Pramāṇa · Search · About · API

Commentary on the Nyāyasūtra 11.22

Nyāyabhāṣya (complete text) 11.22

Language
Sanskrit

11.22

tasmāt nityaṃ sukhamaśakyatvāt na prayojanam| prayojanaṃ tu duḥkhābhāvaḥ, tasya nirvartyatvāditi vastugatiḥ|
atrāhuḥ---nanu sasādhanaṃ duḥkhamapi na pāramārthikamasti| tataḥ kasyābhāvaḥ śakyaḥ| yathāvidyopadarśanaṃ tu pravṛttiḥ sukhe'pi samāneti, tatrāha---dharmādharmāviti| tadidaṃ pūrvoktaṃ hṛdi nidhāyoktam---śakyau bhogena kṣetumiti| na kevalamiyaṃ nityasukhadṛṣṭirmokṣānupayoginī, pratyuta virodhinītyāha---anyathā tviti| tasmānmanāgapyasyā avakāśo na dātavyaḥ paraiḥ, apitvavidyānivṛttimātre prayatitavyaṃ śakyatvāt, avirūddhatvāccetyarthaḥ| tasmādupapannānavadyavādinaḥ parameśvarasyopadeśo nāśakyaprayojano na viparītaprayojano na viparītaprayojano vā bhavitumarhatīti bhāktatvamevānandaśrutīnāṃ nyāyyamityāha---tasmāditi| nityaṃ sukhaṃ bhavatyasti| yadyapi kii*cannārabhate nopādatte tathāpi nimittatayā kiṃcitkurvan san bhaviṣyatīti cet? naivam, ṭīkārthānavabodhāt| nimittatā hi upādānatayāvyāptā| anyathā rūpāderapyanupādānasyāpi kiṃcitpratinimittatāmupagamya nivṛttau sarvasantānanivṛttiprasaḍgāt| evamastviti cet? atra ṭīkayottaraṃ, tadevamasmadabhipretāpavargalakṣaṇe saṃpratipannāvapi lābhahānyoradhikavādinau nirastau, saṃkhyādayastu naivamiti notthāpitāḥ| te hi prakāre paraṃ vivadante| sa ca tatra tatra cintanīyaḥ ||

11.22.p1

||iti pramayalakṣaṇaprakaraṇam||

11.22.p2

||nyāyapūrvāḍgalakṣaṇaprakaraṇam||

11.22.p3

||pariśuddhiḥ||

11.22.p4

sarveṣāṃ pramāṇādhīnatvāt prameyasya tu bubhutsitatamatvāt tābhyāṃ saṃśayādīnāmapakarṣaḥ| sāṅgepāṅge ca nyāye vyutpādye pūrvāṃgatayā prakaraṇāntarebhyaḥ saṃśayādiprakāraṇasyotkarṣaḥ| tatrāpi sandigdhe prayojanādicintā| na ca prayojanamanusandhāya saṃśaya iti saṃśayasya prāthamyamevaṃlakṣaṇakrame'pi nyāyaḥ| uddeśyalakṣaṇayorekavākyatvādityabhisandhinā bhāṣyam ityāha---saṃśayeti|

