Pramāṇa · Search · About · API

Commentary on the Nyāyasūtra 11.1

Nyāyabhāṣya (complete text) 11.1

Language
Sanskrit

11.1

parābhibhavopāyatvasyānaikāntikatvamapi sūcitam| ato jalpāditattvajñānavatāmapi yadi mānādayo dṛśyante, na te taddhetukāḥ, kiṃ tu balavanmithyājñānahetukā eveti sanakādyudāharaṇaphalamiti| etacca sphuṭamityabhiprāyeṇāha--upasaṃharatīti ||

11.1.p1

||pariśuddhiḥ||

11.1.p2

apratītasvarūpasya prayojanāmisaṃbandhasya parīkṣā na yujyate, rirāśrayatvāt| prathamasūtraṃ tūddeśaparamevetyata āha--tadevamiti| abhidheyasaṃbandhaprayojanaparādeva tasmāduddeśo'pyavagataḥ| sa cāpekṣitatvād gṛhīta ityarthaḥ| etena parīkṣāviṣayo darśitaḥ| ucitaṃ darśayanneva tadatikrame hetumāha--teṣāmiti| aitena chalataḥ saṃbandhaparīkṣāyāḥ prayojanamapi darśitam| abhidhānasya dvaividhyam-ubhayakoṭisaṃsparśaḥ| samīcīnamityādyanurodhena yathā vārttikādityādāvārthaḥ kramo grāhyaḥ| tasmādamidhānasāmānyāt abhidhānasādhargyamātrāt nirṇāyakarahitāt dṛśyamānāditi yāvat| ubhayathā darśanācceti| tatsahacaritobhayakoṭidarśanajasaṃskārabhuvaḥ smaraṇāditi yāvat| etacca sūtrakārasyāptatvāvadhāraṇāt prāgiti mantavyam| yadyapi

11.1.p3

cātra vacana eva sākṣāt saṃśayaṃ darśayati, tathāpi taddvārā artha eva draṣṭavya iti| saṃbandhini ca prayojane tattvajñānakāryatayā parīkṣyamāṇe saṃbandha eva kāryakāraṇabhāvalakṣaṇaḥ parokṣito bhavatīti tadeva parīkṣyatayā nirdiśyate--tat khalu vai niḥśreyasamiti| vastutastu saṃbandhaparīkṣaiveyamityato na pratijñāsaṃśayaparīkṣāṇāṃ vaiyadhikaraṇyamiti| tatreti| sūtre vyākhyātavye| utsūtreṇeti| pūrvapakṣaṃ vinā siddhāntasūtrasyāvatārābhāvāt ityāśayaḥ||

11.1.p4

nanu jīvanmuktipakṣe tadvatāmavasthānaṃ na syāditi codyamānamanavakāśamityata āha--tadatyanteti| nanu mā bhūt

11.1.p5

tattvajñānānantarameva niḥśreyasam, kā no hāniḥ| na hyevaṃ pratijñātamasmābhirityata āha--tathā satīti| yadyapi sākṣādevaṃ na pratijñātam, tathāpi tattvajñānaniśreyasayoḥ kāryakāraṇabhāvaḥ sūtrakṛtā darśitaḥ, sa cānanantaryaniyama eva syāt, nāto'nyatheti pūrvapakṣī manyata ityarthaḥ| tadidamuktam--mithyeti||

11.1.p6

nanu tathāpi, tadatyantavimokṣo'pavargaḥ| [1.1.22]ityatāvadeva niḥśreyasamiti kena pratijñānaṃ yāvatā jīvanmuktirapi riḥśreyasaṃ bhavatyevetyata āha--na cānyaditi| abhisandhau bījaṃ tattvajñānasyotpannasyāpavarge kartavye'pekṣaṇīyābhāvaḥ| bhāve vā tadevāpavargasādhanam, na tattvajñānamiti| tadidakukta vārttikakṛtā--satyapi tattvajñāne

11.1.p7

yasyābhāvānnāpavṛjyate so'nyo'rthaḥ iti sphuṭaṃ vārttikamiti ṭīkārthaḥ| sūtrasamutthatāṃ siddhāntavārttikasya darśayituṃ sūtramavatārayati--atredamiti| yathāśrutaṃ vārttikaṃ na pūrvāpakṣācchādakaṃ na hyaparamapi niḥśreyasaṃ śāstrīyāt tattvajñānāt sākṣādbhavatīti, yasmācca sākṣādbhavati na tacchāstrīyamityato bhūmimaracayati--catastro hīti| sā cānvīkṣikyāmāyatate āyattā bhavati| tatparikaropayogamāha--ānvīkṣikī ceti||

