Commentary on the Nyāyasūtra 11.32-2
Nyāyabhāṣya (complete text) 11.32-2
- Language
- Sanskrit
11.32-2
ekāvākyatā viśiṣṭaikārthadharūpakāryasaṃbandhaḥ| viśiṣṭaścārtho'tra prakṛtatvāt samastarūpopapannaṃ liṅgam| saṃśayaḥ kathāsu vipratipattija eva| sa cānuvidhayastheyagato, yathāyogaṃ vicāryavastugocarastajjñānagocaraśceti vicāramātre tu sārvahetukaḥ, svaparaniṣṭhaśca| prayojanaṃ kathāsu pratītijayau| anyatra prakṛtopayogino'jñātasya jñānaṃ jñāpanaṃ ca| jijñāsā kathāsu anuvidheyastheyānām| anyatra svagatā śakyaprāptiḥ sarvatra padapadārthavākyapramāṇatadābhāsapāṭavam| saṃśayavyudāsaṃ tu samyagityabhidhāyaikapakṣaparigrahaṃ kecit manyante| sa cādau vipratipattyā paścāt pratijñayā gatārtha iti matvā tarkābhiprāyeṇa vyācaṣṭe---yadi śabdo nityaḥ syāditi| vyudasyate hi tena saṃśayaḥ phalataḥ svarūpataśca| tadāha---pramāṇābhyanujñānadvāreṇeti| saṃśayo hi dve koṭī parispṛśya vartamānāṃ jijñāsāmapi tathābhūtāmeva janayati| nyāyastu śrotriyavadviruddhadharmasaṃkaramanicchan kulabadhūmiva ekakoṭiniyatāmeva jijñāsāmanurudhyate| tadevaṃ tāvantarā vartamānastarka ekasyāṃ koṭau pramāṇabādhitaṃ ki*cadarthamāharan tadgatāmicchāṃ vicchidya dvitīyakoṭau niyamayati| seyaṃ jñeyecchā niyataikakoṭikā pramāṇābhyanujñetyucyate| enāṃ ca janayatā tarkeṇa saṃśayaphalaṃ prabalecchā tadaiva vyudasyate| taddvāreṇa pramāṇaṃ pravartayatā saṃśayasvarūpamapīti| tadetannyāyapravṛtterutpatyaṅgapa*cakamutpattimātreṇa, na tu jñāptimapekṣate| ato naitasya jñāpakacintā kriyate| utpatticintaivopayogitvāt tatra tatra kṛtā, kariṣyate ca| pratijñādyarthāstu jñātā eva nyāyamupakurvantastatphalasiddhāvupayujyante| asteṣāṃ jñāpakacintā kriyata iti ||
11.32-2.p1
||pariśuddhi||
11.32-2.p2
parigṛhyate'neneti svīkriyata ityarthaḥ| tena sādhyatayā svīkriyamānasyārthasya vacanaṃ pratijñeti sūtrārthaḥ||
11.32-2.p3
apohya bhedaḥ siddhānto jijñāsā sādhanārhatā|
11.32-2.p4
karmadharmaśca lokaśca prastāvaśca niyāmakāḥ||
11.32-2.p5
iti atiprasaṅgāsamādhivārtikasya prapa*casaṃkṣepaḥ| na hi vyaṅgyamityādi| yathā ca neyaṃ bhrāntiḥ tathā dvitīye nivedayiṣyate| tadāloketi, candraśabdo'yaṃ śaśivācakaḥ prayojyavṛddhaṃ prati asati vṛttyantare tatpratyayajanakatvāt| tatpratyayajanakaścāyaṃ svapratyayena tadgocaravyavahārahetutvāditi| hetudoṣo'siddhatvādireveti| asiddhatvādyarthatvamityarthaḥ| evamuttaratra yastu naivaṃvidho na vācyo na lakṣya ityarthaḥ| nanu tathāpi vācyavallakṣayo'pi
11.32-2.p6
pakṣa eveti darśayitumiṣṭagrahaṇaṃ bhaviṣyatītyata āha---na ca kvacidapīti| bhavedevaṃ yadi vidhādvayaṃ syāt, na tvetadastītyarthaḥ| etaccānvitābhidhānanirākaraṇena draṣṭavyam| na tvaśakyatvāsadācāratve avadhīrya śāstrānapekṣamabhyupagacchanto dṛśyante| na ca sāmānyalakṣaṇāyogaḥ||
11.32-2.p7
tantrādhikaraṇābhyupagamasaṃsthitiḥ
11.32-2.p8
ityasya kathādhikaraṇābhyupagamasaṃsthitirityevamapyavirodhāt| tasmād yathābhāṣyameva jyāya ityata āha---yastāvaditi| etena vārttikakārīyo'bhyupagamasiddhāntastāvaducita iti darśayatā chalataḥ pa*camasiddhāntāpattirdaśitā| na hyayameteṣvantarbhavatīti satīrthyānām| parān prati tu doṣamāha---yastviti| yadi hi pramāṇīkṛtaśāstraviruddho'pyartho'bhyupagamyamānaḥ siddhāntatāmupayāyāt, na vādino kadācidapyapasiddhāntena nigraho bhavet| yatra yatra pramādike'pyarthe śāstravirodhaścodyeta tatra tatrābhyupagamasiddhānto'yaṃ mametyevamapi nistārāt parāvṛttya ca tenaiva niranuyojyānuyogena nigrahe kathāsamāptau tadvyutpādanaprayāsasyāpyabhāvāt| na caivamastviti vācyam| śāstraprāmāṇyābhyupagamatadviruddhārthābhyupagamayorvirodhasya durvāratvāt| śāstraprāmāṇyābhyupagame tadasamānārthasya svavacanasya