11.22.p5

ataeva dvitīya pāṭhaṃ vyācaṣṭe---kvaciditi||

11.22.p6

nanu saṃśayasāmānyalakṣaṇaṃ cedidam, vimarśaḥ saṃśaya ityetāvadevāstu| viśeṣalakṣaṇāni cet?nākṛte sāmānyalakṣaṇe teṣāmavasaraḥ| vimarśasaṃśayapadayoścānyatarat anarthakamityata āha---atra ceti| lakṣaṇaṃ lakṣaṇavākyam| vimarśa ityanena ca viṣayataḥ svarūpataśca sāmānyalakṣaṇadvayaṃ sūcitam| tatra prathamamāha---ekasminniti| virodhicaturarthāvamarśa iti tu parisaṃkhyānamanarthakam| sthāṇurvā puruṣo vetyatra dravyādeḥ anantasyāvamarśāt| prādhānyena cet? dvayasyaiva| na hyayaṃ niṣedhaḥ pradhāna iti| dvitīyamāha---kiṃsviditi| kimityupakrame| sviditi pakṣāntare| tena kimidamavam utasvidevamityarthaḥ| anuvartanīyamāvartanīyamarthānurodhāt| saṃśayapadasannidhaśca vimarśapadaṃ vivakṣitamarthamāheti tatsahitamevoktavāniti parasparaniṣedhavadubhayavidhipradhāna ekaḥ| parasparavidhimadubhayaniṣedhapradhāno'paraḥ| parasparaviraharūpavidhiniṣedhapradhāno'nya iti yathāsaṃkhyaṃ viśiṣṭaḥ saṃśayo lakṣya ityāha---atra viśiṣṭa iti| lakṣyapadaṃ lakṣyapadārtha iti| guṇagataṃ saṃśayo lakṣya ityāha---atra viśiṣṭa iti| lakṣyapadaṃ lakṣyapadārtha iti| guṇagataṃ sādṛśyamavāntarasāmānyaviśeṣa eva| yatastulyārohapariṇāhāvimāviti pratyayo bhavati, tameva vyaktikāraṇamukhena darśayati---saṃkhyāparimāṇeti| mahattvadīrghatvasāmānyadharmayoga iti| mahattvadīrghatvasāmānyamātradharmayoga ityarthaḥ| iha vārtikakāreṇa samānadharmopapatterityādau sattāmātreṇa saṃśayāhetutayā upalabdheraśrutyā ca pūrvapakṣayitvā samādhānatrayamabhihitaṃ tadvivecayati---yadyapīti| prathame'nupapattiśabdaḥ sattāvācakaḥ tatparaśca| upalabdhistu viśeṣāpekṣa ityanenākṣipyate| dvitīye tūpapattiśabdo'yamanekārtho'pīhopalabdhivācaka upāttaḥ| tṛtīye tu sattāvacana eva lakṣaṇayopalabdhipara iti| tatra viśeṣāpekṣa iti padaṃ tadā sāmānyajñānamākṣipet, yadi viśeṣajñānaṃ niṣedhet| na tvetadastītyata āha---viśeṣeti| vākyasāmarthyādanvayayogyatāsāmarthyāt| yadyapi viśeṣāpekṣaśabdaḥ sākṣād viśeṣopalabdhi na niṣedhati, tathāpi lakṣaṇayā tatparaḥ| sā ca mukhye bādhakāt, vivakṣite saṃbandhāt avācakopādāne prayojanātt pravartate| tatra mukhye bādhakamāha---na ceti| prayojanānuyogaparihārāya laukikalakṣaṇātvaṃ sūcayan dṛṣṭāntapūrvakaṃ saṃbandhamāha---yatheti| yathā hi gaḍgātīrayoḥ saṃyogamantarbhāvyāvinābhāvastathā agṛhyamāṇasmaraṇabubhutsayorekaviṣayatayā saṃśayamantarākṛtvā paurvāparyaniyamenāvinābhāva eva saṃbandha ityarthaḥ,saukaryaviśeṣāt| tatprayojanamapyabhidhātuṃ śakyate| viśeṣamapekṣata iti hi viśeṣāpekṣaḥ saṃśaya uktaḥ| tathā ca viśeṣe jijñāsājanaka ityukte phalamasya darśitaṃ bhavati| tadidamuktam---tasyāḥ saṃśaye sati bhāvāditi| etena phaladvārakamapi sāmānyalakṣaṇamanugantavyam| dvitīye tu vinigamanāyāṃ pramāṇābhāvaścodyam| tadutthāpya vārttikeṇottarayati---syādetaditi| tṛtīye prayojanābhāścodyam, tad vārttikamukhenaiva pariharati---na ceyamalaukikī lakṣaṇetyādi yena prayojanamanurudhyeteti śeṣaḥ| nanu kṛtakatvaṃ paricchedasya hetuḥ, na vyavacchedasyetyata āha---api tvanityatvasyeti| nanu tathāpi vivakṣitatajjātīyavṛttitve satyanyavṛttireva dharmaḥ samānaśabdavācya iti kuto niyama ityata āha---samāno hīti| atrottaraparasya yāvannāvatārastāvat parihāraḥ| tasmistvavatīrṇe prasaktireva nāsti| yadi hi samāno dharmo vyavacchedaheturiti kutaḥ sādhakabādhakapramāṇābhāvaḥ, tasyaiva tadabhāvarūpatvāt| sa cet kathamasau vyavacchedahetuḥ? na copalabdhyādipadaṃ taditarasya sādhakabādhakatvaṃ pratikṣipati||

