Commentary on the Nyāyasūtra 11.15
Nyāyabhāṣya (complete text) 11.15
- Language
- Sanskrit
11.15
yogaścittavṛttinirodhaḥ|
iti, tāstu
pramāṇasaṃśayaviparyayasvapnasmṛtayaḥ|
iti, tathāpi vyāptyā pratyavasthānam| yatra hi cetanācetanayorasaṃsargāgrahe saṃsargabhramaḥ, tādātmyabhramo vā, tatra cetanasyaiva, yathā darpaṇacaitrayoḥ śarīraśarīriṇorvā| na hi tatra darpaṇasya śarīrasya vā bhrama iti| api ca buddhirātmānaṃ cetayamānā bhrāmyet, puruṣeṇa vā cetyamānā| nobhayamapi prāguktayuktereva| na ca svataḥ parato vā aprakāśamānaiva buddhirbhrāmyatīti yuktam| na hyadṛśyamāna eva darpaṇaḥ timire maitrasannidhānamātreṇa tatpratibimbamudgrāhayati| tasmādubhayathāpi buddheḥ sahajaṃ caitanyamāpannamityupasaṃhāravyājenāha---tasmāt kṛpaṇeti ||
11.15.p1
||pariśuddhiḥ||
11.15.p2
vaidharmyādindriyaprakaraṇādapasāritasya buddhikramonneyatayā pravṛttihetutayā ca tayoḥ madhye'rthādavasaro manasa ityāha---kramapraptamiti||
11.15.p3
yasmādityādivārttikaṃ vākyabhedena sūtrakāroktasvoktahetupapādakabhāṣyavyākhyānamityāha---anindriyeti| yadyapi nimittāntaramityanenaivākāśo'pi vyavacchidyate, avyāpītyanenaiva vā, sahakārītyanenaivātmādi, upādānātiriktasyaiva sahakāritvaprasiddheḥ, tathāpi yathāvivakṣaṃ gobalīvardanyāyena vyavasthā| indriyaṃ pradhānīkṛtya vā ātmani sahakārivāda iti| nanu mano vibhu sarvadā sparśarahitadravyatvāt, viśeṣaguṇaśūnyadravyatvāt, nityatve satyanārambhakadravyatvāt, jñānasamavāyikāraṇasaṃyogādhāratvāt ityādeḥ| tatkathamucyate---avyāpīti| naitadevaṃ, saveṣāmeṣāmāpātataḥ svarūpāsiddhatvāt| tathā hi yadā sukhādyupalabdhīnāṃ kriyātvena karaṇatayā mano'numitam, tadā na dravyatvasiddhiḥ, adravyasyāpi karaṇatvāt| athāsāmeva sākṣātkāritayā indriyatayā tadanumātavyam, tathāpi śarīravayavasyopādhitvam, tadā tāvanmātre vṛttilābhaḥ| taddoṣe ca vṛttinirodhaḥ śrotravat prasajyeta| tataḥ śarīramātramupādhirabhidheyaḥ| tathā ca tadavacchedena vṛttilābhe śirasi me vedanā, pāde me sukhamityādyavyāpyavṛttitvapratītivirodhaḥ| asamavāyikāraṇānurodhena vibhukāryāṇāṃ deśaniyamāt| śarīratadavayavāvayavaparamāṇuparyantopādhikalpanāyāṃ ca kalpanāgauravaprasaṅgaḥ, niyamānupapattiśceti| tato'nyavaikaṃ sūkṣmamatīndriyam upādhitvena kalpanīyam| tathāpi tasyaivendriyatve svābhāvike adhikakalpanāyāṃ pramāṇābhāvāt dharmigrāhakapramāṇabādhaḥ| atha jñānakrameṇendriyasahakāritayā tadanumānaṃ tadā sutarāmeva prāguktadoṣaḥ| yadi tu manaso vaibhave'pi adṛṣṭavaśāt krama upapadyate, tadā manaso'siddherāśrayāsiddhireva vaibhavahetūnāmiti| atha yatrādṛṣṭasya dṛṣṭakāraṇopahāreṇopayogaḥ, tatra tatpūrṇatāyāṃ kāryamutpadyata eva, anyathā antyatantusaṃyogebhyo'pi kadācitpaṭo na jāyeta| jāto'pi vā kadācinnirguṇaḥ