Pramāṇa · Search · About · API

Commentary on the Nyāyasūtra 1.23

Nyāyabhāṣya (complete text) 1.23

Language
Sanskrit

1.23

||bhāṣyam||
sthānavata etarhi saṃśayasya lakṣaṇaṃ vācyamiti taducyate---
samānānekadharmopapattervipratipatterūpalabdhyanupalabdhyavyavasthātaśca viśeṣāpekṣo vimarśaḥ saṃśayaḥ ||

1.23.p1

samānadharmopapatterviśeṣāpekṣo vimarśaḥ saṃśaya iti| sthāṇupurūṣayoḥ samānaṃ dharmamārohapariṇāhau paśyan pūrvadṛṣṭaṃ ca tayoviśeṣaṃ bubhutsamānaḥ kisvidityanyataraṃ nāvadhārayati, yat tadanavadhāraṇajñānaṃ sa saṃśayaḥ| samānamanayordharmamupalabhe viśeṣamanyatarasya nopalabha ityeṣā buddhiḥ apekṣā| sā saṃśayasya pravarttikā varttate| tena viśeṣāpekṣo vimarśaḥ saṃśayaḥ||

1.23.p2

anekadharmopapatteriti| samānajātoyamasamānajātīyaṃ cānekam| tasyānekasya dharmopapatteḥ viśeṣasyobhayathā dṛṣṭatvāt| samānajātīyebhyo'samānajātīyebhyaścā'rthā viśiṣyante, gandhavattvātpṛthivyavādibhyaśca viśiṣyate, guṇakarmabhyaśca| asti ca śabde vibhāgajanyatvaṃ viśeṣaḥ| tasmin dravyaṃ guṇaḥ karma veti sandehaḥ, viśeṣasyobhayathā dṛṣṭatvāt| kiṃ dravyasya sato guṇakamabhyo viśeṣaḥ, āhosvidaguṇasya sato dravyakarmabhyaḥ, atha

1.23.p3

karmaṇaḥ sato dravyaguṇebhya iti? viśeṣāpekṣā anyatamasya vyavasthāpakaṃ dharmaṃ nopalabha iti buddhiriti||

1.23.p4

vipratipatteriti| vyāhatamekārthadarśanaṃ vipratipattiḥ, vyāghātaḥ virodho'sahabhāva iti| astyātmekaṃ darśanam nāstyātmetyaparam| na ca sadbhāvāsadbhāvau sahaikatra sambhavataḥ| na cānyatarasādhako heturūpalabhyate| tatra tattvānavadhāraṇaṃ saṃśaya iti||

1.23.p5

upalabdhyavyavthātaḥ khalvapi| saccodakamupalabhyate taḍāgādiṣu, marīciṣu cāvidyamānamudakamiti, ataḥ kkacidupasabhyamāne tattvavyavasthāpakasya pramāṇasyānupalabdheḥ kiṃ sadupalabhyate'thāsaditi saṃśayo bhavati||

1.23.p6

anupalabdhyavasthātaśca| sacca nopalabhyate mūlakīlakodakādi, asaccānutpannaṃ nirūddhaṃ vā, tataḥ kkacidanupalabhyamāne, kiṃ sannopalabhyate utāsaditi saṃśayo bhavati| viśeṣāpekṣo pūrvavat||