11.22.p7

nanu tasyeti viśeṣalakṣaṇamastīti, tasmāt tasminnasatyapi na vaktavyasyāvakāśa iti darśayitumiyaṃ yuktirukteti| paunaruktyaṃ pariharannāha---vimarśapurvakamiti| pūrvaṃ hi karaṇākaraṇayorguṇadoṣau na cintitau, idānīṃ tau cintyete ityapaunaruktyam| ataeva prāgāha---yojayatīti| idānīmāha---avadhārayatīti| yathā saptame rasa iti| tathā hi saptamo rasaḥ saṃśayajñāne dharmitayā viṣayaḥ syād, dharmatayā vā? na kadācilloka evaṃ sandigdhe yadayaṃ saptamo rasaḥ sthāṇurvā puruṣo veti, dravyaṃ vā guṇo veti| nāpyevaṃ sandigdhe ayamupalabhyamānaḥ padārthaḥ saptamo vā raso daśamaṃ vā dravyamiti? saptamo rasaḥ kimasti nāsti veti sandeho bhavatyeveti cet na, ananubhūte smaraṇābhāvāt| asmṛtasya ca saṃśayāviṣayatvāt| naudoleti| sadṛśadarśane'pyasmaraṇaṃ tu paṭvabhyāsādarapratyayābhāvāt| yathā hi tathāvidhapratyayajanyaḥ saṃskāraḥ, tathā tadudbodhyo'pīti| dve dvitveneti| samuditayorānantarya vivakṣitamityarthaḥ||

11.22.p8

anekadharmapadaṃ lakṣaṇayā asādhāraṇaṃ dharmamāha---tatraikadeśivyākhyādūṣaṇavyājane mukhye bādhakamāha vārttikakṛt ityata āha---aneketi na sarvatra dravyādau saṃyogajatvamato viśeṣayati---kāryadravya ityādi| ato mukhye bādhakaṃ dṛṣṭavā jaghanyāṃ vṛttim ālambya bhāṣyakṛtā sūtraṃ vyākhyātamiti darśayanniva vārttikam avatārayati---bhāṣyakṛdvyākhyayeti| punaḥ pṛcchati| yadi lākṣaṇikamidaṃ padaṃ kaḥ saṃbandha ityāśayavāniti śeṣaḥ|

11.22.p9

avadhyavadhimadbhāvaḥ saṃbandhaḥ iti saṃkalayya vārttikārthamāha---etaduktaṃ bhavatīti dharmapadasāmānādhikaraṇyena viśeṣaśabdasya bhāvasādhanatvaṃ nivartayatītyāha---etaduktaṃ bhavatīti dharmapadasāmānādhikaraṇyena viśeṣaśabdasya bhāvasādhanatvaṃ nivartayatītyāha---adhyāhṛteti| yadyevamalagnakaṃ tarhi bhāṣyaṃ tasyānekasyetyata āha---saṃbandhasāmānyeti| bījāntaraṃ saṃbandhāntaram| pūrvaṃ hi vibhāgajatvādinā svāśraya eva śabdastadviparītebhyo vyāvartata ityuktam| idānīṃ tu svāśrayācchabdāntara eveti na nivartyata ityabhisandhiḥ| ato nivartyanivartakabhāvaḥ saṃbandho bhavatīti bījāntaramiti| tasyānekasya dharmo nivartakatayā yaḥ sa evāneka ityucyate iti vyākhyātamityarthaḥ||

11.22.p10

nanvevaṃ sati kiṃ lakṣaṇayā yāvatā mukhya evānekaśabdo'stu| tathā hi pūrvam anekasya dharmo'nekadharmaḥ sākṣāt samavāyādivṛttyā cet samānapadenaiva gatārtha iti matvā dūṣitaḥ| nivartakatayā tvanekasya saṃbhavatyevetyata āha---na tvatreti| kutaḥ? darśayiṣyatīti| yadi saṃbandhivacana evānekaśabdaḥ syānna dharmaśabdena samānādhikaraṇaḥ syāt| tathā ca bahuvrīheralābhe dharmī na labhyetetyarthaḥ||

