Pramāṇa · Search · About · API

Commentary on the Nyāyasūtra 1.2-2

Nyāyabhāṣya (complete text) 1.2-2

Language
Sanskrit

1.2-2

khalvayaṃ sarvaviprayogaḥ sarvoparamo'pavargaḥ, bahu ca kṛcchraṃ ghora pāpakaṃ lupyata iti kathaṃ buddhimān sarvaduḥkhocchedaṃ sarvaduḥkhāsaṃvidamapavargaṃ na rocayediti| tad yathā, madhuviṣasaṃpṛktamannamanādeyamiti| evaṃ sukhaṃ duḥkhānuṣaktamanādeyamiti ||

1.2-2.p1

||bhāṣyam||

1.2-2.p2

trividhā cāsya śāstrasya pravṛttirūddeśo lakṣaṇaṃ parīkṣā ceti| tatra nāmadheyena padārthamātrasyābhidhānamuddeśaḥ| tatroddiṣṭasyātattvavyavacchedako dharmo lakṣaṇam| lakṣitasya yathālakṣaṇamupapadyate na veti pramāṇairavadhāraṇaṃ parīkṣā| tatroddiṣṭasya pravibhaktasya lakṣaṇamucyate, yathā pramāṇānāṃ prameyasya ca| uddiṣṭasya lakṣitasya ca vibhāgavacanam, yathā chlasya---

1.1.1.3

vacanavighāto'rthavikalpopapattyā chalam[1.1.3]
tat trividham[1.2.11]
iti|| athoddiṣṭasya vibhāgavacanam---
pratyakṣānumānopamānaśabdāḥ pramāṇāni ||

1.1.1.3.p1

akṣāsyākṣasya prativiṣayaṃ vṛttiḥ pratyakṣam| vṛttistu sannikarṣo jñānaṃ vā| yadā sannikarṣastadā jñānaṃ pramitiḥ, yadā jñānaṃ tadā hānopādānopekṣabuddhayaḥ phalam| mitena liḍgena liḍgino'rthasya paścānmānamanumānam| upamānaṃ sāmīpyamānam, yathā gaurevaṃ gavaya iti| sāmīpyaṃ tu sāmānyayogaḥ| śabdaḥ śabdyate'nenārtha ityabhidhīyate vijñāpyata iti||

1.1.1.3.p2

upalabdhisādhānāni pramāṇānīti samākhyānirvacanasāmārthyād boddhavyam| pramīyate'neneti karaṇārthābhidhāno hi pramāṇaśabdaḥ| tadviśeṣasamākhyāyā api tathaiva vyākhyānam||

1.1.1.3.p3

kiṃ punaretāni pramāṇāni prameyamabhisaṃplavante, atha pratiprameyaṃ vyavatiṣṭhanta iti? ubhayathā darśanam|

1.1.1.3.p4

astyātmetyāptopadeśāt pratīyate| atrānumānam,

1.1.1.3.p5

icchādveṣaprayatnasukhaduḥkhajñānānyātmano liṅgam|

1.1.1.3.p6

[1.1.10]iti| pratyakṣaṃ yu*jānasya yogasamādhijam,

1.1.1.3.p7

ātmānyātmamanasoḥ saṃyogapiśeṣādātmā pratyakṣaḥ|

1.1.1.3.p8

[vai.sū. 6.1.11]iti| agnirāptopadeśāt pratīyate amutrāgniriti| pratyāsīdatā dhūmadarśanenānumīyate| pratyāsannena ca pratyakṣata upalabhyate| vyavasthā punaḥ,

1.1.1.3.p9

agnihotraṃ juhuyāt svargakāmaḥ

1.1.1.3.p10

iti| laukikasya svarge na liṅgadarśanam, na pratyakṣam| stanayitnuśabde śrūyamāṇe śabdahetoranumānam| tatra na pratyakṣaṃ nāgamaḥ| pāṇau ca pratyakṣata upalabhyamāne nānumānaṃ nāgama iti||