Commentary on the Nyāyasūtra 11.10
Nyāyabhāṣya (complete text) 11.10
- Language
- Sanskrit
11.10
nanu naitadekamapi vārttikasthamityata āha---tadetadādigrahaṇeti| nanu tathāpi kimanayā kaṣṭasṛṣṭyā, yāvatā guṇatvamanyathāpyamīṣāṃ sādhayituṃ śakyam? tathā hi icchādayo guṇā anityatve satyekendriyagrāhyajātimattvāt, rūpādivadityādinā ityata āha---tadanayeti ||
11.10.p1
||pariśuddhiḥ||
11.10.p2
yasya kṛte'pavargo mṛgyate sa tāvallakṣitaḥ| athedānī puruṣasyāpekṣitatamatvāt apavargo lakṣayitumucitaḥ| tat kimantarāle śarīrādilakṣaṇamityata āha---ātmānamityādi| apavargasyābhāvarūpatvāt pratiyogyadhīnanirūpaṇatayā duḥkhādapakarṣaḥ| tasyāpi hetvadhīnotpattikatayā taddheturūpebhya indriyādibhyo'pakarṣaḥ| teṣāmapi śarīramāśritya tathābhāvāt śarīrādapakarṣa iti saṃgatisaṃkṣepaḥ| sākṣāt śarīramāśrityeti| indriyāṇāṃ manasaḥ aṃśato'rthādeḥ paramparayā tu śarīrāśritatvam| buddherdoṣāṇāmarthādyaṃśasya ca| asminnevārthe bhāṣyam ityāha---tadavatārāyeti||
11.10.p3
atra hi ceṣṭāyāḥ śarīrāvyabhicārapakṣe arthendriyasamuccayo'nupapannaḥ, sambhave vyabhicāre ca viśeṣaṇasyārthavattvāt| samuccayapakṣe vyabhicāradarśinaḥ kathaṃ ceṣṭāśraya iti praśno'nupapannaḥ, pratyekavyabhicāre satyeva hi samuccayasambhavāt| ato vikalpaṃ gṛhītvā bhāṣyamutthāpayati---atreti| yadyapi ceṣṭā kāyavyāpārastathāpi tasyaiva lakṣyatvāditaretarāśrayabhiyā vyāpāramātraṃ vaktavyamityāha---ceṣṭā vyāpāra iti| prayuktasya iti satātparyaṃ padam| ato vyācaṣṭe---prayuktasyotpāditaprayatnasyeti| tena kāraṇadvārā ceṣṭānirūktiḥ| prayatnavadātmasaṃyogāsamavāyikāraṇāntyāvayavikriyā ceṣṭā| phaladvārā tu hitāhitaprāptiparihāraphaleti| tadidamubhayaṃ vivakṣatoktam---api tu viśiṣṭo vyāpāra iti| tena phaladvāranirūktau vyabhicārodāharaṇam| dārūyantrādikāraṇadvāranirūktau tu prāṇākhyo vāyuḥ| manaḥkaracaraṇādayastu antyāvayavipadenaiva nirastāḥ| tatrobhayavyabhicāramudbhāvayan dārūyantrādītyahā| dvayamapi pariharati---mūrtāntareti| atra ca sparśavaddravyaparimāṇaṃ mūrtiriti paralakṣaṇābhiprāyeṇa mūrtiśabdaḥ prayuktaḥ| tena ca sparśavaddravyāntarāprayoge satītyarthaḥ| prayogaśca kriyaupayiko guṇaḥ| sa ca dārūyantrādau nodanādiḥ| prāṇe tu prayatnaḥ| tena yadyapi śarīrasya prayojakaṃ mano'styeva, tathāpi na tat sparśavat| yadyapi ca śarīreṇāpi tatra prayatyate, tathāpi na tat tato'nyat| tadidam anyaragrahaṇaphalam| ato nāsiddhaṃ viśeṣaṇamiti| etacca yathāśrutaṃ bhāṣyavārttikānurodhena viśeṣaṇam| āgāmivārttikaparyālocanāyāṃ tu ceṣṭāśabda evāyamevambhūte'rthaviśeṣe vartata iti na nyūnaṃ sūtramāśaṅkanīyam|
11.10.p4
pāṣāṇetyādi| na ca tasyāpi prāṇitvenocchvāsaniḥśvāsānumānāt nayanodarādyavayavasaṃkocavikāśalakṣaṇā ceṣṭāstīti vācyam, ucchvāsaniḥśvāsāvakāśābhāvāt antyāvayavino niṣkriyatvācca| api ca mṛtaśarīrāvyāptiparihārāya yogyataiva śaraṇam| na codāharaṇamādaraṇīyamiti||
11.10.p5
nanu yadyapīndriyāṇi śarīre na samavayanti, tathāpi saṃyujyante| tāvataiva āśrayārtha upapanna ityato vārttikakārasya bhāvamāviṣkaroti---saṃyogitayā tviti| yadyapi golakasyābhidhāte'pi cakṣurūpahanyate tadanugrahe cānugṛhyate, tathāpi viśeṣānupādānāt sarvendriyābhiprāyametad draṣṭavyam| na hi golakamātrasyopadhāte'nugrahe vā tvagādīnyupahanyante anugṛhyante vā|
11.10.p6
yathā jarāyauvanādinā śarīropaghātānugrahābhyāṃ sarvāṇi vikalāyante paṭūni vā sampadyanta iti| tadetad bhāṣyavārttikakārābhyāmevānugṛhyante upahanyanta iti bahuvacanaprayogeṇa spaṣṭaṃ darśitamityupekṣitavān| na svarūpeṇa śarīram āśrayanta iti| avyāptyativyāptī vihāyeti śeṣaḥ| nanu sukhādyupalabdhihetutvamarthānāṃ kāryopahitaṃ rūpam, na tu tadeva kāryamityata āha---prayojanaṃ tadadhikāreṇa tatra pravṛtteriti| tadayaṃ lakṣaṇārthaḥ| yadavacchinne ātmani arthā bhogaṃ janayanti taccharīram| tena nātmanā vyabhicāraḥ| na hyātmātmanaivāvacchidyate| nāpi manasā, tasya śarīrānavacchedena pravṛtterabhāvāt| nāpīndriyaiḥ, tadavacchedena tatra bhogotpattau bahirapi bhogaprasaṅgaditi| tadetat tasya bhogadhiṣṭhānamiti vadatā bhāṣyakṛtā eva prāk darśitaṃ sphuṭamiti
11.10.p7
neha vitanyate| codayatīti| arthagatiṃ samarthya śabdagatāviti śeṣaḥ| ceṣṭādayaḥ sāmānyaśabdā iti vārttike bahuvacanaṃ dṛṣṭāntabrahmaṇādiśabdāntarbhāvena| āśrayaśabdāvṛttibhedavivakṣayā vetyato mandāśaṅkatvādupekṣitam| aśeṣabrāhmaṇabhojanasyāśakyatvādityanupapattivarṇanaṃ sampātāyātamasya pakṣasyāgre varṇanīyatvāt| ataeva tadupekṣya prakṛtopayuktaṃ vivṛṇoti---viśeṣeṇeti| bubhukṣitatvādinā sannidhīyamānamityanena sambandhaḥ| atrānayoḥ prakaraṇādītyādipadasaṃgṛhītayormadhya ityarthaḥ| pramāṇāsambhavo'nupapattirbādha ityarthaḥ| yasyāpi pramāṇena śarīratvaṃ bādhitaṃ bhavati, tatrāpi vyāpāraśrayatvaṃ gatamiti||