Commentary on the Nyāyasūtra 11.11
Nyāyabhāṣya (complete text) 11.11
- Language
- Sanskrit
11.11
atha samavāyābhiprāyeṇeti| atra hīndriyāśraya iti ṣaṣṭhītatpuruṣo bahuvrīhirvā| tatra samavāyābhiprāyeṇobhayaṃ dūṣayati---tathāpīti| upalakṣaṇaṃ caitat| śarīrasyendriyeṣvityapi draṣṭavyam| prathamapakṣe mūrtānāṃ samānadeśatāprasaḍgāt, ekasya dravyasya anārambhakatvāt, pṛthivyā abādidravyānārambhakatvācca| dvitīyapakṣe tu vijātīyānām anārambhakatvāt| śrotramanasordravyānārambhakatvādityarthaḥ| indriyaviśeṣaṃ gṛhṇāti---ghrāṇasyeti| śliṣṭaṃ vākyam| atrāyamanuyogaḥ| śarīrāvayavāntareṇa ghrāṇasya samavāyo vā saṃyogo vā? prathame'pi dvayī gatiḥ, ghrāṇasya vā śarīrāvayave samavāyaḥ, tasya vā ghrāṇa iti| tadetadanuyogadvayamabhipretyāha---na tasyeti| śarīrāvayavasamavāyikāraṇatvena śarīre'samavāyāt| na hi kāraṇaṃ kāryakārye samavaitītyarthaḥ iti ṣaṣṭhatatpuruṣapakṣe| bahuvrīhipakṣe'pi śarīrasyāsamavāyāt| na hi kāraṇakāraṇe kāryaṃ samavaitītyarthaḥ| ghrāṇasya śarīrāvayave samavāya iti tu na sambhavatyeva, mūrtayorekāśrayatvānupapatterityatra ṭīkā sphuṭā| saṃyogapakṣaṃ gṛhṇāti---atha tadādhāramiti| tatra saṃyuktamityarthaḥ| atrāpi dvayīgatiḥ, ārambhakatayā anārambhakatayā vā| tatra prathamaṃ dūṣayati---tathāpīti| ārabhyamāṇaṃ hi dravyamaindriyakairevāvayavairārabhyate yathā ghaṭaḥ| atīndriyaireva vā yathā dvyaṇukādikam| na tu miśrairiti vyāptiḥ, tāmupobdalayitumapratyakṣatvaprasaṅga uktaḥ| anārambhe tu saṃyogidravyamātra syāt keśādivat| tathā ca na tatra śarīrasamavāyasambhava iti kimanena śaḍkitenāpītyupekṣitavān| etena śarīrasamavetametaditi nirastam, atīndriyadravyasyaindriyakeṇānārambhāt, ekadravyasya ca dravyasyābhāvāt| alpaparimāṇasya mahatānārambhāt| śarīravyāpakatve ca tasya sarvatra gandhopalabdhiprasaḍgāt| api ceti| yadyarthaśabdo rūpādimātravacanaḥ, tadaivaṃ dūṣaṇam| yadā tvindriyaviṣayavacanaḥ, tadā vāyavīyaśarīrāvyāptiḥ| yoginastadapi tatheti yadi tadendriyaparamāṇubhireva vyabhicāraḥ, teṣāmapi tathābhāvāditi| tadetatsarvaṃ śabdagatimupekṣya carcitam| paramārthatastu yadi dvandvānantaraṃ bahuvrīhiḥ ka liṅgasaṅgatirarthasaṅgatiśca? atha prathamata eva bahuvrīhiḥ kkaikapadyamiti? ||
11.11.p1
||pariśuddhiḥ||
11.11.p2
indriyasyeti| kenacidupādhinā śarīrādīnāmeva phalatvamiti svabhāvikarūpapratītyadhīnatvāccaupādhikarūpapratīteḥ tebhyaḥ phalasyāpakarṣaḥ| śarīrādīnāmeva dharmaḥ pretyabhāvo dharminirūpaṇādhīnatvācca dharmasya tebhyaḥ pretyabhāvasyāpakarṣaḥ| arthādīnāṃ doṣāntānāṃ śarīramāśritya duḥkhahetutvāviśeṣe'pi paramparayā śarīrāśriyatvādindriyāṇāṃ tu sākṣāt tathābhāvādebhyasteṣāmapakarṣaḥ| manasastvevaṃrūpatve satyapi bāhyendriyavaidharmyajñāpanārthatvāt buddhikramānumeyatvācca buddheḥ sakāśādapakarṣaḥ| tadidamuktam---upanāyakatveneti| sākṣāccharīramāśritya pratiniyataviṣayādyupanayadvārā duḥkhahetutvenetyarthaḥ| śarīrasaṃyuktaṃ saditi śeṣaḥ| ato nobhayāvadhāraṇe bhāgāsiddhamasiddhaṃ veti doṣaḥ| sarpamaṇipradīpādīnāṃ tu saṃskārapadenaiva nirāsaḥ| etāvāṃstu viśeṣo yada*janādīnāmindriyasaṃskārakatvam| pradīpādīnāṃ tu viṣayasaṃskārakatvamiti||
11.11.p3
nanu bhāṣyakṛd āha---bhogasādhanānīti, tatkathametat tena sūcitamityata āha---sākṣāditi| yadyapi bhujyeta
11.11.p4
iti bhogau sukhaduḥkhe iti sākṣādeva bhogasādhanatvaṃ sarveṣāṃ sambhavati, tathāpi bhogo buddhiriti tatra tatra bhāṣyadarśanāt tadanusāreṇa vyācaṣṭe---pāramparyeṇa ceti||
11.11.p5
yathā ca sāmānyalakṣaṇamantareṇa na viśeṣalakṣaṇāvasaraḥ, tathā vibhāgamantareṇāpīti so'pi vaktavyaḥ syāt| tadetadevaṃlakṣaṇakamindriyaṃ bāhyamābhyantaraṃ cetīndriprakaraṇāt mano'nyatra nayatā sūtrakṛtā eva sūcitam|
11.11.p6
bāhyamapi pa*cadheti| gandharasarūpasparśaśabdā iti pratiniyatārthavibhāgaṃ kurvatā sūtrakṛtā eva darśitam| yadi hyaparamapi bāhyam indriyaṃ syāt, kathaṃ pa*caiva pratiniyatā viṣayā iti tadeva vyavacchedyaṃ darśayanneva manāk smārayati,
11.11.p7
rasanādi pratiniyataviṣayam, mana ādi sarvaviṣayamiti ca| ādigrahaṇena ātmaśarīre| na tvātmādiprameyoddeśasūtre sāmānyenendriyamātramuddiṣṭam| iha tu ghrāṇetyādyucyate| tat kathaṃ tato na viśeṣa ityata āha---pramāṇādyudyeśeneti| uddeśaviśeṣeṇa| atha vibhāgasūtratve'pi lakṣaṇasūtraṃ kiṃ na syāt? na hyanayoḥ kaścid virodha ityata āha---lakṣaṇaṃ hīti| jñātaṃ coddiśyate vidhiviṣayatayā anūdyata ityarthaḥ| ajñātaṃ ca vidhīyate jñāpyata ityarthaḥ||