Commentary on the Nyāyasūtra 11.23
Nyāyabhāṣya (complete text) 11.23
- Language
- Sanskrit
11.23
tvanekavidhaḥ, pratyekaṃ kāraṇānāṃ viṣayavyavasthāṃ pratyahetutvādityarthaḥ ||
11.23.p1
||pariśuddhiḥ||
11.23.p2
pūrvāṅgatvāviśeṣe'pi saṃśaye sati prayojanānusaṃdhānāt tataḥ prayojanasyāpakarṣa ityuktamṛ| prayojanamanusaṃvāya
11.23.p3
ca tatsādhanībhūtanyāyamanusandhitsato dṛṣṭāntānusaraṇamiti dṛṣṭāntādasyotkarṣa uddeśe| saiva saṃgatirihāpīti āha---uddeśeti||
11.23.p4
arthaśabdasya lakṣaṇe'kii*catkaratvādādhikyaṃ manvānastātparyamāha---atreti| arthapadaṃ bhāṣyakāreṇa anūdyāpi na vivṛtamityata āha---sasādhanāviti| nanvevaṃ satyuttarabhāṣyavirodhaḥ, tadāptihānopāyamanutiṣṭhatītyatra tacchabdenārthasya parāmarśāt| sukhaduḥkhāptihānopāyamiti ca prakṛtasaṃgaterityata āha---na ceti| atra ca ṭīkāyāṃ yadyapi tathāpīti tadacatuṣṭayamadhyāharanti| lokyata ityādi| tathā ca prāmāṇikatvādeva prayojanaṃ na vaktavyamiti vākyārthaḥ| nanvevaṃ sati pramāṇamapi na vyutpādyam| tacca tvayā vyutpāditamityata āha---na ca pramāṇamīdṛśamiti| yathā ceti| tathā ca pramāṇopapannaṃ na vācyamiti vadataḥ svacaritāvirodha ityarthaḥ||
11.23.p5
kathamasaya prayuktau sādhanatvaṃ sato'sato vā? asato'pi svajñānadvārā vyāpārāntareṇa vā? kva ca prayojayati, svātmanyeva vā svasādhane vā? kathaṃ ca vyāpakaṃ svarūpeṇa, karmavidyādvārā veti parīkṣāsādhyamityarthaḥ| na brūmaḥ prayojanaṃ nyāyasya aṅgamupakārakam, kiṃ tu prayojanavān nyāyastadgatācintāṅgīkarotīti| yāvad vākyaṃ na samāpyate tāvadeva| nanu cintāpi nāṅgam| na hi nyāyānnirṇayaścānirṇayaśca| na ca nirṇayādanyat prayojanaṃ nyāyasya| tasmāt kimanena cintiteneti śaṃkāmapanetumāha---mukhyamityādi| gauṇaṃ prayojanaṃ mukhyasyaiva prayojanasya kṛte upādīyate| mukhyamapi yadyanyopakārārthamupādīyeta,