Pramāṇa · Search · About · API

Commentary on the Nyāyasūtra 11.32-2

Nyāyabhāṣya (complete text) 11.32-2

Language
Sanskrit

11.32-2

ekāvākyatā viśiṣṭaikārthadharūpakāryasaṃbandhaḥ| viśiṣṭaścārtho'tra prakṛtatvāt samastarūpopapannaṃ liṅgam| saṃśayaḥ kathāsu vipratipattija eva| sa cānuvidhayastheyagato, yathāyogaṃ vicāryavastugocarastajjñānagocaraśceti vicāramātre tu sārvahetukaḥ, svaparaniṣṭhaśca| prayojanaṃ kathāsu pratītijayau| anyatra prakṛtopayogino'jñātasya jñānaṃ jñāpanaṃ ca| jijñāsā kathāsu anuvidheyastheyānām| anyatra svagatā śakyaprāptiḥ sarvatra padapadārthavākyapramāṇatadābhāsapāṭavam| saṃśayavyudāsaṃ tu samyagityabhidhāyaikapakṣaparigrahaṃ kecit manyante| sa cādau vipratipattyā paścāt pratijñayā gatārtha iti matvā tarkābhiprāyeṇa vyācaṣṭe---yadi śabdo nityaḥ syāditi| vyudasyate hi tena saṃśayaḥ phalataḥ svarūpataśca| tadāha---pramāṇābhyanujñānadvāreṇeti| saṃśayo hi dve koṭī parispṛśya vartamānāṃ jijñāsāmapi tathābhūtāmeva janayati| nyāyastu śrotriyavadviruddhadharmasaṃkaramanicchan kulabadhūmiva ekakoṭiniyatāmeva jijñāsāmanurudhyate| tadevaṃ tāvantarā vartamānastarka ekasyāṃ koṭau pramāṇabādhitaṃ ki*cadarthamāharan tadgatāmicchāṃ vicchidya dvitīyakoṭau niyamayati| seyaṃ jñeyecchā niyataikakoṭikā pramāṇābhyanujñetyucyate| enāṃ ca janayatā tarkeṇa saṃśayaphalaṃ prabalecchā tadaiva vyudasyate| taddvāreṇa pramāṇaṃ pravartayatā saṃśayasvarūpamapīti| tadetannyāyapravṛtterutpatyaṅgapa*cakamutpattimātreṇa, na tu jñāptimapekṣate| ato naitasya jñāpakacintā kriyate| utpatticintaivopayogitvāt tatra tatra kṛtā, kariṣyate ca| pratijñādyarthāstu jñātā eva nyāyamupakurvantastatphalasiddhāvupayujyante| asteṣāṃ jñāpakacintā kriyata iti ||

11.32-2.p1

||pariśuddhi||

11.32-2.p2

parigṛhyate'neneti svīkriyata ityarthaḥ| tena sādhyatayā svīkriyamānasyārthasya vacanaṃ pratijñeti sūtrārthaḥ||

11.32-2.p3

apohya bhedaḥ siddhānto jijñāsā sādhanārhatā|

11.32-2.p4

karmadharmaśca lokaśca prastāvaśca niyāmakāḥ||

11.32-2.p5

iti atiprasaṅgāsamādhivārtikasya prapa*casaṃkṣepaḥ| na hi vyaṅgyamityādi| yathā ca neyaṃ bhrāntiḥ tathā dvitīye nivedayiṣyate| tadāloketi, candraśabdo'yaṃ śaśivācakaḥ prayojyavṛddhaṃ prati asati vṛttyantare tatpratyayajanakatvāt| tatpratyayajanakaścāyaṃ svapratyayena tadgocaravyavahārahetutvāditi| hetudoṣo'siddhatvādireveti| asiddhatvādyarthatvamityarthaḥ| evamuttaratra yastu naivaṃvidho na vācyo na lakṣya ityarthaḥ| nanu tathāpi vācyavallakṣayo'pi

11.32-2.p6

pakṣa eveti darśayitumiṣṭagrahaṇaṃ bhaviṣyatītyata āha---na ca kvacidapīti| bhavedevaṃ yadi vidhādvayaṃ syāt, na tvetadastītyarthaḥ| etaccānvitābhidhānanirākaraṇena draṣṭavyam| na tvaśakyatvāsadācāratve avadhīrya śāstrānapekṣamabhyupagacchanto dṛśyante| na ca sāmānyalakṣaṇāyogaḥ||

11.32-2.p7

tantrādhikaraṇābhyupagamasaṃsthitiḥ

11.32-2.p8

ityasya kathādhikaraṇābhyupagamasaṃsthitirityevamapyavirodhāt| tasmād yathābhāṣyameva jyāya ityata āha---yastāvaditi| etena vārttikakārīyo'bhyupagamasiddhāntastāvaducita iti darśayatā chalataḥ pa*camasiddhāntāpattirdaśitā| na hyayameteṣvantarbhavatīti satīrthyānām| parān prati tu doṣamāha---yastviti| yadi hi pramāṇīkṛtaśāstraviruddho'pyartho'bhyupagamyamānaḥ siddhāntatāmupayāyāt, na vādino kadācidapyapasiddhāntena nigraho bhavet| yatra yatra pramādike'pyarthe śāstravirodhaścodyeta tatra tatrābhyupagamasiddhānto'yaṃ mametyevamapi nistārāt parāvṛttya ca tenaiva niranuyojyānuyogena nigrahe kathāsamāptau tadvyutpādanaprayāsasyāpyabhāvāt| na caivamastviti vācyam| śāstraprāmāṇyābhyupagamatadviruddhārthābhyupagamayorvirodhasya durvāratvāt| śāstraprāmāṇyābhyupagame tadasamānārthasya svavacanasya