11.22.p11

evaṃ bhāṣyānugataṃ vārttikamupasaṃhṛtya svatantraṃ vārttikamutthāpya lakṣaṇānurodhena tāvad vyācaṣṭe---prakāreti| ekamekajātīyam| aneka naikajātīyaṃ, bhinnajātīyam ityarthaḥ| tena viśeṣaṇaviśeṣyayorviśiṣṭabuddhihetutvenābhedamupacarya viśaiṣyavacano'yam anekaśabdo viśeṣaṇe dharme prayuktaḥ ityāśayavānāha---bhedābhedapratyayaheturityartha iti| ataevopasaṃhāre vakṣyati---tatpratyayaheturupacāreṇāneka iti| taditarebhya iti| dravyaguṇakarmabhyo na tu śabdetarebhya eva, tadvyatirekasya saṃśayaṃ pratyanupayogāt| imamevārtha vārttikena saṃvadati---tadidamāheti| yadyapyasādhāraṇe dharme vivakṣite ekapratyayaheturiti mandaprayojanam, tathā pyasādhāraṇāt saṃśayo bhavan tajjātīyatāyāmeva paryavasyati| na tu tadvyaktitāyām tajjātoyā api hi vidharmāṇo dṛśyante| na tu ta evetyetat sūcayitumanekavyaktiniṣṭhatā darśitā| ata ekavacanaṃ samarthayati---jātyeti||

11.22.p12

idānīmudāharaṇānurodhena vyācaṣṭe---sadādiriti| atreti vyākhyāne, anurūpam udāharaṇamāhetyarthaḥ| udāharaṇaparatāṃ sphuṭayitumasādhāraṇāvasare sādhāraṇamapi sadādi kimityupanyastamiti śaṅkāṃ nivārayati---dravyatvādikoṭīti| sat sattāvat| anityaṃ pradhvaṃsayoti| dravyavat samavāyikāraṇatayā dravyamasyāsti| kāryaṃ prāgabhāvavat| kāraṇaṃ nimittetaratayāpi sāmānyāviśeṣavat avāntarasāmānyavaditi| yattadavocāma, parasparavidhimadubhayaniṣedhapradhānaḥ saṃśayo lakṣyo dvitīyalakṣaṇa iti, tat siddhāntaprasaṅgena niṣedhamupakramya vidhiparyavasānena darśayati---dravyakarmabhyāṃ vyāvartamānaḥ kiṃ guṇa ityādi||

11.22.p13

nanu codyamevaitadanupapannam| na hi vibhāgaje vibhāge pramāṇamasti| yaugapadyenaiva vibhāgasahasrasyāpi samānadeśasya jāyamānatvādityata āha---ayamamisandhiriti| yadyapi vaṃśadalayorvibhāgānantaraṃ saṃyoganāśaḥ, tato dravyanāśaḥ, tato dravyanāśaviśiṣṭaṃ kālaṃ svatantraṃ vā avayavamapekṣya dalayorvartamāno vibhāga ākāśādideśād vibhāgaṃ karotīti vaiśeṣikāḥ, tathāpyaprakṛtatvāt saṃyoganāśadravyanāśakramo nopanyastaḥ| prakṛtasya hi karmaṇo vibhāgadvayajanakatvaṃ krameṇa vā syād, yaugapadyena vā| na tāvadādyaḥ, karmaṇo vibhāgārambhe'napekṣayā avilambakāritvaniścayāt| apekṣāyāṃ vā, ādyamapi vibhāgam anantarameva na kuryāt| uttarasaṃyoge kartavye pūrvasaṃyogapradhvaṃsāpekṣeti vilambaḥ| āgantukabhāvamabhisandhāya tu nairapekṣyamuktam| na dvitīyaḥ, yadā ākāśādideśād vibhāgaṃ karoti karma ta tadāvayavāntarāditi sthitiriti vaiśeṣikāḥ| tadetad yathāśrutamubhayamapyanupapannam| ādye vibhāge hi kartavye karmaṇo nirapekṣatvāt sa eva kālaḥ| dvitīye tu kartavye prathamānantarakāla eva nairapekṣyam| ato na kālātipāta ityevamapyupapatteḥ| yadetyādisthitistu vikasatkamalakuḍmaleṣveva bhagnepyato'syārthamāha---avayavakriyā hīti| kāryaikāryeti---pratyāsattisūcanam||

