Commentary on the Nyāyasūtra 1.1.1.2
Nyāyabhāṣya (complete text) 1.1.1.2
- Language
- Sanskrit
1.1.1.2
duḥkhajanmapravṛttidoṣamithyājñānānāmuttarottarāpāye tadanantarābhāvādapavargaḥ ||
1.1.1.2.p1
tatrātmādyapavargaparyante prameye mithyājñānamanekaprakārakaṃ vartate| ātmani tāvannāstīti, anātmanyātmeti, duḥkhe sukhamiti, anitye nityamiti, atrāṇe trāṇamiti, sabhaye nirbhayamiti, jugupsite'bhimatamiti, hātavye apratihātavyamiti, pravṛttau nāsti karma, nāsti karmaphalamiti, doṣeṣu nāyaṃ doṣanimittaḥ saṃsāra iti| pretyabhāve nāsti janturjīvo vā sattva ātmā vā yaḥ preyāt pretya ca bhavediti, anamittaṃ janma, animitto janmoparama iti, ādimān pretyabhāvo'nantaśceti, naimittikaḥ sannakarmaṃnimittaḥ pretyabhāva iti, dehendriyabuddhivedanāsantānocchedapratisandhānābhyāṃ nirātmakaḥ pretyabhāva iti| apavarge bhīṣmaḥ khalvayaṃ sarvakāryoparamaḥ, sarvaviprayoge'pavarge bahu bhadrakaṃ lupyataṃ iti kathaṃ buddhimān sarvasukhocchedamacaitanyamamumapavargaṃ rocayediti||
1.1.1.2.p2
etasmānmithyājñānādanukūleṣu rāgaḥ, pratikūleṣu ca dveṣaḥ| rāgadveṣādhikārāccāsatyerṣyāsūyāmānalobhādayo doṣā bhavanti| doṣaiḥ prayuktaḥ śarīreṇa pravartamāno hiṃsāsteyapratiṣiddhamaithunānyācarati| vācā anṛtaparūṣasūcanāsambaddhāni| manasā paradrohaṃ paradravyābhīpsāṃ nāstikyaṃ ceti| seyaṃpāpātmikā pravṛttiradharmāya||
1.1.1.2.p3
atha śubhā, śarīreṇa dānaṃ paritrāṇaṃ paraciraṇaṃ ca| vācā satyaṃ hitaṃ priyaṃ svādhyāyaṃ ceti| manasā dayāmaspṛhāṃ śraddhāṃ ceti| seyaṃ dharmāya| atra pravattisādhanau dharmādharmau pravṛttiśabdenoktau, yathānnasādhanāḥ prāṇāḥ, annaṃ vai prāṇinaḥ prāṇāḥ iti| seyaṃ pravṛttiḥ kutsitasyābhipūjitasya ca janmanaḥ kāraṇam| janma punaḥ śarīrendriyabuddhivedanānāṃ nikāyaviśiṣṭaḥ prādurbhāvaḥ| tasmin sati duḥkham, tatpunaḥ pratikūlavedanīyaṃ bādhanā pīḍā tāpa iti| ta hame mithyājñānādayo duḥkhāntā dharmā avicchedena pravartamānāḥ saṃsāra iti||
1.1.1.2.p4
yadā tu tattvajñānānmithyājñānamapaiti, tadā mithyājñānāye doṣā apayanti| doṣāpāye pravṛttirapaiti, pravṛttyapāye janmāpaiti| janmāpāye duḥkhamapaiti| duḥkhāpāye cātyantiko'pavargo niḥśreyasamiti||
1.1.1.2.p5
tattvajñānaṃ tu khalu mithyājñānaviparyayeṇa vyākhyātam| ātmani tāvat astīti| anātmanyanātmeti| evaṃ duḥkhe'nitye'trāṇe sabhaye jugupsite hātavye ca yathāviṣayaṃ veditavyam| pravṛttau, asti karmāsti karmaphalamiti| doṣeṣa, doṣanimitto'yaṃ saṃsāra iti| pretyabhāve khalu, asti janturjovaḥ sattva ātmā vā yaḥ preyāt pretya ca bhavediti| nimittavajjanma nimittavān janmoparama iti, anādiḥ pretyabhāvo'pavargānta iti, naimittikaḥ san pretyabhāvaḥ pravṛttinimittaṃ iti| sātmkaḥ san dehendriyabuddhivedanāsantānocchedapratisandhānābhyāṃ pravartata iti| apavarge, śāntaḥ