Commentary on the Nyāyasūtra 11.14
Nyāyabhāṣya (complete text) 11.14
- Language
- Sanskrit
11.14
prayogāntaramāheti| vailakṣaṇyasya hetorvyaktyapekṣayānaikāntikatvāt, jātyapekṣayā asiddhatvāt, viṣayavailakṣaṇyasya ca sādhyatvāt| tadāhitākāralakṣaṇasyānabhyupagamādityāśayavāniti śeṣaḥ| atra ca hetutayā vyāpti pradhānīkṛtya ṣaṣṭhyanto heturūktaḥ| pa*camyantaśca sādhyaḥ| parvato'yamagnimān| kasmāt? dhūmavattvāt| kiṃ kāraṇam? dhūmavato'gnimattvāditivat| graṃthagauravabhiyā tu yathāśrutaṃ vyācaṣṭe---ghaṭapratyayasyeti| viṣayo ghaṭa eva| nimittaṃ ghaṭatvam| taddhi nimittīkṛtya ghaṭapratyayo ghaṭe vartate| ghaṭapratyayastvanubhavaḥ smaraṇaṃ ca| tadiyaṃ prayogapariśuddhiḥ| ghaṭādiṣvekādipratyayā uktanimittavyatiriktapravṛttinimittādhīnajanmānaḥ, uktanimittam antareṇāpi jāyamānatvāt| teṣveva ghaṭādiṣu nīlādiṣu nīlādipratyayavaditi| atra yadi ghaṭamanatareṇāpi jāyamānatvādityetāvanmātraṃ kriyeta tadaikaghaṭaparityāge ghaṭāntare jāyamānaghaṭapratyayena vyabhicāraḥ, tathābhūtasyāpi nimittāntarānapekṣatvāt| tannimittam antareṇetyetāvanmātre tu ghaṭanirvikalpakena vyabhicāraḥ, tasya tannimittanirapekṣasyāpi nimittāntarānapekṣaṇāt| tatpratyayamantareṇetyetāvanmātre'pi tenaiva vyabhicāraḥ| prathamadvitīyapadopādāne'pi tatsmaraṇānuvyavasāyavibhramairvyabhicāraḥ| tatpratyayaviṣayanimittavyatirekeṇāpi teṣāṃ janma| na ca pravṛttinimittāntarāpekṣā| dvitīyatṛtīyayorapi nirvikalpakena vyabhicāraḥ| prathamatṛtīyayorapi ghaṭāntarapratyayena vyabhicāra iti samastopādānam| ato yannyūnaṃ tatpūrayati---bhāja ityatrāpīti| tadetadghaṭādi pratyayavailakṣaṇyamekādipratyayānāmiti| sthāṇurdravyamityevaṃ sādhu| na ca jātisaṃkaraḥ, tatra khadirajāterabhāsāt| tadguṇayogāt tu tadvyavahāro māṇavake siṃhavyavahāravat tadavayavārabdhatvāt tadīyatāvyavahāraḥ kṣīrasya dadhīvivat| sarpeṇāntyāvayavinā ekenānārambhāt tadavayavānāṃ kāryāvaṣṭabdhatvāt sarpakuṇḍalakaṃ saṃsthānameva sphuṭam| pratimāyā iti| śarīralakṣaṇābhāvāt na tatra mukhyaḥ śarīraśabdaḥ, tadekārthasamavesaṃsthāne aupacārika iha prayujyate, tatsādṛśyāt| rāhoḥ śira ityatra tu saṃsthāne śiraḥ śabdopacāramātram| suvarṇāsyāḍgurīyakamityatra jātisaṅkaprasaḍgāt saṃsthānamevāḍgurīyakam, rajatāderapyaḍgurīyakadarśanāditi sphuṭam| śilāputrakasyetyatroktayukti smārayannāha---evamiti| vyatirekopadeśaviveko yadi syāt tadā buddhiśarīrābhyāmevānaikāntikaṃ syādata āha---atādātmyeti ||
11.14.p1
||pariśuddhiḥ||
11.14.p2
arthakathanapūrvakaṃ saṅgativārttikamavatārayati---ātmādīnāmiti| kāraṇatve'pi manaso'pakarṣe tūktam|
11.14.p3
sarvajanīnenāpi samayena gośabdavad yadyarthāntare'pyete pravarteran tadā ko virodha ityata āha---tatra sarvajanīnaḥ śaknotīti| svābhidheyadvāreṇeti śeṣaḥ| tenāyamarthaḥ| eteṣāṃ śabdānāṃ vyavahriyamāṇānāṃ yadekaṃ pravṛttinimittaṃ tadyogād itarebhyo buddhirbhidyata iti| tadidamuktaṃ sūtrakṛtā---ityanarthāntaramiti| tenaitannirastam| gṛhītasamayairebhirbṛddhiḥ samānāsamānajātoyebhyo vyāvartanīyā| tathābhūtāyāṃ ca tasyāmeteṣāṃ samayo grāhya ityanyonyāśrayatvam| vyavahāre tu sādhye ātmāśrayatvamiti| tarhi buddhirjñānamityevāstu kimanekaśabdoccāraṇenetyāśaḍkya paramatamapākartṛm ityāha---bhāṣyakāra eveti sphuṭamiti---upapattisārthyāditi bhāṣyāvayayavaṃ vyācaṣṭe---paryāyeti| tatropapattipadārthaḥ paryāyaśabdābhidhānamityanene vyākhyātaḥ| śeṣeṇa sāmarthyapadārthaḥ| tenāyamarthaḥ, paryāyaśabdābhidhānalakṣaṇāyā upapatteḥ sāmarthyam anekārthatvapratiṣedhākṣepakatvam| tasmāditi|
11.14.p4
tadetannirākāraṇaṃ sūcitam| yadupapattisādhyaṃ tāṃ pṛcchati vārttikakāraḥ---kā punarūpapattiratreti| nirvikalpakavyāpārāṇīndriyāṇi| savikalpakavyāpāraṃ manaḥ| adhikārābhimānavyāpāro'haṃkāraḥ| kṛtyadhyavasāyavyāpārā buddhiḥ| nirvyāpāra eva kalpitabuddhivyāpāraḥ puruṣa iti| tenāyamarthaḥ, akāraṇam akāryaśca puruṣaḥ| ādikāraṇaṃ prakṛtiḥ| ādikāryaṃ buddhiḥ| tato'haṃkārādisarga iti| puruṣaḥ kūṭasthacaitanyarūpaḥ| itaradacetanamiti sākhyāḥ| tatra buddhiraṃśatrayavatī, puruṣoparāgo viṣayoparāgo vyāpārāveśaścetyaṃśāḥ| bhavati hi mayedaṃ kartavyamiti| mayeti hi cetanoparāgo darpaṇasyeva mukhoparāgo bhedāgrahādatāttvikaḥ| idamiti viṣayoparāgaḥ indriyapraṇālikayā pariṇātibhedo darpaṇasyeva malasaṃbandhaḥ pāramārthikaḥ| tadubhayāyatto vyāpārāveśo'pīti| tatraivaṃrūpavyāpāralakṣaṇā buddhiḥ| viṣayoparālakṣaṇaṃ jñānam| tena saha yaḥ puruṣoparāgasyātāttvikasya saṃbandho darpaṇapratibimbitasya mukhasyeva tadgatamalinimnā sopalabdhiriti teṣāṃ rahasyam| tadutthāpayati---buddhiḥ kileti| sā ca na tāvad buddheḥ, tasyā acaitanyāditi| yadyapyacetana eva bhrāmyatīti sāṃkhyābhyupagamo yathāhuḥ,