11.22.p14

nanu bhavatvevaṃ tāvaduktavyāpteranavadhāraṇam, tathāpi yā kriyā dravyānārambhakasaṃyogapratidvandvinaṃ vibhāgamārabhate, nāsau dravyārambhakasaṃyogapratidvandvinamapi| tathātve vā yataḥ kutaścit karmaṇo yugapadubhayavibhāgopapattau calatyevāvayave sarvadravyanāśaprasaṅgaḥ, na caivam| tasmād yadanārambhakasaṃyogapratidvandvijanakaṃ tannārambhakasaṃyogapratidvandvijanakaṃ karmeti siddhe viparyayo'pi siddha iti tatrāha---kriyāvailakṣaraṇyātviti| ayamarthaḥ| vibhāgasya tāvadvailakṣaraṇyamavaśyamabhyupetavyam, anyathā niyamānupapatteḥ| tadanurodhāt karmaṇo'pi jātikṛtaṃ sahakārikṛtaṃ vā vailakṣaṇyamavaśyaṃ svīkartavyam| tadetasya vailakṣaṇyam ārambhakānārambhakasaṃyogapratidvandvivibhāgadvayajanakatayā ekatra, anyatra tvanārambhakasaṃyogapratidvandvivibhāgamātrajanakatayā paryavasyati, āhosvidārambhakasaṃyogapratidvandvivibhāgamātrajanakatayaikatra, anyatra tvanārambhakasaṃyogamātrapratidvandvivibhāgajanakatayeti na niyantuṃ śakyate| anārambhakasaṃyogapratidvandvinamapi vibhāgaṃ

11.22.p15

kariṣyati, ko virodhaḥ? yathānārambhakottarasaṃyogajanakatve satyeva kutaścit viśeṣādārambhakottarasaṃyogajanakatvamapi karmaṇaḥ, anyathā tatrāpyanayaiva diśā kāraṇamātrasaṃyogapūrvakāḥ kāraṇākāraṇasaṃyogāḥ kalpanīyāḥ syuḥ| yathā ca tatra krame pramāṇaṃ nāsti tathehāpīti| yadekāntavibhāgamekamavayavadvayamātravartinam, anyā tu vibhāgadvayamavayavadvayavartinamavayavānavayavavartinaṃ ceti| yathā caitadvailakṣṇyaṃ tathā varamevamasatu yadekānārambhakasaṃyogapratidvandvinamanyā tu ārambhakānārambhakapratidvandvinaṃ janayatītyarthaḥ||

11.22.p16

tasmāt kāraṇamātravibhāgapūrvake kāraṇākāraṇavibhāge pramāṇaṃ nāstīti nābhyupagamyata ityetāvanmātravyaktīkaraṇaphalo'yamanamyupagama ityāha---tasmāditi| kāraṇākāraṇavibhāgapūrvakastu kāryākāryavibhāgaḥ prāmāṇika ityabhyupagamyata ityāha---yastviti| kāryaikārthasamavāyastarumadhikṛtya kvacit pāṭhaḥ| kāryakāraṇaikārthasamavāyaḥ| so'ṅgulīmadhikṛtyeti| sa iti| asādhāraṇībhūtanimittajātīyāsamavāyikāraṇajanya iti pratijñārthaḥ ādyaśabdatvāditi hetvarthaḥ| yadyapi vibhāgāpekṣavibhāgāsamavāyikāraṇam asādhāraṇaṃ śabde tadeva vaktumucitam, tathāpi kāraṇamātravibhāgajavibhāgamabhyupetyoktaṃ vārttikakṛteti tathaivāha---tadevamiti, etadapi vyabhicārya samarthayati---tadapīti| yadyapyevamapi vibhāgajatvāditi heturadoṣa eva, na hi vibhāgād dravyasya janma saṃbhavati,

11.22.p17

kamaṇo vā| sa hi dravyānārambhakasamaveto'kāraṇameva, ārambhakasamavetastu saṃyoganāśadvārā vināśaka eva, karmaṇo'pi kāraṇaṃ vibhāgo bhavanna tāvadādyasya tasminnasati vibhāgasyaivānupapatteḥ| taduttarasyāpi pūrvakarmanivṛttau janma| yadā tu tannivṛttiruttarasaṃyogāt, tadā vibhāgasyāpīti kathamuttarakarmajanma vibhāgāt? tasmādasandigdhavyāptikaṃ vibhāgajatvaṃ śabdasya guṇatve pramāṇameva| na ca tadavāntaraviśeṣamādāyāsādhāraṇyaṃ doṣaḥ| tathā sati dhūmo'pyagamakaḥ syāt| tathāpi bhāṣyoktodāharaṇavyutpādanamātramidamiti mantavyam||

