Commentary on the Nyāyasūtra 1.23
Nyāyabhāṣya (complete text) 1.23
- Language
- Sanskrit
1.23
||bhāṣyam||
sthānavata etarhi saṃśayasya lakṣaṇaṃ vācyamiti taducyate---
samānānekadharmopapattervipratipatterūpalabdhyanupalabdhyavyavasthātaśca viśeṣāpekṣo vimarśaḥ saṃśayaḥ ||
1.23.p1
samānadharmopapatterviśeṣāpekṣo vimarśaḥ saṃśaya iti| sthāṇupurūṣayoḥ samānaṃ dharmamārohapariṇāhau paśyan pūrvadṛṣṭaṃ ca tayoviśeṣaṃ bubhutsamānaḥ kisvidityanyataraṃ nāvadhārayati, yat tadanavadhāraṇajñānaṃ sa saṃśayaḥ| samānamanayordharmamupalabhe viśeṣamanyatarasya nopalabha ityeṣā buddhiḥ apekṣā| sā saṃśayasya pravarttikā varttate| tena viśeṣāpekṣo vimarśaḥ saṃśayaḥ||
1.23.p2
anekadharmopapatteriti| samānajātoyamasamānajātīyaṃ cānekam| tasyānekasya dharmopapatteḥ viśeṣasyobhayathā dṛṣṭatvāt| samānajātīyebhyo'samānajātīyebhyaścā'rthā viśiṣyante, gandhavattvātpṛthivyavādibhyaśca viśiṣyate, guṇakarmabhyaśca| asti ca śabde vibhāgajanyatvaṃ viśeṣaḥ| tasmin dravyaṃ guṇaḥ karma veti sandehaḥ, viśeṣasyobhayathā dṛṣṭatvāt| kiṃ dravyasya sato guṇakamabhyo viśeṣaḥ, āhosvidaguṇasya sato dravyakarmabhyaḥ, atha
1.23.p3
karmaṇaḥ sato dravyaguṇebhya iti? viśeṣāpekṣā anyatamasya vyavasthāpakaṃ dharmaṃ nopalabha iti buddhiriti||
1.23.p4
vipratipatteriti| vyāhatamekārthadarśanaṃ vipratipattiḥ, vyāghātaḥ virodho'sahabhāva iti| astyātmekaṃ darśanam nāstyātmetyaparam| na ca sadbhāvāsadbhāvau sahaikatra sambhavataḥ| na cānyatarasādhako heturūpalabhyate| tatra tattvānavadhāraṇaṃ saṃśaya iti||
1.23.p5
upalabdhyavyavthātaḥ khalvapi| saccodakamupalabhyate taḍāgādiṣu, marīciṣu cāvidyamānamudakamiti, ataḥ kkacidupasabhyamāne tattvavyavasthāpakasya pramāṇasyānupalabdheḥ kiṃ sadupalabhyate'thāsaditi saṃśayo bhavati||
1.23.p6
anupalabdhyavasthātaśca| sacca nopalabhyate mūlakīlakodakādi, asaccānutpannaṃ nirūddhaṃ vā, tataḥ kkacidanupalabhyamāne, kiṃ sannopalabhyate utāsaditi saṃśayo bhavati| viśeṣāpekṣo pūrvavat||