Commentary on the Nyāyasūtra 1.2-2
Nyāyabhāṣya (complete text) 1.2-2
- Language
- Sanskrit
1.2-2
khalvayaṃ sarvaviprayogaḥ sarvoparamo'pavargaḥ, bahu ca kṛcchraṃ ghora pāpakaṃ lupyata iti kathaṃ buddhimān sarvaduḥkhocchedaṃ sarvaduḥkhāsaṃvidamapavargaṃ na rocayediti| tad yathā, madhuviṣasaṃpṛktamannamanādeyamiti| evaṃ sukhaṃ duḥkhānuṣaktamanādeyamiti ||
1.2-2.p1
||bhāṣyam||
1.2-2.p2
trividhā cāsya śāstrasya pravṛttirūddeśo lakṣaṇaṃ parīkṣā ceti| tatra nāmadheyena padārthamātrasyābhidhānamuddeśaḥ| tatroddiṣṭasyātattvavyavacchedako dharmo lakṣaṇam| lakṣitasya yathālakṣaṇamupapadyate na veti pramāṇairavadhāraṇaṃ parīkṣā| tatroddiṣṭasya pravibhaktasya lakṣaṇamucyate, yathā pramāṇānāṃ prameyasya ca| uddiṣṭasya lakṣitasya ca vibhāgavacanam, yathā chlasya---
1.1.1.3
vacanavighāto'rthavikalpopapattyā chalam[1.1.3]
tat trividham[1.2.11]
iti|| athoddiṣṭasya vibhāgavacanam---
pratyakṣānumānopamānaśabdāḥ pramāṇāni ||
1.1.1.3.p1
akṣāsyākṣasya prativiṣayaṃ vṛttiḥ pratyakṣam| vṛttistu sannikarṣo jñānaṃ vā| yadā sannikarṣastadā jñānaṃ pramitiḥ, yadā jñānaṃ tadā hānopādānopekṣabuddhayaḥ phalam| mitena liḍgena liḍgino'rthasya paścānmānamanumānam| upamānaṃ sāmīpyamānam, yathā gaurevaṃ gavaya iti| sāmīpyaṃ tu sāmānyayogaḥ| śabdaḥ śabdyate'nenārtha ityabhidhīyate vijñāpyata iti||
1.1.1.3.p2
upalabdhisādhānāni pramāṇānīti samākhyānirvacanasāmārthyād boddhavyam| pramīyate'neneti karaṇārthābhidhāno hi pramāṇaśabdaḥ| tadviśeṣasamākhyāyā api tathaiva vyākhyānam||
1.1.1.3.p3
kiṃ punaretāni pramāṇāni prameyamabhisaṃplavante, atha pratiprameyaṃ vyavatiṣṭhanta iti? ubhayathā darśanam|
1.1.1.3.p4
astyātmetyāptopadeśāt pratīyate| atrānumānam,
1.1.1.3.p5
icchādveṣaprayatnasukhaduḥkhajñānānyātmano liṅgam|
1.1.1.3.p6
[1.1.10]iti| pratyakṣaṃ yu*jānasya yogasamādhijam,
1.1.1.3.p7
ātmānyātmamanasoḥ saṃyogapiśeṣādātmā pratyakṣaḥ|
1.1.1.3.p8
[vai.sū. 6.1.11]iti| agnirāptopadeśāt pratīyate amutrāgniriti| pratyāsīdatā dhūmadarśanenānumīyate| pratyāsannena ca pratyakṣata upalabhyate| vyavasthā punaḥ,
1.1.1.3.p9
agnihotraṃ juhuyāt svargakāmaḥ
1.1.1.3.p10
iti| laukikasya svarge na liṅgadarśanam, na pratyakṣam| stanayitnuśabde śrūyamāṇe śabdahetoranumānam| tatra na pratyakṣaṃ nāgamaḥ| pāṇau ca pratyakṣata upalabhyamāne nānumānaṃ nāgama iti||