvevaṃ, tasya tu kutra kathaṃ vā kṣaṇikatvena vyāptigrahaṇam ? kutreti yat pṛcchasi, yatra rocate mahābhāgāya ghaṭe, paṭe vā gṛhyatāṃ vyāptiḥ ..
2.3.193
kiṃ sādhyadharmiṇyeva vyāptigrahaṇamupapadyate ?
2.3.194
dhīman ! ko'tra pramādaḥ ? na hi daivanirmitaḥ kaścit sādhyadharmī nāma . grahītuṃ śakyate cedvyāptiḥ, yatra tatra sā gṛhyatāmiti ..
2.3.195
yattu kathamasyā grahaṇamiti—taducyate—bhāvānāṃ hi sattvaṃ kramayaugapadyābhyāṃ vyāptam ..
2.3.196
nityeṣu ca padārtheṣu vyāpakānupalambhanāt .
tadvyāptamapi sattvaṃ hi balāttebhyo nivartate ..
2.3.197
na ca rāśistṛtīyo'sti tena gatyantarakṣayāt .
kṣaṇikāneva tān bhāvān sattvaṃ samabalambate ..
2.3.198
tacca svagrāhakādbodhāt asandigdhaṃ pratīyate .
jñānotpattyaiva taddhetoḥ asāmarthye parākṛte ..
2.3.199
asamarthātsamutpādo dṛśyate na hi kasyacit .
śaktāśaktaprasūtatve na tadbodho'sti saṃśayaḥ ..
2.3.200
ata eva ca tajjñānaṃ pramāṇaṃ jagadussadā .
svarūpe śaktijatve tu saṃśayāderasaṃbhavāt ..
First 200 of 542 passages. Read on
Commentaries (1)
- Nyāyamañjarīgranthibhaṅga — Cakradhara, Sanskrit
Linked texts (5)
- Bārhaspatyasūtra (fragments) — Sanskrit
- Yogavāsiṣṭha (vulgate) — Sanskrit
- With Śaṅkara's bhāṣya (Sansknet input) — Sanskrit
- Bhāmatī with the sūtras (Sansknet input) — Sanskrit
- Śrībhāṣya (complete text) — Sanskrit