Pramāṇa · Search · About · API

Nyayaparishishta 1.p111

Nyāyapariśiṣṭa 1.p111

Language
Sanskrit

1.p111

chalasya pañcamavahirbhāvaḥ | tatra jātiviśeṣalakṣaṇaṃ prathamāhikārthaḥ | tadvibhāgārthaṃ sūtram— ¹sādharmyavaidharmyetyādi | yadyapi mamottaraṃ hetuto notkṛṣṭaṃ tathā'pi tena samīkariṣyāmīti prayogaḥ samaḥ ²syāt | ³arthāttadabhiprāyapūrvakatvādityetyācāryaḥ | yadūce—“samārthaḥ samīkaraṇārthaḥ prayogo draṣṭavyaḥ” iti | ⁴tena buddhipūrvako jātiprayogo sāmyāpādanāyeti sūcitaṃ bhavati | ⁵etaduktaṃ bhavati ; yadi hyayaṃ jātyuttareṇa ⁶vyākulīkṛto niṣpratibhaḥ syāt asadvā ⁷brūyāt mama niranuyojyānuyogavadetasyāpi paryanuyojyopekṣaṇaṃ niranuyojyānuyogo vā syāt iti samau syāvaḥ, anyathā tvahamevāpakṛṣṭaḥ syāmiti buddhyāḥ pravṛtteriti | bhāṣyakārastu prayogagataṃ viśeṣa ⁸hetvabhāvamāha | yadvocat—“sādharmyeṇa pratyavasthānamaviśiṣyamāṇam ” iti | tathāhi ⁹tvaduktaṃ sādharmyaṃ tathā'¹⁰smaduktamapi, yathedaṃ vaidharmyaṃ tathedamapi, tathedmetatsacaritamupalabdhaṃ tathed¹¹mapītyādinākāreṇa jātivādinaḥ pratyavasthānāt, tena pratyavasthānasvarūpaṃ sarvajātisādhāraṇaṃ sūcitam | etacca tatra tatra¹² vakṣyate iti || anye tu vaktṛdharmaṃ vacana upacaranti | jātivādī hi samaḥ sādhāraṇo notkṛṣṭo'pakṛṣṭa ityarthaḥ | sa ca sādharmyādyuttara¹³dvāreṇaivonnīyata iti uttarameva samamapakṛṣṭamityarthaḥ | tacca apakṛṣṭamuttaraṃ ¹⁴dvidhā bhavati; dūṣaṇasamarthamapyasiddhaṃ, siddhamapi vā dūṣaṇāsamartham | prathamamapi kalpitadūṣyaṃ yat tacchalamuktaṃ; akalpitadūṣyantu ¹⁵kevalaniranuyojyānuyogo vakṣyate