Commentary on the Nyāyasūtra 11.16
Nyāyabhāṣya (complete text) 11.16
- Language
- Sanskrit
11.16
syāt| balavatā kulālena dṛḍhadaṇḍanunnamapi cakraṃ na bhrāmyet| yatra tu dṛṣṭānusaṃhāreṇa adṛṣṭasya vyāpāraḥ tatra tadveguṇyāt kāryānudayo yathā paramāṇukarmaṇāḥ| tadihāpi yadi viṣayendriyātmasamavadhānam eva jñānahetuḥ, tatsadbhāve sadaiva kāryaṃ syāt| na hyetadatiriktamapyadṛṣṭasyopaharaṇīyamasti| na ca sadaiva jñānodayaḥ| tato'tiriktamapekṣaṇīyamasti| tacca yadyapi sarvāṇyevendriyāṇi vyāpnoti, tathāpi karaṇadharmatvena kriyākramaḥ saṃgacchate| akalpite tu tasmin nāyaṃ nyāyaḥ, pratipatturakaraṇatvāt cakṣurādīnāmanekatvāt| tasmādantaḥkaraṇamastīti cet? nanvevamapi yugapajjñānāni mā bhuvan| yugapajjñānaṃ tu kena vāryate? bhavatyeva samūhālambanamekaṃ jñānamiti cet---na, ekendriyagrāhyeṣviva nānendriyagrāhyeṣvapi prasaḍgāt| teṣvapi bhavatyeveti cet---na, vyāsaṅgakāle jñānakrameṇa vivādaviṣaye kramānumānāt| bubhutsāviśeṣeṇa vyāsaḍge kriyākrama iti cet---naivam, na hyeṣa bubhutsāyā mahimā, yadabubhutsite viṣaye jñānasāmagryāṃ satyāmapi na jñānamapi tu tatra saṃskāraviśeṣādhāyakaḥ pratyayaḥ syāt| yadi tvabubhutsite sāmagrīmeva sā nirūndhyāt| tathā ca ghaṭāyonmīlitaṃ cakṣuḥ paṭaṃ na darśayet| tasmād bubhutsāpīndriyāntarādākṛṣya bubhutsitārthagrāhiṇīndriye mano niveśayantī yugapat jñānānutpattāvupayujyate, na tu svarūpata iti yuktamutpaśyāmaḥ| tasmāt suṣṭhūktam---avyāpīti| gandhādikriyānyatve satīti vārttikaṃ yathāśrutaṃ dravyakarmādijñānenānaikāntikamato vyācaṣṭe---cakṣurādibhya iti| nanu smṛtyādiṣu saṃskārādayaḥ| santi| tato naite karaṇāntarakalpanāyāṃ prabhavantītyata āha---atra ceti| indriyajanmānaḥ śarīrasaṃyuktadravyarūpakaraṇajanmāna ityarthaḥ| nanvindriyatvenaiva mano'pi janakaṃ smṛtyādīnāṃ tathātve sākṣātkāritvaprasaḍgāditi| athetyādivārttike pratibhāsamānavyadhikaraṇatāmupādāya codyam| ekadeśisamādhānaṃ ca|
vyāptirvyadhikaraṇayoraśakyagraheti vastugatimupādāya samādhānaṃ sphuṭamityāha---sautramiti ||
11.16.p1
||pariśuddhiḥ||
11.16.p2
pretyabhāvādutkarṣe sati pravṛttermano'pakarṣe hetumāha---manaso'pīti||
11.16.p3
pravṛtteḥ vikalpasamuccayāmyāmavyāpakatayā nedaṃ sāmānyalakṣaṇam| na ca tadantareṇa viśeṣalakṣaṇāvakāśa ityāśaḍkya sūtravākyaṃ bhinatti---ārambhaḥ pravṛttiḥ| janmahetuḥ sthirātmaviśeṣaguṇajanakaḥ prayatna ārambhaḥ| na caivaṃ dayādyavyāptiḥ| tatrāpi tadarthaṃ prayatnasya vidyamānatvāt| yadi tvayatamānasyaivecchāmātraṃ jñānamātraṃ dveṣamātraṃ vā pravṛttiḥ