11.22.p18

nanu tulyajātīyeṣvityādivivakṣitaviparītāpādikeyaṃ yuktirityata āha---yadyapīti| pūrvaiva yuktiriyaṃ bhāṣyakāragauravāduktetyarthaḥ| pūrvasmāraṇena prakārāntaratvaṃ sphuṭayan vārttikamavatārayati---pūrvamiti| samāno hi dharmaḥ pakṣe vartamānaḥ sapakṣavipakṣadharmābhyāmekajātīyaḥ, tadrūpapratiṣedhaścāyamaneka iti| tathā ca pakṣe vartamānasya sapakṣavipakṣadharmābhyāṃ vijātīyatvamuktaṃ bhavati| yaśca pakṣagaḥ sapakṣavipakṣadharmābhyāṃ vijātīyo dharmaḥ, so'sādhāraṇa eveti bhavatyabhidheyāvinābhūtatvāt lakṣaṇāviṣayaḥ| tadidamuktam---lakṣaṇayaiveti| vārttikaṃ yojayati---samāneti| samānaśabdena pratiyogitayā buddhāvasamāne'pyusthāpite saṃśayakāraṇatve ca tasya pramāṇasiddhe tasmin vaktavye yadanekapadamupādatte sūtrakārastena jānīmo nūnamayamevārtho'nayā vacobhaṅgyā anena darśita iti yojanārthaḥ| etena sarveṣūktaprakāreṣu sūtrakārasya saṃpratipattirdarśitā bhavati||

11.22.p19

pṛtchatītyādinā lakṣaṇaprakārāṇāṃ prayojanaṃ darśitamityanugantavyam| pratyabhijñānaṃ tāvadvyaktiviṣayakaṃ nāstyeva gakārādāviti dvitīye vyutpādanīyam| yadāpyasti tadāpyasya viṣayaḥ kiṃ vyaktirutajātiriti viṣayataḥ sandihyate| yadāpi vyaktirevāsya viṣayaḥ, tadāpi pramāṇamapramāṇaṃ veti sandeha ityabhiprāyavān saṃmugdhamāha sādṛśyenāpi saṃbhavati, svayaṃ sandigdhaṃ saditi| yadyapi gavādivyaktaya iva gotvādyupadhānā iti jātimātrapadārthavādī na svīkarotyeva, tathāpi svasiddhāntadārḍhyena paro'pyevamaṅgīkārayitavyaḥ| anyathābhidheyasyāvinābhāvapratītireva kathaṃ vyaktibhiḥ? tadabhāve ca kathaṃ lakṣaṇāpīti? kathaṃ netyādi| na ca vācyaṃ śabdasya tathābhāvasandehe'pi ghaṭādau niścitatvena vyāptigraho yadi syāt ko doṣa iti| sarvopasaṃhāreṇa hi vyāptiniścaye yatkṛtakaṃ tadavaśyamanityamiti kṛtakatvaṃ śabde niścayameva kuryāt| satpratipakṣatayā śabde sādhyasiddhiṃ na karoti| apratihatatayā tu buddhyādau karotīti cet---na, pratipakṣasādhane vyāptisaddūṣayati satyapi sādhyasiddheravirodhāt|

11.22.p20

virodhe'duṣṭādapi na sādhyasiddhiriti sarvānumānocchadaprasaṅgaḥ| imaṃ cārthamanantarameva vakṣyate| vyāptidoṣe tu sarvopasaṃhārābhāvāt kathaṃ tadbalena buddhyādau sādhyasiddhiriti sandigdhatattvaṃ śabdaṃ vihāya vyāptiriti cet? evaṃ tarhi śabdādanyatve sati kṛtakatvāditi vācyam| tathā ca yadi daivāt śabdo'pyanitya eva vastutaḥ, tadā asamarthaviśeṣaṇatvāpattiriti sandigdhāsamarthaviśeṣaṇatvamiti| tasmāt sūṣṭhūktaṃ sandigdhe nityānityabhāve śabde kṛtakatvaṃ gatamiti nānityatvena svabhāvataḥ pratibaddhamiti||

11.22.p21

pratyayabhedabheditvaṃ kāraṇatīvratvāditāratamyena tīvratīvratarāditvaṃ pratyekaṃ satpratipakṣatvam ityekaikasyānvayato vyatirekato vobhayakoṭyanupanāyakatayā na saṃśayahetutvam| nāpi niścayahetutvamasatpratipakṣatvarūpavaikalyādityarthaḥ|