11.1.p8

nanu śravaṇasya tāvadākāṃkṣotthāpanenopayogo, mananasyāpyevamevetyavadhāraṇena, tat kimaparamavaśiṣyate yadarthaṃ pratipattyantaropāsanam? na hi niścayātiriktaṃ kasyacit pramāṇasya phalamityata āha--na cāyamiti| āyamāśayaḥ| na hi niścayo mohaḥ aupadeśikenānumānikena vā tattvaniścayena nirākartuṃ pāryate, tadupāyānuṣṭhānena tu tayorūpyogaḥ| tasmād ye vedāntino vākyārthajñānādeva muktimicchanti, te praṣṭavyāḥ, kiṃ bhavatāṃ vastusantamupāyopeyabhāvasaṃbandhamabhyupagamya pravṛttiḥ, savṛtisantaṃ vā? ādye'dvaitasiddhāntakṣatiḥ, kāryakāraṇabhāvasya bhedādhiṣṭhānatayā tayoḥ paramārthikatve bhedasyāpi pāramārthikatvaprasaṃgāt, dvitīye tu kimaviśeṣeṇa pravṛttiḥ, yathāsaṃvṛtivyavasthaṃ vā? ādye bhogino'pyapavṛjyeran| dvitīye tu na śābdādānumānikād vā tattvajñānādaindriyakavyāmohavigamaḥ| kiṃ tarhi, sākṣātkārādeva dṛṣṭa iti tathaiva tadarthinaḥ pravṛttiryuktā| na ca vācyaṃ vākyādevātmasākṣātkārodaya iti, tasya kevalasya sāmarthyānupalambhāt| yadi tu svasaṃviditasvarūpatayā kiṃ tatra dhyānādikamapūrvamādhāsrūtītyucyate, tadā śruterapi vaiphalyamanenaiva nyāyena| yadapi bhautadaśakanadīsaṃtaraṇamudāhṛtaṃ, tatrāpi na kevalenaiva vākyena sākṣātkāraḥ kiṃ tu cakṣurādinaiva| ihāpi manasā sahakṛtena bhaviṣyatīti cet--na, anekadhā śrutaśruterapi satyapi ca paṭīyasi manasi brahmasākṣātkārābhāvāt| tat kasya hotoḥ? bhautānāmiva svaśarīre cākṣuṣasya dṛḍhatarābhyāsasya mumukṣormānasasyātmanyabhāvāt| tasmāt tadarthamabhyāsa eva śaraṇam| tadidamuktaṃ lokasiddhamiti| lokasiddhaḥ kāryakāraṇabhāvastāttviko bhavatu mā vā bhavatu sarvasya puruṣārthapravṛttasya tāvat sa eva śaraṇam| tadanādare tu puruṣārtho'pi nādaraṇīyastulyayogakṣematvāditi||

11.1.p9

yadi nāma catastraḥ pratipattaya ātmādau prameye, prakṛte tu kimāyātamityata āha--atheti| etaduktaṃ bhavati--yadi śrautamānumānikaṃ vā tattvajñānamādāya pūrvapakṣaḥ, tadā anabhyupagama evottaram| na hi tasya sākṣānniḥśreyasahetutvamācakṣmahe| kiṃ tarhi? paramparayā saiva catastro hītyādinā darśitā| tasmāt sākṣātkāramādāya pūrvapakṣaḥ| tasya hi sākṣādeva niḥśreyasahetutā abhyupagamyate| tatrābhayanodyaparihārārthaṃ niḥśreyasadvevidhyapratipādanamupasthāpyata iti bhāvaḥ| atha idyucyata ityantena pūrvapakṣaḥ| pūrvaḥ pūrvo heturuttara uttarastadvāniti||

11.1.p10

nanu sākṣātkāravāṃśca dehādimāśceti durghaṭamidam| na hi śravaṇāderiva pare niḥśreyase kartavye sākṣātkārasyāpi kii*cat kartavyāntaramastītyata āha--na caivamiti| codyasaṃbhāvanāya dṛṣṭāntaḥ--na ca prāyaścitteneveti| na tāvat prāyaścittasyādhikārāpattiḥ phalam, āgamamantareṇādṛṣṭakarmaṇāṃ phalaviśeṣakalpanāyāṃ pramāṇābhāvāt śrūyamāṇaphalaparityāgaprasaṃgācca| balavati bādhake sati nedamaniṣṭamiti cet--na, ananyathāsiddhasyāgamasya bādhakasahastreṇāpyapanetumaśakyatvāt| śakyatve vā surāpayetvānumānamapi durnivāramiti haitukānāṃ dattaḥ svahastaḥ syāt| ataeva na prāyaścittācaraṇaduḥkhameva brāhmahatyādīnāṃ phalam, tatphalatvenāśruteḥ, prāyaścittavidhivaiphalyaprasaṃgācca

11.1.p11

aviśeṣādhānācca| aniccheto'pi karmabalādeva tatsiddheśca| tasmādadattaphalānyeva karmāṇi prāyaścittena kṣīyanta ityeva sādhu| tathā tadvadeva tattvasākṣātkāro'pi kariṣyatītyarthaḥ||

11.1.p12

atra cāgamabalapravṛttā āgamenaiva bodhayituṃ yujyanta ityāśayavānāha,

11.1.p13

nābhuktaṃ kṣīyate

11.1.p14

[]iti | nanu

11.1.p15

jñānāgniḥ sarvakarmāṇi...bhasmasāt kurūte tathā|

11.1.p16

[gītā4.37] ityevaṃ vipakṣe'pi smṛtirasti| tat kathaṃ nirṇayo bhaviṣyatītyata āha--antyasukheti| syādapyevaṃ yadi nābhuktamityādismṛteranugrāhako nyāyo na syāt, asti ca tathā| tathā ca prayogaḥ, vivādādhyāsitāni karmāṇi bhogādeva kṣīyante acīrṇaprayaścittakarmatvādārabdhaśarīrakarmavat| na cātrāgamavirordhaḥ, tasyāgamāntaravirodhenānirṇāyakatvādityarthaḥ| na cotsargasiddhāyāḥ smṛterasati bādhake'nyathāmāvo yujyata ityāśayavānāha--autsargikasyeti| nanu,

11.1.p17

midyate hṛdayagranthiśchidyante sarvasaṃśayāḥ|

11.1.p18

kṣīyante cāsya karmāṇi tasmin dṛṣṭe parāvare||

11.1.p19

[muṇḍaka0 2.2.8] iti śrutau paripanthinyāṃ kathamucyate'sati bādhaka iti, kathaṃ ca tadvirodhena smṛternirṇāyakatvamanumānānugraho'pītyata āha--kṣīyanta iti| na hīyaṃ śrutiradattaphalānāmeva karmaṇāṃ tattvajñānāt kṣayamāha, kiṃ tu kṣayamātram| taccopabhogenāpi bhavannakii*cad virūṇaddhīti bhāvaḥ|

