Commentary on the Nyāyasūtra 1.4-2
Nyāyabhāṣya (complete text) 1.4-2
- Language
- Sanskrit
1.4-2
sarvaviṣayaṃ ca, nāsya saguṇasyendriyabhāva iti| sati cendriyārthasannikarṣe sannidhimasannidhi cāsya yugapajjñānānutpattikāraṇaṃ vakṣyāmaḥ(1|1|16) iti| manasaścendriyābhāvānna vācyaṃ lakṣaṇāntaramiti|
tantrāntarasamācārāccaitatpratyetavyamiti| paramatamapratiṣiddhamanumatamiti hi tantrayuktiḥ| vyākhyāta1 pratyakṣam ||
1.4-2.p1
||bhāṣyam||
1.4-2.p2
tatpūrvakamityanena liṅgaliḍginoḥ sambandhadarśanaṃ| liṅgadarśanaṃ cābhisaṃbadhyate| liṅgaliḍginoḥ saṃbaddhayordarśanena liṅgasmṛtirabhisaṃbadhyate| smṛtyā liṅgadarśanena cāpratyakṣo'rtho'numīyate||
1.4-2.p3
pūrvavaditi--yatra kāraṇena kāryamanumīyate, yathā medhonnatyā bhaviṣyati vṛṣṭiriti| śeṣavattat--yatra kāryeṇa kāraṇamanumīyate, pūrvodakaviparītamudakaṃ nādyāḥ pūrṇatvaṃ śīghratvaṃ dṛṣṭhvā strotaso'numīyate bhūtā vṛṣṭiriti| sāmānyatodṛṣṭaṃ--vrajyāpūrvakamanyatra dṛṣṭasyānyatra darśanamiti, tathā cādityasya, tasmāt astyapratyakṣāpyādityasya vrajyeti||
1.4-2.p4
atha vā pūrvavaditi--yatra yathāpūrva pratyakṣabhūtayoranyataradarśanenānyatarasyāpratyakṣasyānumānam, yathā
1.4-2.p5
dhūmenāgniriti| śeṣavannāma pariśaṣaḥ, sa ca prasaktapratiṣedhe'nyatrāprasaḍgācchiṣyamāṇe saṃpratyayaḥ, yathā sadanityamevamādinā dravyaguṇakarmaṇāmaviśeṣeṇa sāmānyaviśeṣasamavāyebhyo nirbhaktasya śabdasya, tasmin dravyaguṇakarmasaṃśaye, na dravyam, ekadravyatvāt, na karma, śabdāntarahetutvāt, yastu śiṣyate so'yamiti śabdasya guṇatvapratipattiḥ| sāmānyatodṛṣṭaṃ nāma--yatrāpratyakṣe liṅgaliḍginoḥ sambandhe kenacidarthena liṅgasya sāmānyādapratyakṣo liḍgī gamyate, yathecchādibhirātmā, icchādayoguṇāḥ, guṇāśca dravyasaṃsthānāḥ, tadyadeṣāṃ sthānaṃ sa ātmeti||
1.4-2.p6
vibhāgavacanādeva trividhamiti siddhe trividhavacanaṃ mahato mahāviṣayasya nyāyasya laghīyasā sūtreṇopadeśāt paraṃ
1.4-2.p7
vākyalāghavaṃ manyamānasyānyasmin vākyalāghave'nādaraḥ| tathā cāyamasyetthambhūtena vākyavikalpena pravṛttaḥ siddhānte chale śabdādiṣu ca bahulaṃ samācāraḥ śāstra iti||