Pramāṇa · Search · About · API

Commentary on the Nyāyasūtra 1.4-2

Nyāyabhāṣya (complete text) 1.4-2

Language
Sanskrit

1.4-2

sarvaviṣayaṃ ca, nāsya saguṇasyendriyabhāva iti| sati cendriyārthasannikarṣe sannidhimasannidhi cāsya yugapajjñānānutpattikāraṇaṃ vakṣyāmaḥ(1|1|16) iti| manasaścendriyābhāvānna vācyaṃ lakṣaṇāntaramiti|
tantrāntarasamācārāccaitatpratyetavyamiti| paramatamapratiṣiddhamanumatamiti hi tantrayuktiḥ| vyākhyāta1 pratyakṣam ||

1.4-2.p1

||bhāṣyam||

1.4-2.p2

tatpūrvakamityanena liṅgaliḍginoḥ sambandhadarśanaṃ| liṅgadarśanaṃ cābhisaṃbadhyate| liṅgaliḍginoḥ saṃbaddhayordarśanena liṅgasmṛtirabhisaṃbadhyate| smṛtyā liṅgadarśanena cāpratyakṣo'rtho'numīyate||

1.4-2.p3

pūrvavaditi--yatra kāraṇena kāryamanumīyate, yathā medhonnatyā bhaviṣyati vṛṣṭiriti| śeṣavattat--yatra kāryeṇa kāraṇamanumīyate, pūrvodakaviparītamudakaṃ nādyāḥ pūrṇatvaṃ śīghratvaṃ dṛṣṭhvā strotaso'numīyate bhūtā vṛṣṭiriti| sāmānyatodṛṣṭaṃ--vrajyāpūrvakamanyatra dṛṣṭasyānyatra darśanamiti, tathā cādityasya, tasmāt astyapratyakṣāpyādityasya vrajyeti||

1.4-2.p4

atha vā pūrvavaditi--yatra yathāpūrva pratyakṣabhūtayoranyataradarśanenānyatarasyāpratyakṣasyānumānam, yathā

1.4-2.p5

dhūmenāgniriti| śeṣavannāma pariśaṣaḥ, sa ca prasaktapratiṣedhe'nyatrāprasaḍgācchiṣyamāṇe saṃpratyayaḥ, yathā sadanityamevamādinā dravyaguṇakarmaṇāmaviśeṣeṇa sāmānyaviśeṣasamavāyebhyo nirbhaktasya śabdasya, tasmin dravyaguṇakarmasaṃśaye, na dravyam, ekadravyatvāt, na karma, śabdāntarahetutvāt, yastu śiṣyate so'yamiti śabdasya guṇatvapratipattiḥ| sāmānyatodṛṣṭaṃ nāma--yatrāpratyakṣe liṅgaliḍginoḥ sambandhe kenacidarthena liṅgasya sāmānyādapratyakṣo liḍgī gamyate, yathecchādibhirātmā, icchādayoguṇāḥ, guṇāśca dravyasaṃsthānāḥ, tadyadeṣāṃ sthānaṃ sa ātmeti||

1.4-2.p6

vibhāgavacanādeva trividhamiti siddhe trividhavacanaṃ mahato mahāviṣayasya nyāyasya laghīyasā sūtreṇopadeśāt paraṃ

1.4-2.p7

vākyalāghavaṃ manyamānasyānyasmin vākyalāghave'nādaraḥ| tathā cāyamasyetthambhūtena vākyavikalpena pravṛttaḥ siddhānte chale śabdādiṣu ca bahulaṃ samācāraḥ śāstra iti||