11.1.p20

deheṣūpabhogo dehopabhogaḥ| api ca viparītāpi śrutirvidyata ityāha--tāvadeveti| asya tattvasākṣātkāravataḥ tāvadeva ciraṃ vilambaḥ| yāvanna vimokṣa upāttakarmarāśeḥ sakāśāt phalopayogena| atha tasmin sati saṃpatsyate kaivalyenetyarthaḥ|

11.1.p21

bhogena tvitare kṣapayitvā

11.1.p22

[]iti vākyaśeṣāt||

11.1.p23

nanu bhogena prakṣayo'nupapanna eva, karmarāśeranantatayā aniyatavipākakālatayā cetyata āha--yogarddhīti| uktam ādivākye| śaṅkate--na ceti| ayamāśayaḥ--yadi tāvat karmaṇāmevāyaṃ mahimā, yadekadaiva nānāvidhadehādyavāntaravyāpāraistaistairūpabhogaḥ sādhyaḥ, kiṃ yogaprabhāvaparikalpanayā? atha naiṣa mahimā neṣām, tathāpi kva yogaprabhāvasyopayogaḥ? na hīśvaro'pi karmaṇāṃ svabhāvaṃ viparyāsayitumarhati| tasmāt svapratibhayā kalpanīyametat| evaṃ ced varamadattaphalānyeva yogaprabhāvāt kṣīyanta iti kalpyatāṃ lāghavāyeti| pariharati--dṛṣṭānusāreṇeti| pramāṇānusāreṇa||

11.1.p24

yathā hyupabhogādeva karmaṇāṃ kṣayaḥ, dehādiṣu satsveva copabhogaḥ, labdhavṛttibhireva karmabhirdehādisambhavaḥ, sahakārilābha eva teṣāṃ vṛttilābhaḥ, te ca sahakāriṇaḥ kvacitphalonneyāḥ yathā yugapadanekendriyopagrahe, kvacidāgamagamyā yathā vāsudevasaubhariprabhṛtīnāṃ kāyayaugapadya iti sarvatra pramāṇamasti, naivamanupabhuktakarmakṣaye| yathā ca mahāpralaye sarvakarmaṇāmekadaiva vṛttinirodha āgamaprāmāṇyādāsthīyate, tathā yogarddhikāle'pi sarveṣāṃ vṛttilābha āstheya āgamaprāmāṇyādeveti na kii*cat svapratibhāmātreṇa kalpitamityarthaḥ tādṛśaśca muniraparaniḥśreyasavānityarthaḥ| kimato yadyevamityata āha--iti na vātaputrīyamiti|

11.1.p25

atha paraṃ niḥśreyasaṃ kīdṛśamityata āha--paraṃ tviti| ityupapannaṃ niḥśreyasadvaividhyamiti| pūrvapakṣanirākaraṇāyeti śeṣaḥ| na sukhaduḥkhatayā manute rāgadveṣaprasavahetutvābhāvādityarthaḥ| na hyasti sambhavo na tatra tṛṣyati tacca tasya sukhu yādṛśamajñāninaḥ tṛṣṇājanakam, na tad dveṣṭi tacca tasya duḥkhamiti yādṛśamajñānino dveṣajanakamityarthaḥ| uktaṃ tātparyamakṣarārthīkartuṃ samarthitameva śaṅkate--syādetaditi| upabhogaprayatna āstheyo mokṣāya tvaramāṇenāpi kāyavyūhādāviti śeṣaḥ| yastu ta tvarate yadā bhavitā karmakṣayastadā bhavitā mokṣo'pi kiṃ tvarayā? prāptā tāvannirapāyā bhūmiriti samarthitahṛdayaḥ, tasya tu niḥśreyasadvayayaugapadyaśaḍkāpi nāstīti bhāvaḥ||

11.1.p26

nanvetāvataiva sarvaṃ susthaṃ kimuttaraprabandhenetyata āha--tadevamarthagatimiti| mithyājñānadoṣapravṛttīnāṃ pravāharūpāṇāmiti boddhavyam| pravṛttiścātra kāraṇarūpā grāhyā, kāryarūpāyā anucchedāt| janmaduḥkhayoḥ pravāharūpayorūcchedakramo nāsti| kutaḥ? pūrvopāttasyeti| mūlānucchedādityarthaḥ| āgāmivārttikavirodhaṃ pariharannāha--idaṃ ceti||

11.1.p27

yadyapi duḥkhādīnāmekārthasamavāyalakṣaṇo'pi yogaḥ saṃbhavati tathāpi śarīrāderjanmanaḥ sa nāsti| kāryakāraṇabhāvastu tasyāpi sa eva grāhya ityāha--yogyatayeti| kāraṇasya hi pūrvavartitvaṃ yujyata ityata āha--atra ceti| uttarasyānantaraṃ ca pūrvameva syāt, na ca pūrvaṃ kāryamityata āha--tadanantaratvaṃ ceti| avyavahitamavyavadhānaṃ tenādau pāṭho'vyavahitādipāṭhaḥ| mithyājñāne kāraṇe tatkāryā doṣāḥ avyavadhānenaivaādau paṭhitā iti śeṣaḥ| yathaitat tathānyatrāpītyata āha--evamiti| tenāyamarthaḥ| duḥkhādīnāṃ kāryakāraṇabhāvaḥ| teṣāmevottarottarāpāye