11.22.p22

militayostvasādhāraṇatvamiti| tathā ca tenaiva rūpeṇa saṃśayakāraṇatvaṃ nānyathetyarthaḥ| anunāsikatvādayo hi sāmānyaviśeṣāḥ pratyakṣā bhavantaḥ pratyakṣavyaktivṛttaya eva bhavitumarhanti| na cānyendriyeṇa vyaktiranyena jātirupalabdhigocaraḥ| tathā cānunāsikatvādisāmānyāśrayabhūtāyā eva vyakteḥ śrāvaṇatve'pyanityatvamubhayavādisiddham| kevalaṃ sa vyaktirākāśāśrayā vā, anyāśrayā veti vipratipattiḥ| seyamāstāṃ tāvat||

11.22.p23

nanu tathāpi naiyāyikānāṃ mate śabdāśrayā evānunāsikatvādayo dharmā, na ca pakṣeṇaitra vyabhicāraḥ| na, avarṇātmakenāpi taddharmaśālinānaikāntikatopapatteḥ| tasyāpi pakṣatvamiti cet---na, taddarśane'naikāntiko'yamiti virodhamukhenāpyudbhāvanāt, vastutaḥ śabdadharmatve ca kālātyayāpadeśadoṣāt| aprayojakāśca rūpādayo nityāścakṣurādyekaikendriyagrāhyatvāt rūpatvādivadityanena samānayogapekṣamatvāditi||

11.22.p24

vipratipatterityādi| asya ca lakṣībhūtasya saṃśayasya parasparaviraharūpavidhiniṣedhaprādhānyāt| astyātmā nāstyātmetyudāharaṇaṃ tu bhāṣyakṛtaiva darśitaṃ sphuṭamiti na prapi*cataṃ vārtikaṭīkākārābhyām| udāharaṇamātraṃ caitat| na nvidameva ādaraṇīyam| ātmano'nupalabdhacaratve smṛtyanārūḍhasya saṃśayānāspadatvāt| upalabdhacaratve vā sarvathāpahnavāyogāt| etacca tṛtīye prapa*canīyamitīhopekṣitam, śabdo nitya ityeke| netyapare ityādi tūdāhāraṇīyam||

11.22.p25

kāraṇabhedeneti| lakṣaṇabhedarūpeṇa trividham, vidhipradhānaṃ niṣedhapradhānaṃ niṣedhavidhipradhānamiti| na cānabhyāsadaśāpanna iti| anabhyāsadaśāpannopalabdhau hi pramāṇottarabhāvāniścaye buddhitvasāmānyopalabdheḥ satyatvāsatyatvasaṃdeha iti yadyabhimatam, prathamapadenaiva gatametat| tatastaddvārake'rthe saṃdeha iha vivakṣita iti yadi, so'pi svarūpato deśakālataḥ prakārato vati? ādyastāvadvirodhādevāsaṃgataḥ| na hīdamidaṃ na veti saṃbhavati| nidrādyupaplavābhāvaniścayena tadekakāraṇakoṭivyudāsāt dvitīyo'pi nirastaḥ| upaplavasaṃdehe tvādhyātmika eva saṃśayaḥ| tṛtīye tvāha---na nāgo vā nago veti| evamayogyeti| etāvāṃstu viśeṣo yat sthāṇurvā puruṣo vetyatropalabdhyanupalabdhī anutpādādevāvyavasthite| prakṛte tūdāharaṇe jātameva jalajñānamaprāmāṇyaśaṃkayā na vyavasthitamiti||

11.22.p26

evamayogyeti| yadi viśeṣasmṛtisahitāyā ayogyānupalabdheḥ dharmiṇamanantarbhāvya saṃśayaḥ syāt sa tāvannātyantānupalabdhakoṭyullekhī, tatra smṛterabhāvāt| nāpyupalabdhakoṭyullekhī| na hi bhavati paramāṇurasti naveti astyeva yataḥ| iheti cet? tarhi deśakālādiviśeṣaṃ dharmiṇamupādāyopapadyate| tathā ca sa upalabdhaḥ sannanvayato vyatirekato vipratipattito vā viśeṣau smārayet, na svarūpata iti pūrvānupraveśa ityarthaḥ||

11.22.p27

tadidamuktam---na saṃśayo vinā samānadharmādidarśanamiti| sāmagrībhedena bhede traividhyaṃ viṣayakṛtamiti| api