11.1.p28

tadanantarābhāvādapavargaṃ iti| dūṣayati--na hīti| apavarga eko'rthaṃḥ| uttarottarāpāye tadanantarābhāvāditi ca padadvayam| keṣāmiti duḥkhādīnāmiti ca padaṃ kiṃ bhavatīti sākāḍkṣam| tasmādekavākyatvalakṣaṇayogādekamevedaṃ vākyamityarthaḥ| yadapi vākyabhedena prayojanādhikyamabhihitam, tadapi nāstītyāha--ekanivṛttyeti||

11.1.p29

viśvatomukhatve'pyasaṃdigdhatvaṃ prakaraṇānuvṛttyādibhirityavirodhaḥ| sāravat prayojanavat| anavadyaṃ śiṣṭānāmaduḥkhapratītikaram| prakṛtatvenāstobhamiti vyācaṣṭe--astobhamiti| yathāvyākhyāte vipratipadyamānaṃ lakṣaṇāntareṇa bodhayati--tathā hyāhuriti| lāghavaṃ vākyeṣu padakṛtam, padeṣu svalpatvamakṣarakṛtamityapaunarūktyam| etacca kāryakāraṇabhāvasya yogavibhāgenābhidhīyamānatvamabhyupagamyoktam| vastutastu tenāpyasau sūcanīya eva| na hi yogavibhāgasya etatsāmarthyam| api tvarthādhikyasūcanamātram| etacca vibhāge'pi labhyata ityāha--itaretaretyādi| nanu sūtre mithyājñānamātrameva śrūyate, tat kathamāha tatrātmādāvityata āha--yadyani sāmeti| bhāṣyaviṣayatāṃ vārttikasya darśayati--tadeteneti| na khalu yathā kuṇḍe badaraṃ saṃyogena paṭe vā śauklyaṃ samavāyenetyarthaḥ| nanu na tāvat sattāmātreṇa sārūpyaṃ bhrāntāvupayujyate japākusumādisannidhānaparibhūtasitimni sphaṭhikādāvanupalabhyamānaviśeṣasmaraṇe'pi rajatādiviparyāsābhāvāt| tasmādupalabhyamānameva sārūpyaṃ taddheturityāstheyam| tadapyasaṃgatam, sārūpyasya bhedādhiṣṭhānatayā tatpratibhāsane bhedasyāpi pratibhānābhedāropānavakāśāt| tasmāt sadasatoḥ sārūpyābhāvādityāśaḍkaiveyamanupapannetyata āha--sarvatra hīti| na hīdamane, sadṛśamiti kṛtvā sārūpyagrahaṇamiti brūmaḥ| kiṃ tarhi? rajatādau yo dharmaścakacikyādiḥ upalabdhapūrvaḥ sa eva tajjātīyo vā purovartinyupalabhyate yadi tadā bhrānti, nāto'nyathetyarthaḥ||

11.1.p30

anvayaṃ darśayitvā vyatirekamāha--na hīti| yadyapi hastimaśakādāvapi yathā kathi*cat sārūpyamastyeva, tathāpi vyavacdedakadharmeṇānabhibhūtaṃ sārūpyamihābhipratam| vyavacchedakānabhibhūtatvaṃ ca tatra nāstītyataḥ sarvātmanā vā sārūpyamekadeśena vetyevamādi parāstaṃ veditavyam| śaṅkate--asadṛśe'pīti| idamatra vivakṣitam, sārūpyaṃ hyāropyasyāropaviṣayeṇa cintyate, anyathā vā? anantare'tiprasaṃgaḥ| prathame tu na tāvata pītaguṇī śuklaguṇini śaḍkhe āropyate, pītaṃ ciravilvamidamiti pratyayānudayāt| nāpi śuklaguṇe pītaguṇaḥ, śuklaguṇasyāpratibhāsanāt| nāpi śuklatvasāmānyādhāre rūpasvalakṣaṇe pītaguṇaḥ, cākṣuṣapratītau śuklatvasāmānyānavabhāse tadādhārasya rūpasvalakṣaṇasya bhāsanāyogāt| bhāsane'pi vā dravyatvasāmānādhikaraṇyaṃ na syāt| nāpi pītatvaṃ sāmānyaṃ śuklatvasāmānyādhāre| taddhi tadātmatayā vā āropyet, tatsaṃsargitayā vā? ādye śuklatvasāmānyādhārā vyaktiḥ pītatvasāmānyātmanā prathamānā na deśakālaniyatā syāt| vyaktirhi deśakālaniyatā na sāmānyam| sā cāprathitaiva| na ca pītatvasāmānyameva śuklaguṇavyaktirūpeṇaropyata iti sāmpratam| tathā sati pītatvaṃ na pratīyeta| nāpi śuklatvasāmānyameva pītatvasāmānyatadātmatayā āropyeta, tathā sati śuklatvena śuklatvaṃ pratīyeta| na hi tasyānyat kii*cad rūpamasti, yena pratītipathamavataret| sarvathā apratītaṃ ca nāropaviṣaya ityasaṃgatirevāsya kalpasya, saṃsargitayā tu sāmānye āropyamāṇe śuklaguṇasya śuklatvenaiva pratītiḥ syāt| na ca pītimapratītervinayatāratamyaṃ syāt, sāmānyasyaikarūpatvāt| tasmāt pītaguṇa śaṃkhe samāropyata iti vācyam| tathā ca guṇaguṇinoḥ kva sādṛśyavārtāpītyarthaḥ||

11.1.p31

samādhatte--na tatrāpīti, na hyatra pītaguṇa āropyo'pi tu pītaguṇaśca śaḍkhaśca āropaviṣayau, saṃsṛṣṭasvabhāvatvaṃ tvāropyam| tathā ca saṃsṛṣṭasvabhāvābhyāṃ guṇaguṇibhyāmanayoḥ asaṃsṛṣṭasvabhāvayoḥ sārūpyamiha prayojakam| upadarśitaṃ ca taditi kimaprayojakena guṇisārūpyeṇa guṇasārūpyeṇa vā, satā asatā vetyarthaḥ| asaṃbandhāgraho vaiyadhikaraṇyāgraho viṣayiṇa viṣayamupalakṣayati| tena vyādhikaraṇagrahaṇāviṣayīkṛtatvaṃ sārūpyaṃ tayoḥ, yathā pītimācirabilvayoḥ tathaiva pītimaśaḍkhayorityuktaṃ bhavati| ekendriyopanatasaṃbandhidvayaviṣayaṃ sārūpyamupapādyandriyadvayopanītasaṃbandhidvayaviṣayaṃ sārūpyamupapādayati--evaṃ tvagindriyeti| na caivaṃ sati tādātmyabhrame'pi bhedāgraha eva sārūpyamastu, kṛtaṃ cākacikyādineti vācyam, tadantareṇa saṃskārānudbodhāt, tena ca vinā rajatāropaniyamānupapatteḥ| iha tu saṃsṛṣṭatvānubhavajanitasaṃskārodbodho yāvanmātreṇa tāvadevopayuktam, saṃsargasya ca saṃsṛjyamānāveva viṣayaḥ| tau cānubhūyamānāveveti, kiṃ tadupanāyakasādṛśyāntarāpekṣayeti sarvamavadātam|

11.1.p32

nanvayamanubhavakramo'nubhavabādhita evetyata āha--atiśīghratayeti||

11.1.p33

nanu sādṛśyaṃ ced bhrāntibījamupapāditam, tarhi sarvaṃ sarvatrāropyet, asti hi kenacit kasyacit kathi*cat sārūpyamityata āha--neti| evaṃ dvicandreti| tathāvidhāpekṣābuddhiviṣayatvaṃ dvicandrabhrame, bhedamātrārope tu nānādigdeśāvayavasaṃbandhaḥ| prācyāṃ pratīcībhrame dakṣiṇottarānyatve sati diktvameva| evamanyatrāpi alātacakrabhrame madhyāsaṃbandhe sati sarvadiksaṃbandhaḥ| ādigrahaṇādagacchati gativibhrame vibhāgavaiparītyam| asthūleṣu keśeṣu sthūlavibhrame tāvaddeśācchādakatvam| apsu daṇḍasya vakratābhrame taraṅgavakrimadaṇḍayorasaṃsargagraha ityevaṃ neyam| sarvatra ca tattvāgrahaḥ

11.1.p34

saṃplavata iti||

11.1.p35

ihātmano duḥkhahetutvena śarīrendriyādivad heyatvameva bauddhairāpāditam| yathā hi, indriyādinā vinā nātmā duḥkhaṃ janayitumalam, evaṃ nendriyādikamapi tamantareṇa| na hi nirāśrayaṃ duḥkha nāma| ata ātmāpi heyaḥ| taduktam dharmakīrtinā---

11.1.p36

na tairvinā duḥkhaheturātmā cet te'pi tādṛśāḥ|

11.1.p37

nirdoṣaṃ dvayamapyevaṃ vairāgyaṃ ca dvayostataḥ||

11.1.p38

[pra.vā.1.227]iti taccaitadasādhīyaḥ tathā hi, na tāvadātmano hānaṃ rogādivadvināśalakṣaṇam, nityatvāt| nāpi dandaśūkadaṣṭāḍgulīvad viprayogādilakṣaṇam, nāpi sutamaraṇādivat pratipattinirodhalakṣaṇam, svasaṃvedanatvāditi vedāntinaḥ||

11.1.p39

vayaṃ tu brūmaḥ---taddhi tadā syāt, yadi jñātasya sato duḥkhaṃ pratyātmano hetutvaṃ sutamaraṇāderiva| na tvetadasti| kiṃ nāma? sattāmātreṇa| tasmādātmano heyatvavyutpādanaṃ vaiyātyamātravijṛmbhitametat| ātmadṛṣṭestu heyatvavyutpādanaṃ manāk sadalamityāśaḍkya nirākaroti--na tviti| abhyarhitatamam upakāryatamam| sattvam ātma| yadyapi rāgādinivṛttiheturnairātmadarśanamiti guḍajihvikā, vastutastu na tāvannityātmābhāvadarśanamātraṃ rāgādinivṛttihetuḥ, cārvākādīnāmeva vītarāgatvaprasaṃgāt| ahaṃkāranivṛttiheturnairātmyadarśanam, tata eva rāgādinivṛttiriti cet? sāpi kiṃ śarīrādau, cetane vā? ādye siddhasādhanam, śarīrādavahaṃkārasya mithyātvāt| tanmūlatvācca rāgadveṣayoḥ, tannivṛttau tayorapi nivṛttiriti ko nāma nābhyupaiti| na ca śarīrādāvahaṃkāranivṛtternityātmadarśanaṃ virodhi, kiṃ tvanukūlameva, na hi śuktikāto rajataṃ bhedenāvyavasthāpayatastasya rajatabuddhiḥnivartate| atha cetanaviṣayaivāhaṃkāranivṛttī rāgādīnapanayatīti vivakṣitam? hantaivaṃ svākāre'pīdantāvyavahāriṇāṃ pṛthagjanānāṃ vītarāgatvaprasaṃgaḥ| na hi te śarīrādiviviktam ahamiti pratiyanti||

11.1.p40

atha bāhyābhyantaraviṣayatayāhaṃkāranivṛttirabhipretā? sāpi kiṃ sarvathā jñānābhāvādeva, cetanasyāpīdantāspadatvādeva vā, tasminneva nāstitvādhyāropād vā? na tāvadādyaḥ, adṛṣṭitvaprasaṅgāt| na caitat prayatnaśatenāpi sidhyati| yathā yathā dṛṣṭinirodhāya prayatnaḥ, tathā tathā dṛṣṭeḥ pratyāpatteḥ| na cādṛṣṭereva rāgādayo vinivartante, yugasahāstramapi suptasya punarjāgarāvasthāyāṃ rāgādidarśanāt, nāpi dvitīyaḥ, ahamabhāve satīdamo'pyabhāvāt, ātmāni sati parasaṃjñeti tvayaivoktaṃ yataḥ| nāpi tṛtīyaḥ, grahaṇāgrahaṇayorūbhayorapi asaṃbhavāt| yadi hyahamāspadaṃ cetano gṛhītaḥ, kathaṃ nāstitādhyāropaḥ? na gṛhītaścet kutra nāstitādhyāropaḥ? na ca prathamaṃ grahaḥ paścādāropa iti tvayā vaktuṃ śakyate| na cāparispharati niṣedhye niṣedhasaṃbhavaḥ| svapratipaṣṭhajñānamātreṇeti cet--na, jñānasya svapratiṣṭhatādhrauvye'pi rāgādidarśanāt| tattabdahirūpaplavavirahe satīti cet? tarhi bahirūpaplavavirahe svātmapratiṣṭhaṃ jñānaṃ rāgādinivṛttiheturityevaṃbhūtayātdṛṣṭyā kimaparāddham, yena tāṃ nirasya nairātmyadṛṣṭirūpādīyate? audāsīnyadṛṣṭireva nairātmyadṛṣṭiriti cet? kimidamaudāsīnyam? śūnyatvamiti cet? evaṃ tarhi svātmadṛṣṭirapi dṛṣṭirna syādityadṛṣṭitvaprasaṃgaḥ| anālambanatayā niḥsaṃbandhitvamaudāsīnyamiti cet? tarhi nirātmīyatādṛṣṭiṃ vadan kuto nairātmyadṛṣṭiṃ supta iva pralapasīti| evaṃ pretyabhāvābhāvajñānasyeti paramaṃ nidānamiti anuṣajyate| tathā ca ityapi guḍajihvikā| vastutastu nāsti karma, nāsti karmaphalam, nāsti pretyabhāva iti|

11.1.p41

yāvajjīvet sukhaṃ jīvennāsti mṛtyoragocaraḥ

11.1.p42

iti nyāyamālambamānena prāṇivadhādattādānādāveva ghaṭitavyam| sādhīyaścaivamasya kaivalyamiti| na ca santānamādāya pretyabhāvādidṛṣṭirūpapatsyata iti vācyam, tadā hi tamādāya sopapadyeta, yadi taddṛṣṭiranarthānnivartayet

11.1.p43

arthācca pravartayet pravṛttinivṛttī ca saiva dṛṣṭiḥ karoti yā rāgadveṣau prasūte, tanmūlatvāt tayoḥ| tathā ca tādṛśī saṃtānadṛṣṭirapi heyaiva| na tādṛśī cennāstikatvameva nirvāhayet| tadidamuktam--so'yaṃ vṛścikabhiyeti| tasmād yaḥ paralokārtho tasya paralokinamātmānamaḍgīkṛtyaiva svarge'paparge vā prayatnaḥ, yastu nityamātmānaṃ nābhyupaiti tasya cārvākasya iva svargāpavargāveva na staḥ, kutastadarthā pravṛttirityāśayavānāha--seyamiti||

11.1.p44

yattūktam--ātmānamabhyarhitaṃ paśyanniti so'yaṃ kasya prasaṅgaḥ? kiṃ sarvaduḥkhopaśamamupakāramapaśyataḥ, paśyato

11.1.p45

vā? ādyaścedevametat| na hyevaṃbhūtasya nairātmyadṛṣṭirabhyupapadyate| na hyātmocchedameva kaścidupakāratvena manute, api tu duḥkhaṃ jihāsamāna ātmānaṃ jahāti, ātmānamanapahāya duḥkhasya hātumaśakyatvāditi manyamānastasmād duḥkhamajihāsataḥ sukhaṃ copādātumicchato nairātmyadṛṣṭerasaṃbhava eva| tathā ca tathābhūtasya nairātmyadarśino nityātmadarśino vā tulyaḥ saṃsāraḥ| dvitīyastu kalpo'saṃgata eva| na hi sarvaduḥkhocchedam evopakāraṃ paśyati sukhāya tadupakārāya ca ghaṭata iti| sarvaduḥkhocchedaśca sukhaṃ ceti vipratiṣiddhametat| evaṃ sarvaduḥkhocchedamicchati paraṃ cāpakarotītyetadapyasaṃgatam, na hi parāpakāraḥ sarvaduḥkhocchedanidānamiti hṛdi nidhāyāha--abhyarhitatā ceti||

11.1.p46

sāmānyadharmo'haṃkārāspadatvam| ahamiti kartṛpadaviṣayatvam, anena tatpravṛttinimittasya kartṛtvasyaikadeśamupalakṣayati| tenāyamarthaḥ, itarakārakaprayoktṛtvam bāhyakārakaprayojyatāṃ ca dṛṣṭvā bhedāgrahe sati śarīrādau kartṛtvamāropyātmatvena viparyasyatīti tadidamuktam--tāṃ khalviti| evaṃ siddhaṃ kṛtvā viparyayam anyathākhyātirūpamiti śeṣaḥ| saṃprati sandihāno viśeṣata iti śeṣaḥ| nanu sthāṇāvevāyaṃ mama corapratyayo vṛtta ityāgāpālāṅganaṃ prasiddhamiti tadatra saṃśaya eva nāstītyata āha--parīkṣakāṇāmiti| pratipattuḥ pratyayāt pratyetavyāt| avyatirekāt abhedādityarthaḥ| nanvidaṃ rajatamityatra dvayaṃ pratibhāti, jñānasyātmā, purovarti dravyaṃ ca| tatra purovartino rajatatve pratiṣiddhe, arthādāpadyate jñānasyeti, tadanyeṣāṃ tu pratipattyanārohādeva nāvakārśaḥ| tat kathamucyate vaṇigvīthyādāviti, ata āha--āntaratvaṃ tvasyānupalabdhacaraṃ katastyam? yaddhi yasya kadācidavagatam, tadanyatra pratiṣedhe pāriśeṣyāt tatra gamyate, na tu pratītipathamavatīrṇayoranyataratra pratiṣedhe pāriśeṣyāditaratrāsaṃbhāvitamapi, tathā sati nedaṃ rajatamiti śuktikāyāṃ rajatatvapratiṣedhe tadekajñānasaṃsargiṇo bhūtakāderapi rajatatvaṃ vidadhyāt| na caivam| tat kasya hetoḥ? tasya rajatatvaṃ kadācidapi nopalabdhacaraṃ| yataḥ, tathā svātmāno'pi rajatātmatvaṃ na kasyacidupalabdhigocaraḥ kadācit svapne'pi| atha dṛṣṭameva satyarajatajñāne rajatākāratvamātmana ityāśayaḥ? so'yaṃ svapnāyate, tatrāpi hi purovartini rajate anubhūyamāne svātmano rajatākāratvaṃ

11.1.p47

kasya pramāṇasya gocara iti| tadanena svākārasya bāhyatve sādhakapramāṇābhāvo darśitaḥ| bādhakamapi sūcitam| yathā hi nedaṃ rajatamiti bādhakabalena purovartino rajatatvapratiṣedhaḥ, tathā nāhaṃ rajatamityapi bādhakaṃ sphuṭameva| ayameva bhrama iti cet? evaṃ tarhi na rajatatvamāropyate bāhye, kiṃ tu tasminnevāhamāspade bāhyatvamāropyate ityāśayaḥ| tathā sati bādhakapratyayena tadevāpaneyam, tasmiścāpanīte'haṃ rajatamiti syāt| evaṃ ca satīdaṃ rajatamiti ko'rthaḥ? nāhaṃ rajatamiti| nedaṃ rajatamiti ko'rthaḥ? ahaṃ rajatamiti| tataśca yathedaṃ nedamahaṃ nāhamityanayorvirodhāt samuccayābhimāno'pi nāsti, tathā nedaṃ rajataṃ nāhaṃ rajatamityanayorapi virodhāt samuccayābhimāno'pi na syāt| asti ca, tasmādubhayorapi rajatatvapratiṣedho'nyasya rajatatvaṃ vyavasthāpayatīti pāṣāṇarekheyaṃ na durūttarapāṃsupūraṇamātreṇāpanetuṃ śakyate||

11.1.p48

sāmarthyātiśayaḥ svabhāvātiśayaḥ| atiśayastu viṣayajanyajñānāpekṣayā| santamiveti satyajñānābhiprāyaṃ svarūpābhiprāyaṃ vā| viṣayasāmarthyamiti sāmarthyaṃ kāraṇatvam, tabhdāvasiddheḥ| ataeveti kṛtvā vedāntyekadeśinaḥ api nirākārabauddhamatānumatirdarśitā| sadasattvena gṛhṇātīti na vikalpitamatinirdalatvāt| pravṛttyaupayiko hyarthaḥ prakṛte prakāśate, na tu sadasattvena gṛhītvā pravṛttirūpapadyate| asadeva rajataṃ prakāśate| purovartibhedagrahācca śukto

11.1.p49

pravṛttirnānyatretyādi nāśaḍkitam, prābhākarapakṣeṇa tulyayogakṣematvādapohe nirākariṣyamātvācca||

11.1.p50

anirvacanīyakhyātimanubhavavirodhena nirākaroti---na ceti| ta thāhi kimidam anirvacanīyatvam, kiṃ nirūktiviraha eva, āhosvinnirūktinimittaviraha eva? na tāvadādyaḥ, idaṃ rajataṃ nedaṃ rajatamiti nirūkteranubhūyamānatvāt| nāpi dvitīyaḥ, nirūktinimittaṃ jñānaṃ vā syāt viṣayo vā? na tāvadādyasya virahaḥ, khyāteḥ svayamavābhyupagamāt| nāpi dvitīyaḥ, viṣayo'pi kiṃ bhāvarūpo'bhāvarūpo vā? ādyeasatkhyātyabhyupagamaprasaṅgaḥ| dvitīye tu satkhyātireva| ubhau na sta iti cet? atha bhāvābhāvaśabdena lokapratītisiddhāvevobhāvabhipretau, viparītau vā? ādye tāvad

11.1.p51

yathābhayorvidhirnāsti, tathā pratiṣedho'pi, parasparavidhiniṣedhayovi dhiniṣedhanāntarīyakatvāt| dvitīye tu na kācit kṣatiḥ| na hyalaukikaviṣayasahastranivṛttāvapi satyajñānaviṣayanivṛttistannirūktinivṛttirveti| athāpi niḥsvabhāvatvamanirvacanīyatvam? atrāpi nisaḥpratiṣedhārthatvena svabhāvaśabdasyāpi bhāvābhāvayoranyatarārthatve pūrvavat prasaṃgaḥ| pratītyagocaratvaṃ niḥsvabhāvatvamiti cet? atra tu svavacanavirodhaḥ, pratītyagocaraśca pratīyate ceti| yad yathā pratīyate tat tathā neti cet? atra na vipratipadyāmahe| tasmāt ākārāsadanirvacanīyakhyātivādibhirapyanyathākhyātiravaśyābhyupagantavyeti||

11.1.p52

nanu yadyathāsatprakāśate prapa*co'pi tarhi tathaivāstu jātyādikaṃ cetyata āha---yaḥ punariti| asaccet? asatteyaiva prakāśeta, na pravṛttigocaraḥ syāt| sattayā cet? nūnaṃ sādṛśyamapyapekṣyam| na ca tadasti| asadṛśasyāpi sattayā prakāśane cātiprasaṅga ityarthaḥ||

11.1.p53

saṃvidviruddham vicāryasaṃvidviruddham| sarvasarvajñatāpattiratītānāgatābhijñatāpattiścetyapi draṣṭavyam| pratibhāsamānaṃ yudallikhadvijñānaṃ jāyata ityarthaḥ| autsargikakāryānukūlasahakāryabhiprāyeṇa śyāmākavījam udāhṛtam| tatpratirodhikāraṇāntarasāhityābhiprāyeṇa kṛṭajabījamiti| vivādadhyāsite vibhrame pravṛttikāraṇamagraho vā syāt, idamiti jñānaṃ vā, rajatamiti jñānasahitaṃ vā, bhedāgrahasahitaṃ vā ubhayamiti? tatrādye na tāvadityādi dūpaṇam| dvitīye tu hanta bhoḥ ityādi| tṛtīye tu nanu rajatavijñānam ityādi| caturthe tu sāmyāpādane sati jñānadharmo vā agraho viśeṣaṇam, vastudharmo vā? ādye sāmyaṃ nāsti, ubhayajñānasyāgṛhītabhedasya bhrāntihetutvenānabhayupagamāt| dvitīye tu viṣayadharmāṇāmajñātānāṃ pravṛttāvakii*catkaratvam| jñaptau punarastyeva| tatra dṛṣṭāntamāha--maivaṃ jñānahetūnāmityādi||

11.1.p54

athavā dṛśyakāraṇasāmye'pyadṛśyahetuviśeṣavaśād bhrāntisaṃbhavaḥ, kāryonneyatvāt sāmagryāḥ| tadidamuktam--maivamityādi| māmāpyevamiti cet---na, tasya kāraṇaviśeṣasya svātantryeṇāpravartakatvāt| tadidamuktam--cetaneti| jñānadvāreṇeti cet--na, tasya pavṛttinivṛttisādhāraṇyāt| tadidamuktam--buddhipūrvakatve tviti| ato na sāmyam| tatsiddhamityādiprayogo vipratipannaṃ prati| niyamena niścayeneti sāmānyajñānasya viśeṣapravartakatvavyudāsāvadyotanārtham| na ca phalajñānenānaikāntikatvaṃ tasyāpravartakatvādeva| tatsādhanajñānaṃ tu pravartakam| tacca tadviṣayameveti| kāryatvabodhastu pravartaka iti nirākariṣyate| anavabhāsamānatvāditi hetupakṣe'siddhatvaṃ siddhasādhanaṃ vā dūṣaṇam| pratyakṣopavarṇane tu śuktikātvenānālambanatvamasmākamapyanumatam| sitabhāsvaratayā tvanavabhāsamānatvamanubhavaviruddhamiti paramārthaḥ| doṣavattvāditi hetupakṣe'naikāntikodbhāvanam dṛṣṭāntamātrodbhāvane tuvetrabījādiḥ| nedaṃ rajatamiti upalakṣaṇam| śuktiriyamityādyapi draṣṭavyam||

11.1.p55

anāśvāsastu yathārthatvājñānaṃ vā syāt, yathārthatvāyathārthatvasandeho vā? ādyaḥ prāmāṇyopāyakathanenaiva nirastaḥ| dvitīyastu viśeṣopalabdhaiḥ prāgiṣyata evetyāha--yathā ceti||

11.1.p56

nanu kramavyatikramo'nāditāṃ pratipādayitumuktaḥ| anāditāpratipādanaṃ punaḥ kimarthamityata āha--anāditvācceti| tasyāpi bādhyatvagrasaṅgāditi| tathā ca sartyāgathyājñānayoraviśeṣaprasaṃga iti bhāvaḥ| pūrvajñānasya mithyātvamādarśayat iti| tadupadarśitaprakārāsahanatayā jāyamānamityarthaḥ| tajjanitāṃ pravṛttiṃ vighaṭayaditi taducitavyapadeśābhiprāyam, viparītamabhiprāyaṃ kurvadityarthaḥ| phalamasyāpaharatīti viṣayadārabhya phalaparyantamityarthaḥ| ayameva viṣayāpahāro yattadviṣayādhikṣepasya svabhāvasya samutpādaḥ| sa ca tatphalapravāhapratikṣepaparyanta iti samudāyārthaḥ| parasparābhāvadharmiṇoriti| yayārdharmiṇoryau dharmau